سڤیل: زانا دڵشاد دزەیی

2 ــ 2

هونەرمەند تەڵعەت سامان یەكێك لەدیارترین شانۆكارەكانی كوردە و یەكەم هونەرمەندی هەولێرە، كە دەقی شانۆیی نووسیوە و توانی یەكەم شانۆگەری كوردی لەتەلەفزیۆنی بەغدا بەناوی (نەفرەتلێكراو) تۆمار بكات، خاوەنی 63 بەرهەمی شانۆیی و درامیە، سامان لەلایەن زۆر لەشانۆكارانەوە "ڕابەری شانۆی هەولێر"ـی پێبەخشراوە، بەڵام بارودۆخی ئێستای شانۆ لەكوردستان ئەوی تووشی نامورادی كردووە و دوورەپەرێز وەستاوە، تەنانەت چەندین ساڵە چاوپێكەوتنی رۆژنامەوانیشی نەكردووە، چونكە ئەو دەڵێت "تارادەیەك تووشی نامورادی بووم، ئەو رواڵەتە شانۆییە پێشمەرگەییانەی كە هەبوو، ئەو عەشق و دڵسۆزی و حەماسەتەی بەر لەڕاپەرین هەبوو، ئێستا واهەستدەكەم بەرەو پاش دەڕوات، منیش وەك باوكێك زۆرم پێناخۆشە و دڵتەنگم، كە كۆرپەكەم نەخۆشە و ئەو دارەی كە من چاندم، ئەمڕۆ بەزەقی چاوەكانم دەبینم هێدی هێدی سیس دەبێتەوە و هیچیشم بۆی پێناكرێ".
لەو دیمانە تایبەتەی لەگەڵ (سڤیل) هونەرمەند تەڵعەت سامان وەڵامی چەندین پرسیار دەداتەوە و هۆكاری دوورەپەرێزی خۆیشی لەشانۆ ئاشكرا دەكات.

سڤیل: تۆ یەكەم هونەرمەندی شاری هەولێری، كە دەقی شانۆت نووسیوە، بەڵام بۆچی ساڵانێكی زۆرە بەرهەمت نییە؟
تەڵعەت سامان: هەتا ساڵی 2000 بەسەرەوە بەردەوام بووم و ناوناوە ئیشێكم كردووە، جگە لەوە زۆر پڕۆژەی پەرەپێدانی كارگێڕی هونەری، بۆ نەهێشتنی ئەو كێشانەی كە دێنە بەردەم هونەر و هونەرمەندان، پێشكەشی وەزارەتی رۆشنبیریم كردووە، بەڵام بەداخەوە هیچم بۆ نەكرا، چونكە زۆربەی زۆری ئەو پڕۆژانە، وەزیر پێی باش بوو، بەڵام ئەوانەی خوارووی وەزیر بزریان دەكرد، هەر پڕۆژەیەك كە لەپێناو سیستەمكردنی ئیدارەی هونەری بوو، هەموویان بزر دەكرد، كەسیش لێپرسینەوەی لەگەڵ نەدەكردن، بەڕادەیەك تووشی نامورادی بووم، لەم ساڵانەی دواییدا هەستمكرد هەر دەزگایەكی هونەری ببووە دوكانێكی ئەو هونەرمەندەی كە خۆی مودیریەتی، واتا لایەنی هونەریەكە رۆیشت، بەرهەمی هونەری بەقۆنتەرات دەدرا، دوو سێ كەس ڕێكدەكەوتن بەهەر جۆرێك بێ، رەزامەندیان لەوەزارەت وەردەگرت، هەبوو ئەو بەرهەمەی دەفرۆشتەوە كەسێكی دیكە، پارەكەش نیوە بەنیوە، ڕاستی ئەو جۆرە كارانە بەمن ناكرێ و تووشی ئەوپەڕی نامورادی بووم، پێم وابوو دوورەپەرێز بووەستم باشترە، من تەبیعەتێكم هەیە وەختی خۆیشی ئەگەر لەمەسەلەیەكدا هەڵەیەك هاتبا ئاراوە، من بەشداریم لەهەڵەكەدا نەدەكرد و خۆم ڕادەگرت، بۆیە كەی بوار رەخسا و بوارەكە پاك و بێگەرد بوو، لەوانەیە ئیش بكەمەوە.
سڤیل: گەشبینی بەوەی كە بارودۆخەكە باشتر بێت، لەوەی كە هەیە؟
تەڵعەت سامان: ئومێدەوارم، هەندێ گەنج پەیدابوونە و یاخین، ئومێدەوارم ئەو یاخیبوونەیان هەر لەپێناو یاخیبوون نەبێ، بەڵكو لەپێناو بینا بێ و روحێكی نوێ بدەنەوە بەشانۆی كوردی.
سڤیل: ئەی بۆچی ئێستا دەقی شانۆیی نانووسی؟
تەڵعەت سامان: ئێستا ئەگەر بنوسم زۆر توڕەم، ئینسان كە توڕە بوو، باش نییە شت بنووسێ، بەڵام نامەوێ لەكاتێك بنووسم كە لەرووی سایكۆلۆژییەوە ئامادە نەبم، ئەوەندە سلبیات زۆرە ئینسان نازانێ باسی چی بكات، دەترسم زۆر باس لەو سلبیاتانە بكەم و كاریگەری لەسەرتاپای قەزیەی كوردی بكات، ڕاستی ئەوەشم پێخۆش نییە، چونكە شانۆ بەشێكە لەبینائی كۆمەڵگە و دەوڵەت.
سڤیل: بەڵام ئەگەر ئێستا دەقێكی شانۆیی بۆ رۆژگاری ئەمڕۆ بنووسی، باسی چی دەكەی؟
تەڵعەت سامان: باسی گەندەڵی و مەحسوبیەت و خزمایەتی و، كوڕە بازرگانی بەهونەریش دەكەم، بەڵام بەداخەوە زۆر كەس هەیە ئێستا لەسەر گەندەڵی دەنووسێ، تەنیا بۆ ئەوەی میللەتی كورد و دەزگاكانی حكومەت ریسوا بكات، من لەكاتێكدا ئەگەر لەسەر گەندەڵی بنوسم لەرووی بیناوە دەنوسم، كێ گەندەڵە دەستنیشانی دەكەم، نەك هەموو دەزگایەك بەگەندەڵ وەسفبكەم.
سڤیل: بۆچی لەكارەكانت زۆرتر ئیشت لەسەر دەقی خۆماڵی كردووە؟
تەڵعەت سامان: من كە هاتمە ناو دنیای شانۆ ویستم شتێكی باش بۆ كورد دروستبكەم، چونكە پێشئەوەی بێینەوە كوردستان شتێكی وا بەهێزی شانۆیی نەبوو، راستە هونەرمەند هەبوونە دڵسۆزانە كاریان كردووە، بەڵام وەك پڕۆگرام نەبووە، زیاتر شانۆگەرییەكان لەیادی نەورۆز و بۆنەكانی قوتابخانە پێشكەش دەكرا، بەڵام ئێمە كۆمەڵێك هونەرمەندبووین، كە لەبەغدا تەخەروجمان كرد، بڕیاری ئەوەماندا شتێك بۆ كورد دروست بكەین، ئیدی من بەهرەشم هەبوو و لەگەڵ ئەوەشدا دەچووم بۆ سینەما، زۆریش كتێبی مێژووییم لەسەر كورد دەخوێندەوە، ئیدی هەموو ژیانی خۆم تەرخانكرد بۆ ئەوەی بتوانم لەڕێگەی هونەری شانۆ خزمەت بەمیللەتی خۆم بگەیەنم و هونەرێك بهێنمە ناو ئەدەب و هونەری كوردی كە نوێ بێ. سەرەتا زۆر بەترس و لەرزەوە دەمنووسی، هەر شانۆگەرییەكم نووسی بێ، پێنج ساڵ لەمێشكمدا جەنجاڵی كردووە.
سڤیل: بۆچی رۆڵت نەبوو لەدروستبوونی سەندیكا و رێكخراوی هونەرمەندانی كوردستان؟
تەڵعەت سامان: لەبەر ئەوەی ئیمانم بەسەندیكا و رێكخراو و مێكخراوی هونەرمەندان نەماوە، سەردەم سەردەمی عەولەمە و ئینسانی فەردە، وەختی خۆی هیچ سەندیكا و رێكخراوێك نەبوو، بەڵام هونەر هەبوو، ئێستا دەیان رێكخراو و تیپ و كۆمەڵە و بەزم و هەرا هەیە، كەچی هونەرێك لەئارادا نییە.
سڤیل: ئەی ئێستا پەیوەندیت لەگەڵ دامودەزگا هونەری و رۆشنبیرییەكان چۆنە؟
تەڵعەت سامان: خراپە، ئەوانیش لەگەڵ من خراپن، ئەوان بەجۆرێك بیردەكەنەوە، من بەشێوەیەكی دیكە بیر دەكەمەوە، من هیچ گلەییەكم لەوەزیری رۆشنبیری نەبووە، دەڵێن وەزیر بەرپرسیارە و دەبێ وابكات و وابڕیار بدات، بەڵام من دەڵێم نەخێر، هەر بینایەك بناغەی پتەو نەبوو، فشەیە. لەساڵی 1992 كە حكومەت دامەزرا، یەكێك لەئارەزووەكانی من ئەوە بوو، خەڵكی نوێ لەدامودەزگاكان دابنێن، ئەو كەسانە دانەنێن كە شارەزاییان هەیە لەكاروباری ئیداری، ئەوانەی كۆن ئیشراف بكەن، بەڵام خەڵكی نوێ دابنێن بافێربن، چونكە ئەوانەی كۆن فێری شتی سلبیات بوونە، بۆ ئەوە لەدائیرەن تاكو ئیستفادە بكەن، نەك ئیستیفادە بگەیەنن، جا بەداخەوە ئەو جۆرە كەسانە تائێستا ماون، ئەوەندەی بۆیان بكرێ، رێگە نادەن هیچ پڕۆژەیەكی زانستی و سیستەمی بەڕێوەبچێ.
سڤیل: بەپێی زانیاری ئێمە، درامای كەوەكانی قەرەچوغ 17 ئەڵقە بوو، كە لەلایەن تۆوە سیناریۆ و دەرهێنانی بۆ جێبەجێ كرا، بۆچی تەنیا 8 ئەڵقەی لێ بەرهەمهات، بۆچی نەتانتوانی تەواوی بكەن؟
تەڵعەت سامان: یەك لەو هۆیانەی كە تووشی نامورادی و دوورەپەرێزی كردم، تەواونەكردنی درامای (كەوەكانی قەرەچوغ) بوو، ئەو درامایە ڕانەگیرا، بەڵكو خۆم ڕامگرت، چونكە سەركردەیەكی عەسكەری كە دەچێتە جەبهە دەبێ سەربازی باش و لێهاتوو لەگەڵ خۆی ببات، بەداخەوە هەندێ لە هونەرمەندەكان ئەو سەربازە نەبوون من لەگەڵیان بچمە شەڕ و هەموو ئەلقەكان تۆمار بكەین، زۆر ئیزعاجیان دەكردم و راپۆرت لەسەر راپۆرت دەدرایە ئەو دەزگایەی، كە بەرهەمهێنانی دراماكەی گرتبووە ئەستۆ، ڕۆژێك راپۆرت دەنوسرا "ئەو درامایە دژی ئاغایە"، جارێكی دی دەیانگوت "ئەوە دژی مەلایە"، هەر دەمتوانی وەڵام بدەمەوە كاكە وانییە، ئێمە بەشەو لەگوندی (پیرڕەش و بەحركە) دەماینەوە، جاری واهەبوو دە ڕۆژ لەو گوندە دەماینەوە، هەندێ هونەرمەندمان لەگەڵ بوو دەیانگوت: جگە لەنانخواردن دەمانەوێ بخۆینەوە، لەكاتێكدا كۆی گشتی بودجەی دراماكەش بڕی 35 هەزار دیناری سویسری بوو، ئەو وەختەش گرانی بوو، ئەو پارەیە نەیدەكردە هیچ، سەدان كێشەم بۆ دروست بوو، بەڵام من توانیم بەو پارە كەمە ئیشەكە بكەم، هەتا حەوت ئەڵقەم كرد، هیچ تاقەتم نەما و وازم هێنا، بەڵام لەسەر داوای برادەران و فشاری ئەولا و ئەملا، هەشتەم ئەڵقەم رێكخست و نیمچە كۆتاییەكم دایێ و دراماكەم تەسلیم كرد.
سیناریۆی (كەوەكانی قەرەچوغ) هی ئەمڕۆ نییە، لەساڵی (1973)ـەوە نووسیومە، چەندینجار پڕۆڤە كراوە، كەچی رەفزمان بۆ دەهاتەوە، بەڵام ئەمجارە رەفزمان بۆ نەهاتەوە، هونەرمەندەكان خۆیان بارودۆخەكەیان تێكدا.
سڤیل: تۆ باسی مەلات كرد، دەڵێن گوایە ئەو وەختە مەلایەكی گوندی پیرڕەش خوتبەیەكی رۆژی هەینی لەسەر ئێوە خوێندۆتەوە و داوای كردووە گوندەكە جێبهێڵن، ئەوە تاچەند راستە؟
تەڵعەت سامان: ئەوە راستە، دڵپاك خانمان لەگەڵدا بوو، كە لەدراماكە رۆڵی دایكی كاكلی وەرگرتبوو، راستی ئەو ئافرەتە زۆر خزمەتی كردین، رووی سپی بێ، وێڕای ئەوەی لەدەوری خۆی ئیبداعی كرد، چێشت و خواردنیشی بۆ ئامادە دەكردین و لەگەڵمان زۆر ماندووبوو، ئەوجا لەوێ جۆگەیەكی ئاو هەبوو، دڵپاك خان چووبووە سەر ئەو جۆگەیە قاچی خۆی بشوات، دیارە كەمێك قاچی دیاربووە، وایان لەمەلای گوندی گەیاندبوو، ئەوانە هاتوونە بەرووتی مەلەوانی دەكەن، مەلاكەش لەخوتبەی ڕۆژی هەینی قسەی كردبوو، ئێمەش چووینە لای مەلا و گوتمان: كاكە ئەو ئافرەتە هاتووە قاچی خۆی بشوات، یەعنی كچەكانی خۆتان قاچیان ناشۆن؟ پاشان جلی شاری لەگەڵ جلی لادێ جیاوازە، ئەوە مانای ئەوە نییە، كە ئێوە لێی تێگەیشتوون، پاشان لەگەڵ ڕیشسپیانی گوندیش قسەمان كرد، ئینجا هاتنە قەناعەت.
سڤیل: لە (كەوەكانی قەرەچوغ) كام ئەكتەر لەهەموویان زیاتر، توانی سەرنجی تۆ راكێشێ؟
تەڵعەت سامان: ڕاستی لەزۆربەیان رازی بووم، شوكروڵڵا لەدەوری قادر ئاغا ئیبداعی كرد، زاهیر عەبدوڵڵا لەدەوری جەوهەر ئیبداعی كرد، ئیبراهیم حەكیم و نەوزاد رەمەزان و غازی غەفوور و دڵپاك خان و شلێر خان توانیان ئیبداع بكەن، هەرچەندە گلەییان لەسەر دەوری نەوزاد رەمەزان هەبوو، كە دەوری كاكلی وەرگرت، دەیانگوت: تەمەنی گەورەیە و زۆر رووتە و موتەیە. منیش گوتم: ئەوە درامایەكی عاتفی نییە، گەنجێكی قۆز و رێكوپێك هەڵبژێرم و حەز لەكچی ئاغا بكات، یەكەم شت خۆشەویستی بەروخسار نییە، بەڵكو بەدڵە، دووەم كابرایەكی فەلاحی قوڕبەسەری تاق و تەنیا دەبێ چۆن بێت؟ بێگومان دەبێ جلەكانی زۆر خراپ بێ و دەموچاوی ماندووبێ، بۆیە دەوری كاكلم دایە نەوزاد. ئەگەرنا دەمتوانی ئەكتەرێكی گەنج بێنم و پرچی ئاخیر مۆدەبێ، بەڵام ئەوە هەدەفی من نەبوو.
سڤیل: ئەو دووبەرەكییە سیاسییەی لەكوردستاندا هەبووە و هەیە، چ كاریگەرییەكی بەسەر كارە هونەرییەكانت هەبووە؟ ئەی لەسەر شەخسی خۆت چ كاریگەرییەكی هەبووە؟
تەڵعەت سامان: بەڵێ رەنگی داوەتەوە، لەشانۆگەری (سێدارە) و (پێكەنین و توڕەیی) باسم كردووە، لەزووەوە هەستم بەو كێشەیە كردووە، لەڕاستیدا كێشەی دووبەرەكی حیزبایەتی لەشانۆگەری (نەفرەتلێكراو)ـەوە دەستم پێكردووە، سیراعی حیزبی ئەگەر لەسەر ئەساسێكی عیلمی نەبێ، خەتەرە لەسەر قەومی كوردی، بەڵام من واهەست دەكەم ئەو سیراعە حیزبییە رەنگیداوەتەوە سەر عمومی كاری هونەری و عمومی كومەڵگەی كوردی، خەڵكی كرد بەدوو بەش، بەداخەوە زۆر ئینسانی نابودەلە و نامەعقول لەپێناو ئەوەی خۆی بدۆزێتەوە، ئەگەر لەم حیزبە جێگای نەبووبایەوە حیزبەكەی دیكە دەیقۆستەوە، ئیدی لەو مەسەلەیە خەڵكە ئینتیهازی و خۆپەرستەكان ئیسفادەیان لێكرد، بەڵام پێم وایە ئێستا سیاسەتمەدارانی كورد و ئەحزابەكانی كورد، هێدی هێدی دەگەنە ئەو واقیعەی نەهێڵن، كە ئەو خیلافەی لەنێوانیاندایە كاربكاتە سەر جەماوەر. سەبارەت بەخۆشم، من بەئەنواع شكل ئیهتیام كراوم، یەك دەیگوت پارتییە، یەك دەیگوت یەكێتییە، یەكێكی دیكە دەیگوت شیوعییە، جاری واهەیە بەمنیان گوتووە بەعسییە، ئیحترامم بۆ زۆربەی حیزبە كوردییەكان هەیە، حیزبایەتی رێبازێكە بۆ گەیشتن بەئاواتی میللەتی كورد، بەس ئەگەر لەسەر ئەساسێكی عیلمی بڕوات.
سڤیل: پەیوەندیت لەگەڵ هونەرمەندان سەباح عەبدولڕەحمان و سەعدون یونس، چۆنە؟
تەڵعەت سامان: دائیمەن پەیوەندیمان باش بووە، خیلافمان هەبووە، خیلافی سیاسی و هونەریمان هەبووە، هەروەها خیلافی كۆمەڵایەتیشمان هەبووە، بەڵام پەیوەندیمان نەپچڕاوە و دائیمەن پەنجەرەیەكمان هێشتۆتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژێك لەڕۆژان پێكەوە ئیشێك بكەین.
سڤیل: لەناو ئەكتەرەكانی هەولێر، موعجیب بەكام ئەكتەری؟
تەڵعەت سامان: لەئەكتەرەكانی هەولێر موعجیبم بە (غازی غەفوور، نەوزاد رەمەزان، ئیبراهیم حەكیم، شێرزاد پۆلیس، شوكروڵڵا شێخانی، سەلام كۆیی، خەلیل یابە، عەبدولڕەزاق شەمسەدین)، كۆمەڵێ ئەكتەری دیكەی زۆر باش هەن، بەڵام زیاتر ئەوانەی كە باسم كرد، دائیمەن كە ئیشم كردووە، ئەو ئەكتەرانەم هەڵبژاردووە، جگە لەوانەش كۆمەڵە گەنجێكیشیان لەگەڵ تێهەڵكێش دەكەم.
سڤیل: بۆچی جگە لەكاری دەرهێنەری وەكو ئەكتەریش دەرنەكەوتی؟
تەڵعەت سامان: سەردەم سەردەمی ئیختیساسە، لەئەوروپا دكتۆر هەیە تەنیا لەیەك كونەلوت پسپۆرە و تەداخولی كونەلوتەكەی دیكە ناكات، من دەمدیت لەكوردستان هونەرمەند هەبوو دەرهێنان و تەمسیل و دیكۆر و هەموو شتێك خۆی دەیكرد، باشە ئەگەر وابێ ئەدی هونەرمەندانی دیكە چۆن بواریان بۆ دەرەخسێ تەمسیل بكەن؟ من مادام بواری نووسین و دەرهێنانم بۆ رەخسا، خۆم لەمەجالی ئەكتەری دوورخستەوە، پاشان دەرهێنەر ئەگەر خۆیشی تەمسیل بكات، لەوانەیە هەم وەك دەرهێنان، هەمیش وەك تەمسیل فەشەل بهێنێ، بەڵام ئەگەر دەرهێنەر خۆی یەكلابكاتەوە بۆ دەرهێنان، ئەكتەریش بۆ تەمسیلكردن، مەجالی ئیبداعەكە زیاتر دەبێ، هەروەها هەدەفی من ئەوە نەبووە ناوبانگ دەربكەم و بڵێم من رابەرم و من ئەوەم، هەدەفی سەرەكی من ئەوەبووە، كە خزمەت بكەم، كارێك بكرێ بۆ دروستبوونی شانۆیی كوردی.
سڤیل: لەو شانۆگەریانەی لەهەولێر نمایش دەكرێن، بۆچی وەك بینەرێك ئامادە نابێ؟
تەڵعەت سامان: ئەو پرسیارە وەڵامەكەی تۆزێك قورسە، پێشتر ئامادە دەبووم و زۆر پشتگیری گەنجەكانیشم دەكرد، بەڵام گەیشتمە ئەو باوەڕەی بچم و نەچم هەریەكە، شانۆگەرییەكان كاوێژكردنەوەیە و جاروبار نەبێ هیچ كارێكی نوێ نابینم. ئینجا نەك هەرمن، بەڵكو بینەر و رۆشنبیرەكان و ئەدیب و شاعیرەكانیش بەبیتاقە و نامەی مۆبایل داوەت دەكرێن و ناچن، شانۆگەرییەك 15 تا 20 ملیۆن دیناری تێدا سەرف دەكرێ و پەنجا كەس ناچێتە هۆڵەكە، یەك رۆژ نمایش دەكرێ، وەختی خۆی كە شانۆگەرییەكمان دەكرد، هەتا حكومەت نەیدەگوت بەسە، ئێمە هەر نمایشمان دەكرد و بەردەوام دەبووین.
سڤیل: تائێستا سەفەری هیچ وڵاتت كردووە؟
تەڵعەت سامان: تەنیا چوویمە وڵاتی سوریا و میسر، لەڕاپەڕینیش گەیشتینە ئێران، ئەویش هەر هەتا شارۆچكەی خانێ.
سڤیل: لەحالی حازردا، چ ئارەزوویەكت هەیە؟
تەڵعەت سامان: لەرووی هونەرییەوە ئەو ڕۆژەی ساڵانی حەفتاكان و هەشتاكان و سەرەتایی نەوەدەكانیش سەرلەنوێ بگەشێتەوە. لەرووی ژیانی خۆشمەوە، وا منداڵەكانم پەروەردە كردووە، هیوادارم بتوانم كتێبەكانی خۆم بەشێوەیەكی رێكوپێك چاپ بكەم، هەروەها سەفەرێكی خاریج بكەم، ئەوروپا ببینم، شانۆی شكسپیر ببینم، بۆیەش حەزم لەوڵاتی بەریتانیایە، چونكە هەم منداڵەكانم لەوێن و هەمیش وڵاتی شكسپیرە، هەروەها شوێنە گەشتیارەكانی وڵاتانیش ببینم.