سڤیل: موئمین زەڵمی

ئەوەی جارێك ئاگاداربێ لەمەراسیمی هاوسەرگیری گەنجە هیندییەكان، بێ دوودڵی ئەم قسەیەی لا دەچەسپێت، كە ماڵەكان كچەكەیان دەكەن بەسەرۆكی كوڕی خەڵكی!، قۆناغە جیاجیاكانی پڕۆسەی هاوسەرگیری، بەبەراورد بەقۆناعەكانی ئەم پڕۆسەیە لەكلتور و فەرهەنگی كوردستان بەتەواوەتی جیاوازە و ئەم جیاوازیانەش لاوەكی نین و هۆیەكی سەرەكی دیاریكردنی ستراتیجی ئەو خانەوادە نوێیە دەبن لەداهاتوودا، گەنجێكی كوردیش كە لەهیندستان بەشداری مەراسیمێكی هاوسەرگیری (شایی) كردبوو، بەسەرسوڕمانەوە پێیوایە جیاوازی ئەم پڕۆسەیە لەنێوان كلتوری كوردستان و هیندستان خەیاڵیە.
یەكترناسینی سەرەتایی و هەستی خۆشەویستی، كە رووداوێكی ئاساییەو بە یەكترناسینێكی سەرەتایی بەردی بناغەی ژیانی هاوبەش دادەنرێت، بەڵام ئەوەی جیاوازی بەم پڕۆسەیە دەبەخشێت، دروستبوونی ئەم خۆشەویستیە لای ئەم (كوڕ و كچ)ەو تەواوكردنی قۆناغەكانی هاوسەرگیری. ئەگەرچی لەمێژووی كۆمەڵایەتی هیندستاندا نمونەگەلێكی هاوسەرگیری بەزۆر بەرچاو دەكەون، بەڵام لەئێستاداو بەپێی كۆمەڵێك گۆڕانكاری بنەڕەتی لەپڕۆسەكەدا زۆرینەی هاوسەرگیرییەكان لەسەر بنەمای (خۆشەویستی) ئەنجام دەگرن و هەموو ئەو كوڕو كچانەش كە چوونەتە ناو پڕۆسەكەوە پاش چەندین ساڵ هێشتا بەئاشكرا و لەهەموو جێگایەك باس لەوە دەكەن، كە بەخۆشەویستی زەواجیان كردووە.
(ئەمین سەید ئیسلام) 39 ساڵ كە گەنجێكی مسوڵمانەو بەوتەی خۆی ماوەی 8 ساڵە زەواجی كردووە، بەشێوەیەكی زۆر ئاسایی و لەیەكەم یەكتربینیماندا (مەریەم)ی خێزانی پێناساندم و یەكسەر بەپێكەنینەوە گوتی "بەخۆشەویستی هاوسەرگیرییمان كردووە!".
ئەمین دەربارەی پڕۆسەی هاوسەرگیری لەهیندستان روونیكردەوە "ئەم پڕۆسەیە لای ئێمە زۆر گرنگە، ئەگەرچی دەوترێت كە (كوڕ) واتە (زاوا) سودمەندی یەكەمە لەم پڕۆسەیە، بەڵام لەڕاستیدا مەگەر بووكەكە زۆر تێگەشتوو و هۆشیار بێت، ئەگینا بەپێی دەسەڵاتەكانی بووك، زاوا دەبەسرێتەوەو دەسەڵاتێكی وای لەخێزاندا نامێنێت و هەر لەخوازبێنیەوە ئیدی بووكەخان دەبێتە سەرۆكی خێزان".
(مەریەم خەلیل محەمەدخان) 26 ساڵ كە هاوسەری ئەمینەو دەرچووی زانكۆیەو بەدڵخۆشیەوە قسەكانی مێردەكەی دووپاتكردەوەو هۆكاری ئەم سیستمەشی روونكردەوە. مەریەم گوتی "خوازبێنیكردنی كچ لای ئێمە پاش رەزامەندی خۆی دەبێت و دواتریش پێویستە پێشتر توانای (دارایی) ماڵی خۆیان بزانێت، ئەوكاتە دەتوانێت بە كوڕەكە یان خۆشەویستەكەی بڵێت وەرە داخوازیم، چونكە لەڕووی داراییەوە پێویستی ماڵی كچ (بووك) تەواوی زێڕ و مارەیی كوڕەكە ئامادە بكەن، بەپێچەوانەی كلتوری عەرەبیەوە، هەرچەندە ئەمە كلتورێكی هیندۆسەكانە، بەڵام بەڕەچاوكردنی شەریعەتی ئیسلامیش كە پێویستە مارەیی لەسەر پیاو بێت، مسوڵمانانی هیندستانیش ئەم سیستمە پەیڕەو دەكەن و ماڵی (بووك) هاوكاری تەواوی كچەكەیان دەكەن".
هەروەك بەپێی قسەی (سریاشی گۆپتە) 24 ساڵ كچە قوتابی ماستەر لەئەدەبیات كە پەیرەوانی ئایینی هیندۆسە: لەمێژووی هیندستاندا خوازبێنیكردن لەسەر چوار بنەما رێكخراوە: پێویستە بوك و زاوا لەیەك ئایین بن، پێویستە ئەو دوو كەسە لەیەك كاست (سیستەمێكی دابەشكردنی كۆمەڵگەی هیندیە و دەیان كاستی هەیە، ئەم كاستانەش لەسەر بنەمای ئاستی ژیان و هەژاری و خانەدانی دیاردەكرێت، دەكرێ بیچوێنین بەعەشرەت لەكۆمەڵگەی كوردیدا) بن، كوڕ و كچ پێویستە لەئاستی یەكدا بن لەڕووی بڕوانامە و كاركردنەوە، لەهەندێ شوێنی هینستاندا شێوە، باڵا و قەڵەوی كوڕ و كچ پێویستە لەیەك نزیك بن.
سریاشی دەربارەی (مارەیی) لەسیستمی هاوسەرگیری هیندستاندا روونیكردەوە: مارەیی كە لای هیندستانیەكان بە (دێهجی Dahej) ناسراوە، پێویستە خانەوادەی بووك ئامادەیی بكەن، ئەگەرچی لەسەرەتادا تەنها وەك هاوكارییەك بۆ بووك و زاوا باسكراوە، بەڵام لەئێستا بۆتە نەریت و پێویستە خانەوادەی بووك، لەسەرەتای پڕۆسەكەوە وەك مارەیی بۆ كچەكەیان، پارە، زێڕ، كەلوپەلی ناوماڵ (كارەبایی، ژووری میوان، نوستن. تاد) هەندێكجار ئۆتۆمبێل بۆ بوك و زاوا دابین بكەن، هەروەك هێما بۆ ئەوەشكراوە بەپێی بڕگەكانی (304B و ٤٩٨A) یاسای باری كۆمەڵایەتی هیندستان ساڵی 1961 ئامادەكردنی مارەیی لەلایەن خانەوادەی بووكەوە قەدەغەكراوە، بەڵام تا ئێستاش ئەم دیاردەیە بڵاوە و جێبەجێ دەكرێت.
دەربارەی هۆكارەكانی پێدانی ئەم مارەییە لەلایەن خانەوادەی كچەكەوە، عەقیل خەلیل 54 ساڵ كە پزیشكی خانەنشینكراوە روونیكردەوە، ئەم مارەیە لەئێستا بۆ ئەوەیە كە كوڕ (زاوا) قەدری زیاتری كچەكە بگرێت. دكتۆر عەقیل نەیشاردەوە كە ئەم دیاردەیە ئەركێكی قورسە بۆ ماڵی بووك، بەڵام باسی لەوەكرد نەریتێكی بڵاوەو هەر خانەوادەیەك نەیكات نیشانەی بە سوك سەیركردنی كچەكەیانە. هەروەك عەقیل خەلیل هێمای بۆ ئەوەش كرد "هەندێك لەخانەوادەكان مەبەستم خانەوادەی (بووك)ە تا چەندین ساڵ پاش هاوسەرگیری كچەكەشیان مانگانە هاوكاری ماڵی كچەكەیان دەكەن".
لەپڕۆسەی هاوسەرگیریدا ئەوەی زیاتر سەرنجڕاكێشە شایی هیندییەكان، واتە مەراسیمی گواستنەوەی بووكە. گەنجێكی كورد كە بەهۆی خوێندنەوە لەهیندستانەو بەشداریی یەكێك لەئاهەنگەكانی بووك گواستنەوەی كردبوو، هێمای بۆ ئەوە كرد، ئەم پڕۆسەیە كۆمەڵێك جیاوازیی لەگەڵ كولتوری كوردستاندا هەیە.
(رزگار عوسمان) 27 ساڵ كە قوتابی ماستەرە لەوڵاتی هیندستان بۆ (سڤیل) روونیكردەوە: بۆ یەكەمجارم بوو بانگهێشتكرام بۆ ئاهەنگێكی هیندی و بەپەرۆش بووین بۆ ئەوەی بزانین كلتوری بوكگواستنەوە لای هیندییەكان چۆنە، لەوادەی دیاریكراودا لەگەڵ كۆمەڵێك لەهاوڕێیان لەهۆڵی مەراسیمەكە ئامادەبووین و پێشوازییەكی گەرممان لێكرا، ئەوەشیان پێوتین ئاهەنگەكە لەبەیانیەوە تا شەو بەردەوام دەبێت. پاشان شوێنی دانیشتی بووك و زاوا بەشێوەیەكی سەرنجڕاكێش ڕازێنرابووەوەو دایك و باوكی بووك و زاواكە ئەملاوئەولایان گرتبوون، هەروەك بوك و زاوا بەدرێژایی مەراسیمەكە بەرامبەر یەك پێدەكەنین و دڵخۆشی خۆیان دەردەبڕی.
رزگار روونیشیكردەوە "جارجاریش بوك و زاوا نەریتەكانی هاوسەرگیرییان لەهیندستان جێبەجێ دەكرد، بۆ نمونە: قاپێك كە پڕە لەبرنجی ڕەنكگراو دەدرێت بەدەستی بوك و زاواوەو ئەوانیش برنجەكە دەكەن بەسەری یەكتردا، هەروەك كوڕێكی گەنج بە بخورد بوك و زاوا بۆنخۆش دەكات، پاشان داوێك دەهێنن و بوك و زاوا بۆ ماوەیەك بەدەوری یەكتر دەسوڕێنەوە، ئەمەش بەهێمای تۆكمەیی و وابەستەیی زیاتر لای هیندیەكان دادەنرێت، دواتر هەر یەك لەبوك و زاوا پێویستە حەوت هەنگاو بهاوێژن، ئەم هەنگاوانەش بۆ ئەوەیە كە ئەم هاوسەرگیرییە بۆ حەوت پشتی یەكتر بەردەوام بێت و واتە هاوسەرگیرییەك بۆ تاهەتایی بێت، یانی دەتوانم بڵێم جیاوازی ئەم پڕۆسەیە لەنێوان كلتوری كوردستان و هیندستان خەیاڵیە.
لەكۆی وردبوونەوە لەم پڕۆسەیەو بەراوردی لەگەڵ كلتوری كوردستاندا، ئەوە رووندەبێتەوە كە هاوسەرگیری لەكوردستاندا راستە ئەركێكی قورسە بەتایبەتی بۆ كوڕ واتە (زاوا)، بەڵام بەپێچەوانەی هیندستان، خانەوادەی نوێ (نۆماڵ) ناچار نین چاوەڕێی هاوكاری باوك و خانەوادەی كچە بكەن و خۆیان دەتوانن لەسەر پێی خۆیان بوەستن، گیانی هاوكاریش لەهەموو لایەكەوە هەیە.