د. تاهیر عەبدوڵا هەورامی، لەساڵی 1955 لەتەوێڵە لەدایك بووە، لەساڵی 1979 كۆلێژی پزیشكی موسڵی تەواو كردووە، لەساڵی 1989 دكتۆرای وەرگرتووە لەنەشتەرگەری گشتیدا، دواتر بووە بە پرۆفیسۆری یاریدەدەر، ئێستاش وەزیری تەندروستیە لەحكومەتی هەرێمی كوردستان.

د. تاهیر هەورامی وەزیری تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەدیدارێكی تایبەتدا وەڵامی چەند پرسیارێكی (سڤیل) دەداتەوە، لەبارەی كەموكوڕی و كێشەكانی تەندروستی لە هەرێمی كوردستان.

دیداری: شەنكار عەبدوڵڵا

سڤیل: یەكێك لەگرفتەكانی كەرتی تەندروستی زۆری نەخۆش و كەمی نەخۆشخانەیە، بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە چیتان كردووە؟
د. تاهیر هەورامی: ئەو موعادەلەیە بەو شێوەیە نیە، بەڵام هەڵەیەك لەسیستەمەكەدا هەیە، ئەگەر تۆ بتەوێت وەك سیستەمی ئەوروپی بیبەیت بەڕێوە، پێویستە هەر ژمارەیەك خەڵك لەلای دكتۆرێك بێت، كە پێی دەوترێت پزیشكی خێزان، دەبێت لەرێگەی ئەم پزیشكەوە بچێتە لای پزیشكێكی تر، نەك بەیانی بڕوات بۆ مەڵبەندی تەندروستی و ئێوارە بڕوات بۆ عیادە و شەویش بڕوات بۆ فریاكەوتن، تەنها یەك كەس رۆژی واهەیە سەردانی سێ پزیشك دەكات، ئێستا سلێمانی وەرگرە هەمووی ملیۆنێك و هەشت سەد هەزار كەسە، بەڵام ساڵانە زیاتر لەچوارملیۆن نەخۆش سەردانی نەخۆشخانەكان دەكات، بۆیە ئەوە وانیە، خەلەل لە سیستەمەكەیە، راستە نەخۆشخانە و هەندێ پسپۆڕییش كەمە لەكوردستاندا، ژمارەی پزیشكمان كەمە، ژمارەی تەمریزمان كەمە، بەڵام ئێستا سێ نەخۆشخانە كە دەكاتە 600 سەرین لەجێبەجێكردندایە، لەپلانی ئەمساڵیشدا 600 سەرینی ترمان هەیە بۆ سلێمانی.
سڤیل: دەوری مەڵبەندەكانی تەندروستی لەكەمكردنەوەی لۆد لەسەر نەخۆشخانەی فریاگوزاری چیە؟
د. تاهیر هەورامی: بەم سیستەمەی كە هەیە هەندێ رێك خراوە، بەڵام هێشتا زۆری ماوە، بۆیە پێویستە هەموو هاوڵاتیەكی كورد كارتێكی هەبێت بۆ بنكە تەندروستیەكەی، لەخۆیەوە نابێت بچێتە هیچ بنكەیەكی تر، بەڵكو دەبێت لەرێگەی پزیشكی خێزانیەوە بڕوات بۆ لای هەر پزیشكێكی تر، ئێستا ئەگەر بەراوردی خۆمان لەگەڵ عێراق بكەین، ئێمە زۆر لەپێشەوەین، بەڵام ئەگەر بەراوردی خۆمان بەئەوروپا بكەین، زۆر لەدواوەین، ستانداری جیهانی دەبێت بۆ 10000كەس یەك بنكەی تەندروستی هەبێت، بەڵام لەكوردستان 20000 كەس بنكەیەكی تەندروستی هەیە، بەڵام لەبەغدا بۆ 49000كەس یەك بنكەی تەندروستی هەیە.
سڤیل: ماوە ماوە پزیشكی بیانی دێتە كوردستان، ئەمە تاچەند سودی بۆ خەڵك هەیە؟
د. تاهیر هەورامی: ئێمە هانی سیاحەی پزیشكی دەدەین، بەمەرجێ لەژێر رێنمای سەندیكای پزیشكان و وەزارەتی تەندروستیدا بێت، بۆیە هەركەسێكی بیانی بێتە كوردستان سێ مانگ پێش ئەوەی بێت دەبێت پرۆفایلی خۆیمان پێشكەش بكات، ئەوكات ئێمەش دەینێرێن بۆ وەزارەتی خوێندنی باڵا و سەندیكای پزیشكان، ئەگەر بڕیاریاندا بێت ئەوە پێویستە بێت، هەرچەندە لەوانەیە خەڵك بەگرانی بزانێت، چونكە ئێمە مەرجمان داناوە بۆیان كە نابێت بلیتیان لە 100دۆلار زیاتر بێت، بەڵام هەر ئەم پزیشكانە لە وڵاتەكانی خۆیاندا بلیتیان بە 500 دۆلارە، ئەمەش زۆرباشە بۆ خەڵك بۆ ئەوەی نەچێتە دەرەوە و پارەیەكی زۆر خەرج بكات، ئەمەش خزمەتێكە بۆ خەڵك.
سڤیل: گرفتێكی تر بەردەوام نەخۆش كێشەی لەگەڵ گرانی عیادەكاندا هەیە، رای ئێوە چیە لەم بارەیەوە؟
د. تاهیر هەورامی: ئێمە بەدیلمان بۆ عیادەكان هەیە، ئەوانیش نەخۆشخانە و عیادە شەعبی و ئیستشاریە، ئەمانە هەموو بەنرخێكی رەمزی زۆر كەمە، چ بۆ پزیشك و چ بۆ دەرمان و فەحسەكانیان، بەڵام عیادە ئیشێكی تایبەتە، ئێمەش كە لەگەڵ سەندیكای پزیشكان و لیژنەی راوێژكاری رێنماییمان دەركردووە، بۆ ئەوەی نرخی عیادە لەكوردستاندا رێكبخەن، بەداخەوە دەڵێم هەر دەڵێی تەنها سلێمانی كوردستانە، ئەگینا لەهەولێر هەندێ پزیشك هەیە وەرەقەیان بە 50 هەزار و 100 هەزار و 150 هەزاریان وەرگرتووە، بەڵام سەندیكای پزیشكان چوار عیادەیان داخستووە، لەبەرئەوەی لە50 هەزار زیاتریان وەرگرتووە، ئەمە لەكاتێكدا دەبوو لە20 هەزار زیاتر نەبێت، ئەمەش هەموو پزیشكێك ناگرێتەوە، بەڵكو ئەوانە دەگرێتەوە كە دەبێت نزیكەی 20 ساڵ خزمەتیان هەبێت، پزیشكی پسپۆڕبن، بەحسی مەنشوریان هەبێت و لەقەبی راوێژكاریان لەلایەن وەزارەتی تەندروستیەوە وەرگرتبێت، هەندێكیان دەبێت 15 هەزار وەربگرن، هەندێكی تریان 10 هەزار، بەڵام ئەمە بەزۆر نیە، ئێمە نەخۆشخانەمان هەیە.
سڤیل: بەڵام دەوترێت هەندێ لەپزیشكەكان نەخۆشخانەیان كردووە بە پرسگە بۆ عیادەكەی خۆیان؟
د. تاهیر هەورامی: نا شتی وانیە، با ئەوەت بۆ ڕاست بكەمەوە، ئەگەر نەخۆش بیەوێت خۆی دكتۆرەكە و كاتەكە هەڵبژێرێت، ئەگەر لەنەخۆشخانەش بێت هەردەبێت پارە بدات، بەڵام ئەگەر ئەوانەی نەبێت هەموو رۆژێ پزیشكی پسپۆڕمان لەنەخۆشخانە ئیستیشارییەكاندا هەیە و مەوعیدیش دەدەن بەنەخۆش و نەشتەرگەریشی بۆ دەكەن، بەڵام تۆ ئەو رۆژەی كە دەڕۆی بەجەدوەل پزیشك دادەنیشێت، مەرج نیە ئەو پزیشكە بێت كە تۆ دەتەوێت، تۆ دەچیت بۆلای پزیشكێ ئەو پێت دەڵێت نەشتەرگەریت بۆ دەكەم لەفێركاری، تۆخۆت فێركاریت ناوێت دەچیت بۆ ئەهلی.
سڤیل: بەڵام هەندێجار ئەوەش دەوترێت پزیشك لەفێركاری نایە بەدەمتەوە و ئەوەندە دەستی دەستیت پێدەكات، كە جارێكی تر ناچاری بچیتەوە بۆ عیادەكەی؟
د. تاهیر هەورامی: ئێمە سێ جۆر سەرەمان هەیە، یەكێكیان بۆنمونە توشی ریخۆڵە كوێرە دەبێت، یان گوللەیەكی بەردەكەوێت، یان شتێكی كتوپڕە، كە چووە فریاگوزاری نایوەستێنن، یەكسەر دەینێرن بۆ نەشتەرگەری، دووەمیان هەندێكیان هەیە هەڵەیەك دەكرێت شەو نەشتەرگەری ناكات، بەیانیەكەی دەیكات، بەڵام كابرایەك غودەی هەیە پێنج ساڵە چی تێدایە بابكرێت، پێنج ساڵ و دوو مانگ، یان هەر لەدایك بووە فتقی هەیە، ئەگەر چەند مانگێكیش دوابخرێت چی لەمەسەلەكە دەگۆڕێت، بۆیە لەبەریتانیاش مەوعیدی چوار ساڵ و پێنج ساڵ هەیە بۆ ئەم جۆرە نەخۆشیانە.
سڤیل: شتێكی تر هەیە دەوترێت تەنها كۆمەڵێ پزیشك نەشتەرگەری دەكەن و ئەو بوارەیان قۆرغكردووە، ئەوە تاچەند دروستە؟
د. تاهیر هەورامی: شتی وانیە، لەزانستدا دیكتاتۆرییەت هەیە، بەڵام قۆرغكردن نییە، ئەو پزیشكەی كە پێنج ساڵ دوای من تەواوی كردووە، ئەو شتانەی من نازانێت، یەكەم ئەمە ئەزمونە، دووەم ئێمە وەك لایەنێكی ئەخلاقی لیژنەیەكی پزیشكیمان لەزۆربەی نەخۆشخانەكان دروستكردووە، ئەو نایەڵێت هەرپزیشكە و بەئارەزوی خۆی نەشتەرگەری خەڵك بكات، ئەمەش مافێكی رەهای هاوڵاتیانە، چونكە پێویستە هەمومان پارێزگاری لەمافی هاوڵاتیان بكەن، من ئەو كاتەشی كە سەرۆكی بەشی نەشتەرگەری بووم، كە پزیشكم دیوە پسپۆڕی خۆی نەبووە نەمهێشتووە نەشتەرگەری بكات، ئەمە قۆرغكردن نییە، ئەمە فیتەری نییە بڵێت برغو كردنەوەیە و هەموو كەس دەزانێت، ئەمە لەشی مرۆڤە و كەمئەندامی دەكەیت، هەموو نەشتەرگەرییەك كەمئەندامكردنی لەشی مرۆڤە، ئەو كەسەی كە ناهێڵێت پزیشكە گەنجەكە نەشتەرگەری بكات، خۆی دەزانێت كە گەنجەكە لەوانەیە ئەزمونی لەو جۆرە نەشتەرگەرییەدا نەبێت، ئەمە شتێكی زۆر تەندروستە و هەروەها واجبە.
سڤیل: بەڵام هەندێجار نەخۆش بەدەستی پزیشكەوە دەمرێت؟
د. تاهیر هەورامی: ئەگەر یاسای عێراقی بخوێنیتەوە بەروونی ئەمە دەبینیت، (لێپرسراوێتی پزیشك لەچارەسەركردنەوەی نەخۆشدا نییە)، ئەو وەسائیلانەی كە هەتە، ئەو بڕوانامە و ئەزمونەی كە هەتە، دەتوانیت بەكاری بهێنیت بۆ چارەسەركردنی نەخۆشەكە، خەڵك هەیە لەنوێژدا دەمرێت، رێژەیەكی نەخۆشیش هەیە لەكاتی نەشتەرگەریدا دەمرێت، ئەمە شتێكی قبوڵكراوە، بەڵام ئەوەی كە بەهەڵەی پزیشكی دەمرێت پێویستمان بە لێكۆڵینەوەیە.
سڤیل: كردنەوەی ئیستشاری لەناو فریاكەوتندا تاچەند گونجاوە؟
د. تاهیر هەورامی: گونجاوە و هەیە، ئەمەش بۆئەوەیە ئەو پزیشكەی كە لەوێ دانیشتووە پسپۆڕی هەبێت، موقیم و موقیم ئەقدەم نەبێت، ئێستا ئێمە بەهۆی كردنەوەی ئیستیشاری لەناو فریاكەوتندا تا 12 شەو پزیشكی پسپۆڕ دادەنیشێت.
سڤیل: بەڵام ئەو پارەیەی كە پێویستە بۆحكومەت بڕوات دەچێتە گیرفانی چەند پزیشكێكەوە؟
د. تاهیر هەورامی: جا ئەو پارەیە چییە؟ مانگی ئەو پارەیە ناكاتە 700هەزار دینار، ئینجا تۆ چۆن كەسێك دادەنێیت 24 كاتژمێر ئیشت بۆبكات، بەپێی یاسا دەبێت هەموو هاوڵاتیەك 6-8 كاتژمێر ئیش بكات، پزیشكێ لە 8ی بەیانی هەتا 12 شەو كێ ئەمە قبوڵ دەكات، ئەی نابێت بەرامبەری هەبێت؟.
سڤیل: لەكابینەی پێنجەمدا سۆنار هەتا كاتژمێر 12 نیوەڕۆ بووە بەبێ بەرامبەر، كەچی ئێستا هەر لەبەیانیەوە بووە بەئیستیشاری، ئەمە قورستر ناكەوێت لەسەر هاوڵاتیان؟
د. تاهیر هەورامی: من لەقسەكردنمەوە لەگەڵ تۆدا باسی سیستەمەكەم كرد، ئەویش نەبوونی سیستەمی دڵنیایی تەندروستی وایكردووە خزمەتگوزاری بەو شێوەیە بێت، لەهیچ وڵاتێكدا خزمەتگوزاری پزیشكی زۆر باش بەو شێوەیە نییە، چونكە حكومەت خۆی ناتوانێت تەحەمولی ئەو بودجەیە بكات، سۆنار و فەحسی پزیشكەكە بە سێ هەزار دینارە، بۆچی ئەمە زۆرە، یەكێ لەو دەرمانانەت بۆ باسبكەم ئەویش كاپسولین دۆسكۆپیە، یەك كەپسول بە 2500 دۆلار لەسەر حكومەت دەكەوێت، ئیتر ئەگەر نەخۆش 25 هەزاریش بدات چی لەسەر كەوتووە، ئەو جیهازانەی كەكاری پێدەكرێت بەمەلاین دۆلار كڕاوە.
سڤیل: هەندێ كەس دەستكاری موچەكانیان كردبوو بۆ ئیفاد، ئەوە بەچی گەشت؟
د. تاهیر هەورامی: هەمویان ئیحالەی دادگا كراون، هەركەسێ دەستكاری موچەكەی بكات، یان هەر جۆرە یاریكردنێك و گەندەڵییەك بكات، بۆمان دەربكەوێت دادگایی دەكەین، بەردەوام چاودێری وردمان هەیە.
سڤیل: دەوترێت بڕیارەكانی تۆ تەنها سلێمانی دەگرێتەوە؟
د. تاهیر هەورامی: شتی وانیە، لەهەولێر و دهۆكیش هەموی جێبەجێدەكرێت.
سڤیل: لەسەردەمی د. محەمەد خۆشناو زۆر هەوڵدرا نەخۆشخانەكانی ئیستشاری و حكومی و ئەهلی لەیەكتر جیا بكرێتەوە، ئەمە بەچی گەشتووە؟
د. تاهیر هەورامی: كۆنگرەیەكمان لەپێشە ئەو كۆنگرەیە بڕیاردەدات كە چی لێدێت، چونكە سەرەتای مانگی شوباتی 2011 كۆنگرە دەگرین، بۆ بریاردان لەسەر گۆرینی سیستەمی تەندروستی.
سڤیل: لەسەردەمی كابینەی پێشوو پزیشكی پسپۆڕ بۆی نەبوو بەیانیان لەنەخۆشخانەی ئەهلی دەوام بكات، بەڵام تۆ ئەو بڕیارەت هەڵوەشاندووەتەوە؟
د. تاهیر هەورامی: ئەو بڕیارەم هەڵنەوەشاندووەتەوە، ئەگەر پزیشك مۆڵەتی هەبێت بۆی هەیە ئیش بكات، ئیتر لەهەرشوێنێ بێت، بەیاسای عێراقیش هەروایە، چونكە كاتێ تۆ مۆڵەتی لای من، ئیتر من هەقم چیە بەسەرتەوە چی دەكەیت.
سڤیل: تاچەند چاودێریتان لەسەر عیادەكان هەیە؟
د. تاهیر هەورامی: هەرچەندە عیادە و نەخۆشخانەی ئەهلی ئیشی سەندیكای پزیشكانە، بەڵام ئێمە چاودێریمان لەسەر هەردووكیان هەیە.
سڤیل: پەیوەندیتان لەگەڵ حكومەتی عێراقی چۆنە؟ داودەرمانتان بۆدێت لەوێوە؟
د. تاهیر هەورامی: ئێستا پەیوەندیمان لەگەڵ حكومەتی عێراقی زۆر باشە، من تاوەكو ئێستا دووجار سەردانی بەغدام كردووە، وەزیری تەندروستی عێراقیش سێ جار هاتووەتە كوردستان، ماوەیەك لەمەوپێش 30 لۆری موغەزی و داودەرمان هاتووە بۆهەرێمی كوردستان، بەم زووانەش 40 ئامێری گرنگی تەندروستی دەگاتە هەرێمی كوردستان، ئێستا پەیوەندییەكانمان زۆرباشە، هەرچەندە هەندێجار كێشەكان خەتای خۆمانە، چونكە ئەگەر وجودمان نەبێت لەبەغداد هەقمان دەخورێت.