محەمەد مەلا حەسەن، لەساڵی 1957 لەخانەقین لەدایكبووە، تاوەكو ساڵی 1974 لە یەكێتی قوتابیانی كوردستاندا كاری كردووە، لەساڵی 1983 بێ دابڕان بووەتە پێشمەرگە، ماوەیەك كارگێڕی مەڵبەندی كەركووك بووە، دواتر لەمەڵبەندەكانی گەرمیان و خانەقین لەبەشی رێكخستن كاری كردووە، لە25/12/2003ـەوە تاوەكو ئێستا قایمقامی قەزای خانەقینە. لەدیمانەیەكی تایبەت بە(سڤیل) باس لەكێشە و گرفتە ئیداری و سیاسییەكانی دەكات و دەڵێ "خانەقین لەرووی یاسایی و ئیدارییەوە سەر بەحكومەتی عێراقە، بەڵام لەرووی ئەخلاقی نەتەوەییەوە سەر بە هەرێمی كوردستانە".
 

سڤیل: سامان كەریم - خانەقین

سڤیل: كورد تاچەند لەهەوڵەكانی سەركەتوو بووە، بۆ گێڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان؟
محەمەد مەلا: خانەقین یەكێكە لەناوچە كێشە لەسەرەكان، لەو شارانەیە كە بزووتنەوەی كوردایەتی داكۆكی لێكردوون، بۆئەوەی ببێتەوە بەبەشێك لەهەرێمی كوردستان، لەدوای رووخانی سەدامەوە كورد هەوڵیداوە لەرێگەی یاساییەوە ئەم ناوچانە بگەڕێنێتەوە، ئەوەبوو بەپێی دەستوور ماددەی 140 دانرا، بەڵام ئێستا ماددەكە گەیشتۆتە ئاستێك، كە نازانین چی بەسەردێت، پێموایە هەندێك دەست لەپشت دواخستنی جێبەجێكردنەكەدا هەیە، هەرچەندە بەڕێوەبردنی عێراق تەوافوقییە، بەڵام هەندێك جار كێشە سیاسییەكان وایان كردووە، خەڵكانێك هەبن داوا بكەن، لەسەر پارێزگای دیالە بمێنێتەوە و چەندین لێدوانی نابەجێ دراوە، هەڵبەتە كوردیش هەوڵیداوە، لەرێگەی حكومەتی هەرێم و برادەرانی سەركردایەتی كوردەوە، بەڵام ئەم كێشەیە یەكلایی نەبۆتەوە.
سڤیل: جێبەجێنەكرانی ماددەی 140 پەیوەندی بەلاوازی هەوڵەكانی كوردەوە هەیە؟
محەمەد مەلا: زۆر هۆكاری هەیە، یەكێك لەوانە كەمی رێژەی كوردە لەناحیەكانی دەوروبەری خانەقین، كە بەناوچەی كوردستانی دەژمێردرێن، وەكو سەعدیە و جەلەولا، ئەگەر لەناوچانەدا راپرسی بكرێت، كورد دەدۆڕێت، بەڵام ئەگەر پشت بەبەڵگەنامە مێژوییەكان ببەسترێت، ئەوا ئەو ناوچانە كوردستانین، هەرچەندە ئەوەش زۆر زەحمەتە.
سڤیل: كەواتە بەبڕوای تۆ ناوچەكانی دەوروبەری خانەقین، تەنیا بەبەڵگەنامەی مێژوویی ناوچەی كوردستانین؟
محەمەد مەلا: بەڵێ، ئەمە بۆ ناوچەكانی دەوروبەریش راستە.
سڤیل: هۆكاری ئەمەش تەنیا بۆ تەعریب دەگەڕێتەوە، یان خەڵكەكە ئینتیمای كەمبۆتەوە؟
محەمەد مەلا: بۆ تەعریب و ئەو سیاسەتەی كە حكومەتە یەك لەدوای یەكەكان كاریان بۆ كردووە، بۆئەوەی رێژەی برا عەرەبەكان لەكورد زۆرتر بێت، بەڵام خەڵكانێكیش هەن، لەو ناوچانە كە نەتەوەی خۆیان گۆڕیووە، لەبەرئەوە زۆر هەڵەیە، ئەگەر پشت بەراپرسی ببەستین، لەماوەی ئەو هەشتا ساڵەی كورد لەم ناوچانەدا دەسەڵاتی نەبووە، یان خاوەن بڕیار نەبووە، وایكردووە رێژەی عەرەب زۆر زیاد بكات.
سڤیل: كەواتە لەرووی رۆشنبیری و كلتوریشەوە بۆ گەڕانەوەی ئەو ناوچانە رێگر هەیە؟
محەمەد مەلا: بەڵێ.
سڤیل: ئایا رێگرەكان زۆرتر سیاسین، یان ئیدارین؟
محەمەد مەلا: ئیدارە چی دەسەڵاتێكی هەیە؟ زۆرتر سیاسین، ئەو عەقڵانەی لەپشتە كە دژی كورد بوونە، ئێستاش باڵادەستن.
سڤیل: دەكرێت بزانین ئەو لایەنانە كێن؟
محەمەد مەلا: من ناتوانم دیاری بكەم چ لایەنێكە، بەڵام بەشێوەیەكی گشتی لایەنە عەرەبییەكانن.
سڤیل: ئەی ئەو خەڵكە عەرەبەی لەم شارەدایە، تاچەند لەگەڵ گەڕانەوەی خانەقیندان؟
محەمەد مەلا: بەڕاستی تائێستا لەنەتەوەی عەرەب كەم كەس هەیە، كە لەگەڵ قەزیەكەدا بێت، ئەگەریش هەبێت بەناچاری هەیە.
سڤیل: قەرەبووكردنەوەی ماددەی 140 بۆ گەڕانەوەی ئەم ناوچانە هەوڵێكی باش نییە؟ بەو پێیەی خەڵكێكی زۆر لەشارەكانی نزیكی خانەقین كە سەر بەهەرێمی كوردستانن، ئەو قەرەبووەیان وەرگرتووە، ئەمە ناتوانێت رێژەی كورد لەم ناوچانەدا زیاد بكات؟
محەمەد مەلا: زۆربەی ئەوانە قەرەبووی ماددەكەیان لەو شارانە وەرگرتووە و بۆ ئەم شارە نەگەڕاونەتەوە، خەڵكەكە ئینتیمای خۆی لەدەست داوە، وەك نفوس خەڵكی ناو شارەكەن و لەهەڵبژاردنی ئەمجارەشدا لەشارەكانی وەكو كەلار و كفرییەوە خەڵكێكی زۆر هاتوون بۆ ناوچە دابڕاوەكان و لێرە دەنگیان داوە، دەبێت حكومەت بەرنامەیەكی تۆكمەی هەبێت، بۆئەوەی گوندەكان پەرە پێبدات، تا ئەو خەڵكانە بگەڕێنەوە.
سڤیل: لەم شارەدا هەندێك مامۆستا و فەرمانبەر دامەزراون، كە یەكێتی وەكو حیزب دایمەزراندوون، هەندێكی تر پارتی یان هەر حیزبێكی تر، ئەمە كاركردن نییە لەپێناو بەرژەوەندیی حیزبێكدا؟
محەمەد مەلا: ئەوە لەهەموو هەرێمی كوردستاندا هەیە، كە ئەو دوو حیزبە حوكمڕانن، لەهەموو جیهاندا وایە، كە حیزب سەرەتا هەوڵ بۆ ئەندامەكانی خۆی دەدات.
سڤیل: مەبەستم ئەوەبوو، ئایا لەم ناوچانەدا ئەولەویەت بەبەرژەوەندیی حیزبی یان بەرژەوەندیی نەتەوەیی دراوە؟
محەمەد مەلا: لەكوردستاندا وا دابەش كراوە، كە ناوچەكانی دهۆك و زاخۆ كاتی خۆی كەوتە ژێر دەسەڵاتی پارتی، ئەم ناوچەش كەوتە ژێر حوكمی یەكێتییەوە، وەكو ئەم شارە زیاتر ئینتیمای بۆ یەكێتی هەیە.
سڤیل: خەڵكانێكی خانەقینی ئێستا لەپۆستی باڵای یەكێتیدان، وەكو (مەلا بەختیار و عیماد ئەحمەد)، ئەمە وای نەكردووە، كە یەكێتی لەلای خانەقینییەكان خۆشەویست بێت؟
محەمەد مەلا: بەراستی هەندێك جار زوڵم دەكرێت، هەندێك جار پڕوپاگەندە دەخەنە پاڵ ئەو دوو برادەرە، كە بودجەی كەلار و ناوچەكانی تر بۆ خانەقین دەهێنن، ئەوان لەرووی ئینتیمای ئەخلاقییانەوە هەوڵیان بۆ ئەم شارە داوە.
سڤیل: هەندێك باس لەوە دەكەن، ئەو كۆلیژەی لەم شارەدا كراوەتەوە، زیاتر هۆكارێكی سیاسی لەپشتە، وەك لەوەی پێویستی بێت؟
محەمەد مەلا: من پێم باشە دوو زانكۆی تێدا بكرێتەوە، ئەو ناوەندە پەروەردەییانە باشن، بۆچی دەبێت بخرێتە پاڵ لایەنێكی سیاسی.
سڤیل: باس لەوەش دەكرێت، حیزب دەست دەخاتە ناو كاروبارەكانییەوە، بۆ نموونە حیزبێكی دیاریكراو بەئاشكرا رێكخستنی تێدا كردووە، بۆ ئەمەیان چی دەڵێن؟
محەمەد مەلا: ئایا هەموو ئەو خوێندكارانەی لەوێ دەخوێنن، یەكێتین؟ لەهەموو جێگەیەك هەیە، تا سیستەمی حكومەت نەبێت بەدامەزراوە.
سڤیل: كێ لەلایەنی ئەمنی خانەقین بەرپرسە؟
محەمەد مەلا: ئیدارەی سەر بەدیالە لێی بەرپرسە.
سڤیل: ئەی وەكو هێزی حیزبە كوردییەكان؟
محەمەد مەلا: ئاسایشی هەردوولا هەیە، بەڵام تاوەكو ئێستا ئاسایشی یەكێتی ئیشی تێدا دەكات، چونكە ناوچەكان دابەش كراون، هەروەها هێزی پێشمەرگەی یەكێتی و پارتیشی تێدایە، كە ئەو سنوورانە دەپارێزن.
سڤیل: بەبڕوای تۆ هەبوونی ململانێی حیزبی لەم ناوچانە، تاچەند زیان بەقەزیەی كورد دەگەیەنێت؟
محەمەد مەلا: جا ململانێی حیزبایەتی لەكوێ نییە؟ لەهەر كوێ فرەیی هەبێت، ململانێش دەبێت، بەڵام ئەگەر كورد لەهەموو ناوچەكان لەسەر خاڵە سەرەكییەكان یەكدەنگ بێت، باشترە.
سڤیل: فرەلیستی كورد لەپارێزگای دیالە تاچەند كاریگەری هەبوو، لەسەر بەدەستهێنانی دەنگێكی كەم لەلایەن كوردەوە؟
محەمەد مەلا: فرەلیستی زیانی بۆ كورد هەبوو، لەئاستی هەموو شارەكاندا، پێمان باش بوو لەم ناوچانە كورد بەیەك لیست دابەزێت.
سڤیل: لەدەزگاكانی راگەیاندندا بەشێوەیەكی گشتی باس لەوە دەكرێت، كە ئەم ئیدارەیەی ئێوە بەگەندەڵی تێوە گلاوە، لەو بارەیەوە چیتان هەیە بیڵێن؟
محەمەد مەلا: بەراشكاوی دەڵێم، خۆزگە میدیای كوردی لەئاستێكدا بووایە، كە بەبەڵگەوە قسەی بكردایە، هەر شتێك بێ بەڵگە بێت، هەرگیز وەڵامم بۆی نابێت.
سڤیل: ئێوە وەكو ئیدارەی خانەقین بڕیارەكانتان لەكێوە وەردەگرن؟
محەمەد مەلا: لەرووی قانوونی و ئیدارییەوە سەر بەدیالەین و لەناوەندەوە بڕیارمان بۆ دێت، بەڵام لەرووی ئینتیمای ئەخلاقی و نەتەوەییمەوە سەر بەهەرێمی كوردستانم، لەهەردوو ئاستەكە ئیش دەكەم، چونكە سێ ناحیەشم سەر بەهەرێمی كوردستانە، ئێمە وەزعێكی تایبەتمان هەیە، لەم قۆناغی گواستنەوەدا هەوڵمانداوە هاوسەنگی بپارێزین، بەڵام كارێكی ئاسان نییە، هەر بڕیارێك لەبەرژەوەندیی شارەكەماندا بێت، كاری پێدەكەین، جا لەهەرێمی كوردستانەوە بێت یان لەناوەندەوە، هەندێك جاریش لامەركەزی كارمان كردووە.