سڤیل: مەریوان عومەر

قەڵای هــەولێر. لەژێر هەڕەشەی باڵـــــــــــەخانەی مۆدێرن و سیمای شارستانیدا

تا بەر لەدوو ساڵ پێش ئێستا قەڵای هەولێر، كە بەكۆنترین نشینگە لەمێژووی مرۆییدا دادەنرێت، ژیانی تێدا دەگوزەرا و خەڵكانێك تێیدا دەهاتن و دەچوون و لەبەردەمی ماڵەكانیاندا دەوەستان و لەگۆڕەپانە سەرەكیەكانیدا كۆدەبوونەوە. ئەو قەڵا دێرینەی پەرستگای "عەشتار"ی خواوەندی خۆشەویستی و جوانی هەردوو ئاینی بابلی و ئاشووری كۆندا لێیە.
پێشتر جگە لەقەڵا هیچ شارێك لەو شوێنەدا نەبوو، تا بەر لەچەند ساڵێك، قەڵا گوزارشت بوو لەشارەكە. باوەڕ وایە قەڵاكە شوێنێكی پیرۆزی ئاشوورییەكان بێت. دكتۆر موحسین محەمەد مامۆستای زانكۆی سەڵاحەدین لەو بارەوە دەڵێت "هەولێر لەرووی پیرۆزییەوە لەشاری "دەلفوس"ـی یۆنانی باڵاتر بوو، ئەو شوێنەی كرابوو بەشوێنی خواپەرستیی (ئۆڵمبۆس)ی خواوەند، تەنانەت (سەنحاریب)ی پادشای ئاشووری كە ئیمپڕاتۆریەتەكەی كوردستان و ناوەڕاستی عێراق و بەشێك لەسوریا و توركیاشی گرتبۆوە، رێز و پیرۆزییەكی گەورەی بۆ هەولێر هەبووە. ئەو شارە بەحەوت ناوی (ئەربائیلۆ، ئۆربیلم، ئەربێلا، چوار خواوەند، ئەربل، ئەربیل، هەولێر) ماوەی نزیكەی حەوت هەزار ساڵ بێ دابڕان ژیانی تێدا بەردەوام بووە".
ئێستا قەڵاكە كەوتۆتە نێو دڵی شاری هەولێرەوەو 350 كیلۆمەتر لەباكووری شاری (بەغدا)وەیە، بەهۆی بەرزیەكەی كە 26 مەتر دەبێت و 450 مەتریش لەئاستی رووی دەریاوە بەرزترەو لەسەر رووبەری 6 هەزار مەتر دووجا دروست كراوە، لەمەودایەكی دوورەوە دیارە و پێشوازی لەگەشتیارانی دەكات.
قەڵای هەولێر تاكۆتایی ساڵانی پەنجاكان لەسەر هەمان پەیكەر و شێوازی بیناسازی كۆنی خۆی مابووەوە، لەچەند گەڕەكێك پێكهاتبوو، خەڵكی جۆراوجۆری موسڵمان و یەهودی تێدا نیشتەجێبوون. كڵێسای تایبەت بەڕێوڕەسمە ئاینییەكانی ئاینی یەهودی تێدا بوو، لەناوەڕاستی قەڵاكەش مزگەوتی گەورە هەیە. لەتەكیشیدا حەمامێكی كۆن و فراوان هەیە، كە بەچەشن و شێوازێكی تایبەتی دروست كراوە. لەهەرە دیارترین گەڕەكەكانی قەڵاكەش لەبەری رۆژهەڵاتی گەڕەكی "سەرا" و لەرووی رۆژئاواشی "تۆپخانە" هەیە و "تەكیەش" دەكەوێتە باكووری رۆژئاوای قەڵاكە.
كاتێك بەر لەدوو ساڵ سەردانی ئەو قەڵا دێرینەمان كرد، منداڵان بەجلە رەنگاوڕەنگەكانیانەوە بەكۆڵانەكانی قەڵاكەدا پەرت ببوون. ویستم وێنەی منداڵێك بگرم، پاشان برا و خوشكێكی بچووكتری هاتن و داوایان كرد، وێنەی ئەوانیش بگرم. پاشانیش تكایان كرد لەگەڵیان بچم بۆ ماڵیان و وێنەی دایك و داپیرەشیان بگرم، كە خەریكی قاپشتن و ئامادەكردنی چێشتی نیوەڕۆ بوون. خانوەكەیان لەرووی بیناسازییەوە زۆر جیاوازی لەگەڵ نەخشە كۆنەكانی خانووە بابلی و بەغداییەكان نەبوو. بەڵام لەهەموو شتێكی ماڵەكە جوانتر ئەو پلیكانەیە بوو، كە بەدیوارەكەوە و بەدەوری ماڵەكەدا خولی خواردبووەوە و خانووەكەی لەچواردەوری خۆی دابڕیبوو.
لەكۆڵانیكی تەسكی قەڵاكە پیاوێك بەجلی كوردییەوە شوتیەكی گەورەی خستبووە سەرشانی، لەوە دەچوو دوای زەحمەتی رۆژێكی گەرمی كاركردن بەرەو ماڵ بگەڕێتەوە. ئەو پێی گوتم "پێویستە وێنەی ئەو ماڵ و شەقام و كۆڵانانە بگرێ، كە دوای ماوەیەكی كەم ون دەبن"، ئەوكات لەلایەن حكومەتەوە ئاگادار كرابوونەوە، كە بەمەبەستی نۆژەنكردنەوە قەڵاكە چۆڵ بكەن، وەك زۆر لەخەڵكی قەڵاكە بەداخ و خەمێكی و قوڵەوە باسیان لێوە دەكرد.
ئێستا "قەڵا" تەواو لەخەڵك خاڵیە، خەڵكەكەی بەر لەوەی خانووە كۆنەكانیان بەسەریاندا بڕمێ، بەبڕێك پارە قەرەبووكرانەوە، وەك خانمە ئەندازیارێك بەناوی (شیرین) گوتی "ئەو خەڵكەی لەو قەڵایەدا نیشتەجێ بوون، خەڵكی رەسەنی قەڵاكە نەبوون، خەڵكی رەسەنی قەڵاكە چەند خانەوادەیەكی كۆنی هەولێریی بوون، كە بەر چەندین ساڵە قەڵاكەیان جێهێشتووە. ئەو خەڵكانەی دەوروبەری هەولێر روویان لەقەڵاكە كردووە و جۆرێك لەخانووی رەشاوێژیان دروست كردووە، كە هیچ پەیوندییەكی بەتەلارسازی و مێژووی قەڵاكەوە نەبووە".
سەرۆكی دەستەی باڵای نۆژەنكردنەوەی قەڵا دەڵێت، "هەموو ئەو خانووانە لادەدەین، كە رەشاوێژیانە دروست كراون، سیمای رەسەنی تەلارسازیی پێشتری خۆی بۆ دەگێڕینەوە".
لەپەنجەرەی یەكێك لەخانووە كۆنەكانی ئەو قەڵایەوە، كە بەسەر مەودایەكی فراوانی شارەكەدا دەڕوانێت، توشی سەرسوڕمان بووین، كە بینیمان دیواری باڵەخانەیەكی بەرز لەبەردەم پەنجەرەكەدا وەستاوە و بۆتە بەربەستێك لەبەردەم بینینی دیمەنی شارەكە و بینینی ئەو بەشە لەقەڵاكە لەدەرەوەیدا. دیوارە كۆنكرێتییەكە بەرەنگی سپی و كاشی مەڕمەری سوور داپۆشراوە، بەجامە تەریكە رەنگ شینەكانی پەنجەرەكانیەوە لەشێوەی دێوێك دەچوو، كە بیەوێت پەلاماری قەڵاكە بدات، بەخشت و دیمەنە شوێنەواری و بۆنی شێی زەمەن و مێژووە كۆنەكەیەوە.
لەوكاتەدا رق و بێزاریمان لەروخساری ئەو خانمە ئەندازیارە بینی، كە ئەو باڵەخانانەی بە"دایناسوڕ" وەسف كرد. ئاماژەی بەوەش دا، كە "ئەزموونی بیناسازی لەشارەكەدا سیمای جوانی شوێنەواریی قەڵا مێژووییەكەی شێواندووە. ناوچەیەكی بەرفرەوانی نیشتەجێبوون و بازرگانیان تێكدا، لەژێر ناوی بەخشینی سیمای شارستانی و تازە بەشارەكە، لەگەڵیشدا چەندین گۆڕی كۆن و پیرۆز بەلای خەڵكی شارەكەوە تێكدران".
خاتوو شیرین لەسەر قسەكانی بەردەوام بوو و بۆی روونكردینەوە "ئەو زیانەی بەر دیمەنی قەڵاكە و تایبەتمەندی شارەكە دەكەوێت، بەچەند باڵەخانەیەك و سیمای شارستانی و تازەگەری قەرەبوو ناكرێتەوە".
قەڵاكە بەسەر بازاڕی كۆنی هەولێردا دەڕوانێت، كە لەسەر پانتاییەكی بەرفرەوان دروست كراوە. ئەو بازاڕە قەیسەرییە چەندین لقی بچووكتری تێكەڵ و بەیەكداچووی لێدەبێتەوە. هەر كە پێت خستە نێو بازاڕەكە ناتوانی بەئاسانی جێی بهێڵیت، لەبازاڕێكەوە بۆ یەكێكی دی كێشت دەكات، شەپۆلی خەڵك و كڕیار و رێبوارەكانیش وەك شەپۆلێكی بەخوڕەمی رووبار بەگوزەرەكانی بازاڕەكەدا لەگەڵ خۆیان دەتبەن.
خاتوو شیرین، كە حەزێكی قوڵی بۆ مێژوو و كەلەپوور و شوێنەواری شارەكەی هەبوو، ترسی خۆی لەوە نەشاردەوە، كە ئەو بازاڕە كۆنەی هەولێریش لەبەرچاو ون ببێت و باڵەخانەی بازرگانی شوێنی بگرێتەوە. وەك خۆی گوتی "جێگای داخە دەبینین ئەمڕۆ بەهۆی كشانی باڵەخانە و تەلارسازیی مۆدێرن، ناوچە مێژووییەكانی ئەو شارە لەژێر هەڕەشەی لەناوچووندان". هەروەها ترس لەوەی بەهۆی بەرزی نرخی زەویوزار لەناوچە شوێنەوارییەكانی دەوروبەری قەڵاتدا ئامێری كاولكاری بەناوی باڵەخانەی مۆدێرن و پڕۆژەی بازرگانییەوە بگاتە ئەو ناوچە مێژووییانە.
سەرۆكی دەستەی نۆژەنكردنەوەی قەڵاكەش دەڵێت "هەولێر بەدەست نەبوونی رێكخستنی نەخشەدانان و تەلارسازی و یاسایی پێویستەوە دەناڵێنێت، كە بتوانێت بەهۆیانەوە تایبەتمەندییەكانی بپارێزێت".
مەعد فەییاز- شەرقولئەوسەت.