پڕۆفیسۆر دلاوەر عەلائەدین، وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی حكومەتی هەرێمی كوردستان، لەم گفتوگۆ تایبەتەی لەگەڵ (سڤیل)دا، تیشك دەخاتە سەر ئەو پرس و رەهەندانەی كە تایبەتن بەبواری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، هەروەها ئاماژەش بەوە دەكات "خۆشحاڵ دەبم بەوەی كە هەر جۆرە رەخنە و پێشنیارێك بە بەڵگە و ئامار پێشكەشم بكرێ تاوەكو بزانم كامانەن ئەو بڕیارانەی كە هەڵەن".

 سڤیل: شوان سدیق

سڤیل: دوای 10 مانگ لە دەستبەكاربوونتان چ گۆڕانكارییەك لەبواری خوێندنی باڵادا روویداوە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئەو كارانەی لەوماوەی 10 مانگ و نیوی رابردوو ئەنجامدراون، بێگومان تەواوكەری ئەو كارانەن، كە پێش ئێمە كراون، هەروەها تەواوكەری دروستكردنی بنیاتنانی بنەماكانی دەزگای خوێندنی باڵان بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی كوالێتی. لەسەرەتای پێكهێنانی كابینەی شەشەم لەوەزارەتدا، ستراتیژیەتێكی نوێمان پێشكەشی حكومەتی هەرێم كرد، بۆئەوەی لەچەندین تەوەرەوە دەست بە گۆڕانكاری بنەڕەتی بكەین. ئەو ستراتیژیەتە مانگی كانونی یەكەمی ڕابردوو لەئامێز گیرا. هەموو ئەو گۆڕانكاریانەش كە پێشنیاز كران لەدەوری یەك چەقدا بوون، ئەویش كواڵیتیە، واتە بۆبەرزكردنەوەی ئاستی چۆنایەتی راهێنان و فێركردن، توێژینەوە، بەڕێوەبردن بوون. هەروەها بەرزكردنەوەی ئاستی بڕوانامەكان بەجۆرێك كە لەئاستی جیهانیدا حیساب بۆ زانكۆكانی كوردستان بكرێت. بێگومان ئەمەش پێویستی بەنەخشەرێگایەكی زۆر درێژخایەنە، كە بەهیمەتی هەموولایەك دەستی پێ بكرێ و قۆناغ بە قۆناغ ئەنجام بدرێ. جائەوەی كە لەوەزارەتەوە دەستی پێكراوە، دەستپێكردنی ئەو نەخشەرێگایە درێژخایەنە‌یە، كە دەبێ حیسابی دەیان ساڵ و چەندین نەوەی داهاتووی بۆ بكرێ، ئەوانی دوای نەوەی ئێمە تەواوی بكەن. گۆڕانكارییەكان لەچوار تەوەری سەرەكی پوخت دەكرێنەوە. تەوەری یەكەم مەسەلەی خوێندنە، واتە بەرزكردنەوەی ئاستی چۆنایەتیە لەبواری خوێندنی دیپلۆم و بەكالۆریۆس و ماستەر، بۆ ئەمەش پرۆسەیەكی تێروتەسەلی دڵنیایی جۆری دەستپێكراوە و بەهیمەتی هەمەلایەنەی سەرۆك زانكۆ و راگر و سەرۆك بەش و مامۆستایانەوە تاقی كراوەتەوە. ئامانج ئەوەیە كە لەهەموو قۆناغێكی فێربووندا هەڵسەنگاندن بكرێت بۆ شێوزای وانەگوتنەوە بۆ راستكردنەوەی پەیوەندی نێوان مامۆستا و خوێندكار. هەروەها بۆ پاراستنی مافی خوێندكار بۆ وەرگرتنی زانیاری بەقەد ئەو ماندووبوونەی كە لەچوار ساڵی تەمەنی لەزانكۆ بەڕێ دەكا و پارەی خێزان و حكومەت خەرج دەكات، بۆئەوەی ببێـتە كادیرێكی پیشەیی بەهرەمەند و بە بەرهەم. واتە بەهۆی ڕاهێنانێكی شایستە كە بتوانێ لەئایندەدا كار بدۆزێـتەوە و خێزانێك لەسێبەری بڕوانامەكەیدا پەروەردە بكات.
پرۆسەی دڵنیایی جۆری كە تاقیكراوەتەوە، سەركەوتنێكی زۆری بەدەستهێناوە و لەساڵی ئایندە لەسەرتاسەری هەموو دەزگاكانی خوێندنی باڵا پێڕەو دەكرێت. شانبەشانی ئەوەش، پڕۆسەی زانستخوازی بەردەوام دەستیپێكردووە، ئەوەیش مامۆستاكان هان دەدات نوێترین زانستی سەردەم پێشكەشی خوێندكار بكەن. لەمەودوا مامۆستایان بەشداری چالاك لەسیمینارەكان دەكەن و هەریەكەیان سیمینار پێشكەش دەكەن و یەكتر لەزانستی نوێدا ئاگادار دەكەنەوە. واتە هاوكاری یەكتر دەكەن بۆ ئەوەی پەیوەندیان لەگەڵ پێشكەوتن و زانستەكانی دونیا بەردەوام ‌بێت، بۆئەوەی كاتێك مامۆستا دەچێتە بەرامبەر خوێندكار مافی خوێندكار بدات. تەوەری دووەهەم تەوەری توێژینەوەیە: دەستكارییەكی سیستمی توێژینەوە و راهێنانی خوێندنی دكتۆرا كراوە، بەجۆرێك كەوا لەمەودوا هەموو توێژەرەوەیەكی ناو هەرێم پەیوەندی راستەوخۆی لەگەڵ سەنتەرە پێشكەوتووەكانی جیهان دەبێت. ئەوەش بۆ ئەوەیە كە توێژەرەوە كوردستانیەكان لەداهێناندا پێشڕەو بن و بەرهەمەكانیان كاریگەری جیهانی هەبێت و لەئاستێكی جیهانیدا بڵاوبكرێنەوە. تەوەری سێهەمی گۆڕانكاری لەرووی بەڕێوەبردن و كارگێڕییەوەیە، بۆئەوەی بە باشترین شێوە سوود لەو داراییە سنوردارە وەربگیردرێت كە لەهەرێمدا هەیە. ئێستا كۆلێژەكانمان بەشێوازێك داڕێژراون كە مامۆستایان زیاتر سەرقاڵی وانەبێژی كراون و سەنتەرەكانی توێژینەوە‌یش لەكۆلێژەكان دابڕێندراون. لەڕاستیشدا پێویستە مامۆستای وانەبێژ توێژەرەوەش بێت. لێكدانی ئەو دوو ڕۆڵە گرینگە پێوستی بەئاوێتەكردنی كۆلێژەكان و سەنتەرەكانی توێژینەوەیە. ئەو ئاوێتەكردنەیش دەكرێتە بنەمایەك بۆ داهێنانی پێشبڕكێی زانستی و سەرەتایەك بۆ كاروانی سەربەخۆكردنی زانكۆكان. تەوەری چوارەم: چاككردنی ئەو ژینگەیە كە مامۆستا و خوێندكار تێدا دەوام دەكەن، بۆ نموونە مەسەلەی تەندروستی و سەلامەتی. زۆر گرنگە كە خەڵك بێتە دەوام هەستبكات، كە ئەو شوێنەی بەشێكی ژیانی تێدا بەسەردەبات، ژینگەیەكی گونجاوە. بەوەش مامۆستا و خوێندكار دەتوانن باشترین بەرهەم بێنن.
جا ئەوانەی باسكران تەوەری گۆڕانكارییەكانن، بەڵام مانای ئەوە نیە كە لە دە مانگی رابردوودا هەموویان لەئەرزی واقیعدا ئەنجام دراون، بەڵام گرنگ ئەوەیە كە لەئەنجومەنی وەزارەتەوە بە هاوكاری سەرۆك زانكۆ و دەستەكانەوە چاو بە سیستەم داخشێنراوە، بڕیار لەسەر گۆڕانكاریەكان دراوە. لەساڵی ئایندەدا زۆربەی هەرە زۆریان دەخرێنە بواری جێبەجێكردنەوە و لەئەڕزی واقیعدا هەستیان پێ دەكرێت.
سڤیل: ئەو تەوەرانە زانكۆ ئەهلییەكانیش دەگرێتەوە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئەو تەوەرانە هەموو زانكۆكان دەگرێتەوە، بەحكومی و ئەهلیشەوە. زانكۆ ئەهلییەكان بەلای ئێمەوە تەواوكەری كاری زانكۆ حكومییەكانن، چونكە ئەوانیش ئەرك و ماندوبوون و داراییەكی زۆر تەرخان دەكەن، بۆ خاتری دروستكردنی بنەما و سەرخان و ژێرخان، واتە ئەوانیش بەشداری لەدروستكردن و بنیاتنانەوەی وڵاتەكە دەكەن، بۆیە ئێمە لەنزیكەوە هاوكاریان دەبین، بەڵام دەبێت ئەو وەبەرهێنانە بۆ خاتری داهێنانی كوالێتی و ئاستی بەرزی هونەر و زانستی پیشەی كادیران بێت. جا پشتگیری حكومەتیش بریتییە لەوەی كەوا لایەنی چاك هان بدات و لایەنی كەموكوڕی پڕ بكاتەوە. بۆ ئەمەش لەئێستادا سیستمی هەڵسەنگاندنی تایبەت لەوەزارەتەوە دەستپێكراوە، كە لەئایندەدا دەگشتێنری بەسەر زانكۆ حكومی و ئەهلییەكانیشدا. ئەوە‌ش بۆ ئەوەیە كە پێش ئەوەی هەر كۆلێژ و بەشێك بكرێـتەوە، پێویسە حكومەت دڵنیا بیت لەپەیداكردنی پێداویستی مرۆیی و ژێرخان، وەختێك ئەمانە بەرجەستەبوون مۆڵەتی بە كۆلێژەكە دەدرێت. لەوەش گرنگتر ئەو بەڵێنەیە كە وەبەرهێنەر یان ئەو زانكۆیە دەیدا، كە لەدوای دامەزراندن دەبێـت جێبەجێ بكرێ.
سڤیل: پێشبینی چی دەكەن، لەو بەر بەستانەی كە بێـتە رێگاتان؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئێمە لەو بڕوایەدانین بەربەستی گەورە بێـتە رێگامان لەئایندەدا، چونكە ئەو كەسەی كە زانكۆ دەكاتەوە، خۆیشی بەشێكە لەو سیستەمە و تێیشی دەگات، بەڵام ئەوەی لای هەموان گرنگە ئەوەیە كە پرۆسەیەك هەیە كە دەبێ بە شەفافی بیگەیەنرێت، ئەوەی چاوەڕوانكراوە لەزانكۆكان بزانرێت چییە، وەختێكیش جێبەجێدەكرێت، دەبێت حكومەت لەچونێتی جێبەجێكردنەكەی دڵنیابێت. واتە هیچ موفاجەئەكی تێدا روونەدات.
سڤیل: باس لەدەستێوەردانی حیزبی دەكرێت، دەگوترێت هەندێك بڕیاری ئێوە لەهەولێر كاری پێناكرێت، ئایا شتی وا هەیە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: لەراستیدا هەموو بڕیار و سیاسەتێكی حكومەتی هەرێم لەسەرتاپای هەرێمدا، بەپێی پێویست دەبێ جێبەجێ بكرێ. لەناو زانكۆكانی هەرێمیشدا، ئەوەی كە لەدهۆكدا كراوە جیاوازییەكی نییە لەگەڵ ئەوەی لەسۆران یان كۆیە و سلێمانی و هەولێر كراوە. بەلای ئێمە دەستێوەردان، هەر دەستێوەردانی حیزبی نییە، بەڵكو تەنانەت دەستێوەردانی خزم و دۆست و برادەر و عەشیرەت و بزنسیش، كە هەموو بۆ بەرژەوەندی تایبەتە، هەر دەستێوەردانن. دیارە كە هۆكارێك یان بۆشاییەك هەیە كە رێگای بەو دەستێوەردانە داوە، بۆیە ناتوانی گلەیی لەدەستێوەردەر بكەیت، بەڵكو دەبێت خۆت بە جۆرێك ناوماڵ تەرتیب بكەیت كە دەستێوەردان كاریگەری نەبێت. ئەوەش لە ئەولەیەتەكانی حكومەتە.
سڤیل: بەڵام ئەو قسەیەی كە بڕیارەكانی جەنابت لەهەولێر جێبەجێ ناكرێت، لەوەوە سەرچاوە دەگرێت، كە تا ئێستا كێشەی 45 خوێندكاری زانكۆی جیهان بەهەڵپەسێرداوی ماوەتەوە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئەو كێشەیە پەیوەندی بە دەستێوەردانی حیزبیەوە نیە. ئەو خوێندكارانە‌ی كە تا ئێستا رازی نەبوونە سوود لەو ئەختیارانەی كە لەبەردەستیاندایە ببینن‌ دیارە لەبەرئەوەیە كە لەگەڵ حەز و ویستیان نەگونجاوە. بۆیە ئێستا لەو چەند رۆژەی دواییدا بەنوسراو یان بە ئامادەبوون زۆربەیان داوای ئیختیاری نوێ دەكەن، ئێمەش دەبێت بە عەتفەوە رەچاوی ئیختیارەكانیان بكەین. ئەوەش لەچارەسەركردندایە.
سڤیل: دەربارەی وەرگرتنی خوێندكار، بۆ ئەم ساڵ حكومەتی هەرێم چی لە توانادا هەیە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئیمساڵ رەنگە لەدەرئەنجامدا ژمارەی دەرچوانی ئامادەیی چەند هەزار قوتابیەك زیاتربن لەپار ساڵ، چونكە ساڵانە ژمارە‌كە بەرەو زیادبوون دەڕوات، بەڵام توانستی وەرگرتنی قوتابی جارێ هێشتا لەسەرەتادایە كە 20 تا 25 هەزار قوتابی تێناپەڕێت. وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراقیش بڕیاری داوە بۆ ئەم ساڵ 10% كورسییەكانی خوێندنی باڵای تەرخان بكات بۆ خوێندكارانی كوردستان. بەڵام بەكردنەوەی زانكۆی حكومی نوێ و بەهیمەتی زانكۆ ئەهلییەكانیش، لەگەڵ خولەكانی راهێنان لەوەزارەتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتی و لەگەڵ گەشەكردنی بازاڕی كار دەكرێت لەئایندەدا بە هەموومان ئیستیعابی زۆربەی قوتابییەكان بكەین. بۆ ئەمەش دەزگاكانی خوێندنی باڵا بەشێكی گرنگن لەچارەسەر نەك بەشێكبن لەكێشە. لەهیچ دەوڵەتێكی دونیادا هەموو خوێندكارێك دەرفەتی ئەوەی نابێت، یان رەنگە خۆی ویستی ئەوەی نەبێت، بچەێتـە دەزگاكانی خوێندنی باڵا و بخوێنێت. بێگومان لەبەرئەوەی ئێستا لەكوردستان و عێراقیش سەرچاوەی رزق پەیداكردن لەرێگای وەزیفەوەیە، بۆیە ئەو ژمارە زۆرەی دەرچوانی ئامادەیی زیاتر روو لەزانكۆ دەكات. بەڵام ئەگەر رێگای سەركەوتن و دەوڵەمەندبوون لەدەرەوەی زانكۆ بێت، هەموو خەڵك پەنا بۆ زانكۆ نابات. پێشموایە ئەو كێشەیە بووە بە كێشەیەكی جیهانی و هەرێم لەوە بەدەر نیە. توانستی زانكۆكان لەئایندەشدا هەر بە سنوورداری دەمێنێتەوە، بۆیە دەبێت بە هەموو لایەك بیر لەئەلتەرناتیڤی تر بكەینەوە.
سڤیل: بڕیاری كردنەوەی چەند زانكۆیەكی دیكە دراوە، خەریكە وای لێهاتووە قەزایەكی بچووك داوای زانكۆ دەكات، دەگوترێ بڕیاری كردنەوەی زانكۆكان زۆرتر بڕیارێكی سیاسیە، واتا لەكاتی هەڵبژاردنەكان بەڵێنەكان دران بەمەبەستی راكێشانی سۆزی ئەو ناوچانە بۆ حیزبە باڵادەستەكان، ئایا كردنەوەی ئەو هەمووە زانكۆیە لە هەرێمێكی بچووكدا دروستە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: گرفتی زۆربوونی ژمارەی قوتابیانی دەرچوو و سنووردارێتی توانستی وەرگرتنیان لەزانكۆكاندا باشترین بەڵگەیە كە لەهەرێمی كوردستاندا پێویستیمان بە كردنەوەی زانكۆی زیاتریشە. ڕاستە بڕیارەكان زۆری سیاسی بوونە، بەڵام نەك بۆ ڕازیكردنی خەڵكی شارەكان، بەڵكو بۆ پڕكردنەوەی كەلێنەكانە. لەساڵی 1992 خەڵك هەمان ڕەخنەی لەحكومەت دەگرت، كەچی سەلمێندرا، كە ئەو بڕیارانە ستراتیژین و لەمەودای دووردا ڕاستی و دروستی ئەو بڕیارانە دەردەكەوێت.
سڤیل: بڕیاری كردنەوەی زانكۆی هەڵەبجە و گەرمیان و راپەرین، بەكوێ گەیشت؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئەو زانكۆیانە بڕیاری دامەزراندیان لەسەر دراوە، پۆستی سەرۆك زانكۆ ئیعلان كراوە، كاتێك سەرۆك زانكۆش دامەزرا، تەكلیف دەكرێت بەدروستكردنی هەیكەل.
سڤیل: كونسوڵگەری گشتی فەرەنسی لەهەولێر، لەدیمانەیەكی رۆژنامەوانیدا دەڵێت "داوامانكردووە لەوەزارەتی خوێندنی باڵا، كە قوتابی رەوانەی دەرەوە بكەین، بەڵام ئەوان وەڵامیان نەداوینەتەوە"، بۆچی ئێوە وەڵامتان نەداونەتەوە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: لەو بڕوایەدا نیم كە وەڵاممان نەداونەتەوە. ئەوان دەرفەتیان رەخساندووە بۆ خوێندكارانی كورد كە لەفەرەنسا بخوێنن. ئێمە ئەوكارەمان پێ زۆر چاكە، چونكە پردی ئەكادیمی و رۆشنبیری لەگەڵ ئەو وڵاتە گرنگە دروست دەكات.
سڤیل: لەبەیاننامەیەكیاندا ژمارەیەك لەدەرچوانی یەكەمی زانكۆی سەلاحەدین، (2008-2009) داوای ئەوەیانكردووە، كە وەزارەت و حكومەت، بەڵێنەكانیان ببەنەسەر دەربارەی رەوانەكردنیان بۆ دەرەوە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئێمە پێش ئەوەی بزانین خەڵك كە گلەیی هەیە بەپێچەوانەوە لەگەڵ وەزارەتی خوێندنی باڵای بەغدا و بریكاری وەزیریش ئەو شتانەمان باس كردووە. مەسەلەی ناردنی ئەو خوێندكارە یەكەمانە‌ی پارساڵ لەرێگای عێراقەوەیە و دەبوایە ئەنجامبدرێت، داواشمانكردووە لەزانكۆكان ناوەكانمان بۆ بنێرن، تەنانەت پێش ئەوەی بزانین خوێندكارەكان ناڕەزایی دەردەبڕن، خۆمان لە وێب سایت و كەناڵەكان بڵاومان كردۆتەوە.
سڤیل: دەنگۆیەك هەیە كە پارتی تێبینی لەسەر وەزیری خوێندنی باڵا هەیە و ئەو تێبینیەشی بە مەكتەبی سیاسی یەكێتی گوتووە، راستە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: من وەزیری ئەو كابینەیەم كە مەكتەبی سیاسی ئەو دوو حیزبە خاوەن دەسەڵاتە دروستیانكردووە. هەر تێبینیەكی كە ئەو دوو ئۆرگانە گرنگەی پارتی و یەكێتی هەیانبێت، من زۆر بە‌ جیددی وەری دەگرم. بەڵام تا ئێستا نە لەدوور و نە لەنزیك تێبینی نێگەتیڤمان پێ نەگەییوە. ئەوەی هەیە و بیستراوە هەر لەكەناڵەكانی ڕاگەیاندندا هاتووە.
سڤیل: لەم دواییە لەگۆڤارێك نوسرا، كە تۆ بەو پێیەی پێشتر وەك رەخنەگرێك ناسرابووی، جێگای ئومێد بوویت، بەڵام كە پۆستی وەزارەتت وەرگرتووە كۆمەڵێك بڕیاری هەڵەت داوە، كە زیانی بۆ خوێندنی باڵاوە هەیە، رات چییە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: خۆشحاڵ دەبم بەوەی ئەو جۆرە ڕەخنەیە بەبەڵگە و بەئامار پێشكەشم بكرێ، تاوەكو بزانم كامانەن ئەو بڕیارانەی كە هەڵەن. هەر بڕیارێك لەوەزارەتی خوێندنی باڵا درابێت بڕیاری ئەنجومەنی وەزارەت بووە و منیش وەك وەزیر پشتم بەهاوكارانم و ئەندامانی ئەنجومەنی وەزارەتەوە ئەستوورە، چونكە هەر بڕیارێك درابێ لەكاتوساتی خۆیدا بە دیراسەوە و بۆ خزمەتی بەرژەوەندی گشتی دراوە و ئەگەر بڕیارێكیش هەستمان كردبێ، كە هەڵەی تێدابێ، ئێمە یەكەم كەس بووینە كە چاومان پێدا خشاندۆتەوە، كارمان لەسەری كردووە.
سڤیل: دەگوترێ لێژنەیەك بۆ هەڵسەنگاندنی زانكۆكانی هەرێم لەلایەن وەزارەتەوە دروستكراوە، ئایا ئەو لێژنەیە گەیشتۆتە چ ئەنجامێك؟ باس لەوە دەكرێ زانكۆی سۆران باشترینە، راستە؟
پڕۆفیسۆر دلاوەر: ئەو لێژنەیە كاری زۆر چاكی ئەنجام داوە و دەرەنجامەكانی كارەكان بوونەتە بنەمایەك بۆ بەخشینی مۆڵەت و متمانە بە زانكۆكان. ئەو ئەزموونە هێشتا لەسەرەتادایە و لەئایندەدا دەوڵەمەندتریش دەكرێت. مەسەلەی زانكۆی سۆرانیش لەوەدا دەستپێشخەر بوون، كە هەر لەزووەوە توانیان دەستكاری هەیكەل بكەن، بە جۆرێك كە باشترین بناغە بۆ ئایندەیان دابنێن. بەڵام ناكرێ جارێ بڵێین كام زانكۆ باشترە لەوانی تر، چونكە ئەو جۆرە هەڵسەنگاندنە هێشتا لە ئارادا نیە.