سڤیل: بەهمەن عومەر

بەڕێوەبەری بانكی هەرێم بۆ (سڤیل) باس لەكارەكانی بانكەكەیان دەكات و بەپێویستی دەزانێت كە سیستەمی بانكی لەكوردستان بگۆڕدرێت، چونكە بە رای ئەو تا ئێستا بانكەكان بەشێوازی كۆن لەسەر كاغەز كاردەكەن.
ئەدهەم كەریم بەڕێوەبەری بانكی هەرێم لە سەرەتای قسەكانیدا بۆ (سڤیل) باسی لەشێوازی كاركردنی بانكەكانی هەرێم كردو ئاماژەی بەوە دا كە تا ئێستا ئەوان بەشێوازی كۆن لەبانكەكەیان كار دەكەن، ئەدهەم كەریم گوتی "بانكەكان لەهەموو دنیادا یەك سیستەمی كاركردنیان هەیە، بەڵام لەكاتی كاركردندا گۆڕانكاری هەیە، ئێمە تا ئێستا بەشێوازی نوسین و ئەوراق كاردەكەین، تەكنەلۆجیایەكی كەم بەم دواییە هێنراوەتە ناو ئیشەكەوە، ئەگەر نا هەر بە شێوازە كۆنەكە كاردەكەین". دواتر لەقسەكانیدا باسی لە دوو جۆر بانك كرد، كە لەكوردستان هەن و ژمارەی ئەو دوو جۆرەشی ئاشكرا كردو گوتی "لەكوردستان دوو جۆر بانك هەیە، بانكی ئەهلی و بانكی حكومی، حكومییەكان سەر بەوەزارەتی دارایین، بانكە ئەهلییەكانیش سەربەخۆن، بەڵام لەلایەنی چاودێریكردن و مۆڵەت پێدانەوە سەر بەبانكی ناوەندی عێراقن، ژمارەی بانكەكانی هەرێمی كوردستان 81 بانكی حكومی و 69 بانكی ئەهلی هەیە".
بانكی هەرێم لقێكە لەبانكی مەركەزی عێراق، بەرێوەبەری بانكی هەرێم بەو شێوەیە پێناسەی بانكەكەی خۆیانی كردو گوتی "ئێمە بانكی مەركەزی نین، بەڵكو سەر بەبانكی مەركەزی عێراقین، لەعێراق یەك بانكی مەركەزی هەیە كە لەبەغدایە، چوار لقی هەیە بەغدا، موسڵ، سلێمانی، هەولێر، واتە ئێمە سەر بەبانكی مەركەزی عێراقین".
سەبارەت بەسیستەمی بانكەكانی كوردستان ئەدهەم كەریم گوتی "ئێمە بەشێكین لەسیستەمی بانكی عێراقی و دواكەوتنی بانكی عێراقی كاریگەری لەسەر بانكی هەرێمیش هەیە". گوتیشی "ئێمە دابڕاوبووینە و تێكەڵاویمان نەبووە، نەمانتوانیوە بەو شێوەیە كار بكەین كە لەدنیا دەكرێت، ئێستا خەریكین خۆمان رەبت بكەینەوە لەگەڵ دنیا، بتوانین ئەو تەكنەلۆژیایەی كە لەدنیا هەیە بیهێنینە ئێرە".
ئەدهەم كەریم ئەوەی رەتكردەوە كە دابینكردنی ئامێرە نوێیەكانی بانك خەرجیەكی زۆری بوێت، بەبڕوای ئەو هۆكاری تر هەن كە ناهێڵن بانكەكان ئامێری نوێیان پێبگات، ئەدهەم گوتی "هێنانی ئامێر كولفەی زۆری تێناچێت، بەڵام پێویستی بە راهێنان و فێربوونی كارمەندەكان هەیە، ئێمە لە 2009 سیستەمێكمان هێنا، لێرە دامانمەزراندو پێشكەوتنێكی باشی بەخۆیەوە بینی، زۆر كەس فێربوون لەسەر ئەو سیستەمە كاربكەن، چەند بانكێكیش داخلی ناو ئەو سیستەمە بوون، كە سیستەمی نوێی تەكنەلۆجیای بانكییەو دەتوانیت بەكات كار بكەیت، ئەو كەسەی كە پارەی لەبانك داناوە، دەتوانێت كارتی بانكی بەكاربهێنێت، وەك ئەوەی كە لەوڵاتانی دنیادا هەیە". بەڵام ئەو ئامێرانەی كە ئەدهەم وەك نموونە هێنایەوە، تا ئێستا كاریان پێنەكراوە، لەوبارەیەوە گوتی "ئێمە خەریك بووین ئەو سیستەمە دابنێین، بەڵام ئیدارەی ئەو ئیشە لەلایەن وەزارەتی داراییەوە گۆڕدرا، تا ئێستاش خەریكن لیژنەیەكی تایبەت بۆ ئەو سیستەمە دانراوە، هەندێك لە شارەزایانیان هێنا بۆ ئەوەی بتوانن زووتر ئەو ئیشە بكەن، ئەویش ئەوە بۆ ماوەی پێنج تا شەش مانگە راوەستاوە، بۆ ئەوەی بتوانن ئەو كادیرانەی كە باشن و لێدەزانن بیهێنن داغڵی بكەن، بۆئەوەی زوتر بتوانن كارەكانیان بكەن". بەڵام گوتیشی "بانكە ئەهلییەكان لەئێستادا دەتوانن كارت بدەن بە هاوڵاتیان، كە لەهەر شوێنێكی دنیا بێت، دەتوانێت پارەكانی بەكاربهێنێت".
تا ئێستاش لەكوردستاندا زۆر كەس پارەكانی ناخاتە بانكەوە، لەبازاڕەكاندا بەپارەی كاش مامەڵە دەكرێت و لەكاتێكدا لەدونیادا مامەڵە بە رەسیدی بانك دەكرێت، كەمتر كەسەكان پارەیان بە دەستی خۆیان ئاڵوگۆڕ دەكەن، سەبارەت بەو بابەتە ئەدهەم كەریم گوتی "لەئێستادا زۆر كەس پارە دەهێنێتە بانك، بەڵام ئێمە دەبینین كە زیاتر مامەڵەكان بە پارەی كاش دەكرێت، ئەوە تاڕادەیەك ئێمە كەموكورتی و كەمتەرخەمیمان هەیە، بەڵام خەڵكیش كەمتەرخەمی هەیە، كە هەر بەو شێوەیە فێربووە كارەكانی بكات، كێشەی ئێمە ئەوەیە كە بانكی ئەوەندە كارامان نییە، ئەوەندە تەكنەلۆژیامان نییە، كە تۆ لەهەر جێگایەك بیت بتوانی یەكسەر لەسەر حیسابی خۆت بیخەیە سەر حیسابی كەسێكی دیكە".
ئەو رەخنەی ئاراستەی شێوازی كاركردنی خۆیان گرت و گوتی "كە ئێمە تا ئێستا كارەكانمان بەخاوی دەكەین، گۆڕانكاریەكان لەبانكەكانی ئێمە بە خاوی دەڕوات، لە دونیاشدا خەڵك بەرەو پێشە دەڕوات، بۆیە ئێمەش جێدەمێنین".
زۆرجار لەلایەن هاوڵاتیان باسی ئەوە دەكرێت كە پارە لەبانكەكان نامێنێ، ئەدهەم ئەوە رەتدەكاتەوە و دەڵێت "ئەوە زروفێك بوو رۆیی". دواتر لەسەر قسەكانی بەردەوام دەبێت و دەڵێ "ئەو حاڵەتە مومكینە بەسەر زۆر وڵاتی دنیادا هاتبێت، بینیمان لەساڵەكانی هەشتاكاندا لەوڵاتێكی گەورەی وەك رووسیا خەڵك سەرەی گرتبوو، پارە لەبانك نەمابوو، ئەو حاڵەتەی ئێمەش پێش 2003 بوو، ئێمە تەنیا كۆمەڵێك ئیراداتمان هەبوو، موچەی پێدەدراو كارەكانی حكومەتی پێ جێبەجێ دەكرا، ئەو كات زۆرجار حكومەت توشی كەمی پارە دەبوو، بۆیە هەندێك جار خەڵك پارەی هەبوو لەبانكی حكومەت ئەو پارەیە بەقەرز دەبرد، بەڵام ئێستا وانییە، ئێستا ئەگەر خەڵك بێت داوای پارە بكات هەموو كاتێك پارە هەیە".
زۆرجار بە دەیان هاوڵاتی لەبەردەم یەك بانكدا راوەستاون بۆ وەرگرتنی موچەی مانگێكی خۆیان، بانكێك موچەی شەهیدان و بانكێكی دیكەی موچەی كەمئەندامان ...هتد دابەشدەكەن، سەبارەت بە چارەسەركردنی ئەوگرفتە ئەدهەم كەریم گوتی "ئەوە زۆر باس كراوە لەوەزارەتی دارایی و زۆر رێگاش دۆزراوەتەوە، زۆر كۆمپانیاش داوای كردووە كە ئەو ئیشە رێك بخەن، وەزارەتی داراییش هەوڵیداوە كە بتوانێت ئەوە رێكبخات، بەڵام تا ئێستاش رێكنەخراوە".
لای خۆیەوە رەخنەی لەپەیوەندی نێوان بانكەكانی هەرێم و بانكەكانی جیهان گرت و گوتی "پەیوەندیەكانمان لەئاستی پێویستدا نین، راستە پەیوەندیمان هەیە، بەڵام زیاتر لە رێگای وڵاتانی عەرەبییەوە پەیوەندیمان هەیە بە دنیاو پێویستە پەیوەندییەكانمان فراوانتر بێت". سەبارەت بەهۆكاری لاوازی پەیوەندییەكانیش گوتی "ئەگەر بتەوێت لەهەر بوارێكدا بەباشی كار بكەیت، دەبێت نیمچە سەربەخۆییەكت هەبێت، بانك بۆ خۆی دەزگایەكی سەربەخۆیەو مەبەست ئەوە نییە كە پرس بەكەس نەكات، بەڵام ئەگەر بانكێك رێگایەكی بینیەوە، پێویستە حكومەت پشتگیری لێبكات، بەڵام لێرە ئەوە نییە، نە بانكەكان ئەوە دەكەن، نە حكومەتیش پشتگیری لێدەكات". ئەو رەتی كردەوە كە هەوڵدان بۆ بەستنی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دنیا لەرێگای بانكەوە كارێكی زۆر قورس بێت كە نەكرێت، بەڵام هۆكاری سەرەكی بۆ "ئەسڵی سیستەمی بانكی" كوردستان گێڕایەوە، بەپێویستی زانی كە "پێداچوونەوە بە سیستەمی بانكی هەرێمی كوردستاندا بكرێـت، ئێمە هەر لەیەك چوارچێوەدا دەسوڕێین و تموحی خەڵكیش لەوە زیاترە، بۆیە ئێمە لەچاو خەڵكەكەماندا دواكەوتوین".
ئەدهەم كەریم دەروێش، كۆلێژی فیقهی لەزانكۆی نەجەف تەواو كردووە، لە 28/12/1980 وەك مامۆستا دامەزراوەو دوای ساڵێك گواستراوەتەوە بۆ وەزارەتی دارایی، لەوێشەوە بۆ بانك ماوەی 28 ساڵە لەبانكەكان كار دەكات و لەساڵی 1997بووە بەبەڕێوەبەری گشتی لقی بانكی ناوەندی لەهەولێر تا ئێستا لەو پۆستەدایە.