سڤیل: مەریوان عومەر

قوتابخانە عەرەبییەكان مەنهەجی بەغدا و كوردییەكان مەنهەجی كوردستانی دەخوێنن و
توركمـانییەكــانیش كتێبەكـانیــــــان لە توركیا تەرجەمە دەكەن

شاری كەركوك جگە لە لایەنە سیاسیەكەی، لە هەردوو رووی كۆمەڵایەتی و پەروەردەییشەوە خەسڵەتێكی تایبەتی هەیە و لە پارێزگاكانی تری عێراق جیای دەكاتەوە. ئەو شارەی عێراقییەكان پێی دەڵێن "عێراقی بچووككراوە"، پڕ بووە لە حیزب و باڵ و هێزی سیاسیی كوردی و عەرەبی و توركمانی و كلدوئاشووری و سریانی، بە بیروڕا و ئاڕاستە و بۆچوونی جۆراوجۆرەوە، ئەم حاڵەتەش بەسەر ناوەندەكانی خوێندندا رەنگی داوەتەوە، هەر لە قۆناغی سەرەتاییەوە تا دەگاتە زانكۆ.
ژمارەیەكی زۆری قوتابخانە هەن قوتابییەكانیان بە زمانی جۆراوجۆر دەخوێنن، عەرەبی و ئینگلیزی و كوردی و توركی، تەنانەت سریانیش. لەمەش سەیرتر، قوتابخانەی وا هەیە لە یەك كاتدا قوتابیەكانی بەو چوار زمانە دەخوێنن.
ئێستا شاری كەركوك لە نێوخۆیدا بۆ چەند ناوچەیەكی كوردی و توركمانی و عەرەبی تەواو دابەش بووە، لەگەڵ چەند ناوچەیەك، كە تێیدا پێكهاتەكان تێكەڵن. ناوچەكانی باكووری رۆژهەڵات و رۆژئاوای شارەكە، هاوتەریبی هەردوو شاری هەولێر و سلێمانی، ناوچەی كوردنیشینن و تەنیا كوردەكانی تێدا دەژین. توركمانەكانیش لە چەند ناوچەیەكی ناوەڕاستی شاردا، بە تایبەتی لە گەڕەكە ناودارەكاندا نیشتەجێن، لەگەڵ رێژەیەكی كەمی عەرەب لەو ناوچانەدا. لە باشووری شارەكەشدا تەنیا عەرەبەكان، لەگەڵ رێژەیەكی كەمی كورد نیشتەجێن.
حاڵی قوتابخانەكانیش بە هەمان شێوەیە، هیچ قوتابخانەیەكی كوردی لە ناوچە توركمانی و عەرەبیەكاندا نادۆزینەوە، بەڵام قوتابخانەی عەرەبی و توركمانی لە ناوچە كوردییەكاندا هەن. هەرچی سروشتی وانەكان و پڕۆگرامی خوێندنی قوتابخانە كوردییەكانیشە، تەواو لە قوتابخانە عەرەبی و توركمانییەكان جیاوازە، بە تایبەت لە وانەكانی مێژوو و جوگرافیا، ئەمە لەگەڵ جیاوازی شێوازی وانەگوتنەوەی مامۆستاكانی ئەو قوتابخانانە.
قوتابخانە كوردییەكانی كەركوك پشت بەو پڕۆگرامەی خوێندن دەبەستن، كە وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستان دایڕشتووە و زۆربەی مامۆستاكانیشان موچەكانیان لەو وەزارەتە وەردەگرن. ئەوان بە شێوەیەكی رووكەش پەیوەستن بە بەشی خوێندنی كوردی لە بەڕێوەبەرایەتی پەروەردە و فێركردنی كەركوك، كە لە بنچینەدا تا ئێستا پەیوەستە بە حكومەتی فیدراڵیەوە لە بەغدا، بە پێچەوانەی قوتابخانەكانی تر، كە هاوشێوەی قوتابخانەكانی تری عێراق سەر بە بەغدان. ئەوەی لێرەشدا گرنگە، پڕۆگرامی وانەكانی جوگرافیا و مێژوویی قوتابخانە كوردییەكانی كەركوكە، كە زۆربەی مامۆستا و وانەبێژەكانیان ئەو بەشەی وانەكان ناشارنەوە، كە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، پارێزگای كەركوك بەشێكی دانەبڕاوی خاكی هەرێمی كوردستانە، لە سەرەتای مێژووەوە تاكو ئێستا، بەڵام پڕۆگرامی وانەكانی مێژوو و جوگرافیای قوتابخانە ناكوردییەكانی تر، وەك هەر پارێزگایەكی تری عێراق باس لە مێژوو و جوگرافیای كەركوك دەكەن.
رەمەزان حەمە ساڵح بەڕێوەبەری قوتابخانەی "داستان"ی سەرەتایی لە گەڕەكی شۆڕیجەی كوردنیشن، باس لەوە دەكات، كە قوتابخانەكەی ئەو پڕۆگرامە بە قوتابییەكانی دەڵێت، كە لە هەرێمی كوردستاندا دەگوترێتەوە. زۆربەی مامۆستاكانیشان موچەكانیان لە حكومەتی هەرێم وەردەگرن، تەنیا سێ مامۆستایان نەبێت. مامۆستا رەمەزان زیاتر دەڵێت "لە وانەگوتنەوەی مێژوو و جوگرافیا بە قوتابییەكانمان، هەرگیز حەقیقەتی ئاشكرای مێژوویی كوردستانیبوونی كەركوك ناشارینەوە، بەڵام دەشڵێین، كە شاری پێكەوەژیانی برایانەی كورد و (كە زۆرینەی شارەكەن) و عەرەب و توركمان و كلد و ئاشوورییەكانە. بۆشیان روون دەكەینەوە، كە باشترین چارەسەر بۆ كێشەی كەركوك، جێبەجێكردنی مادەی (140)ی دەستووری هەمیشەیی عێراق و گێڕانەوەیەتی بۆ سنوری ئیداری هەرێمی كوردستان".
ناوبراو گوتیشی بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی كەركوك، كە سەر بە وەزارەتی پەروەردەی بەغدایە، هیچ رێگرییەكیان لە پڕۆگرام و شێوازی وانەگوتنەوەی قوتابخانە كوردییەكان نییە.
سروە محەمەد مامۆستای وانەی كۆمەڵایەتی هەمان قوتابخانەیە، ئەو وانەی مێژووی كۆنی كوردستان و سەردەمی كوتییەكان، بەر لە ئیسلام بە قوتابیانی پۆلی پێنجەمی سەرەتایی دەڵێتەوە و بۆیان روون دەكاتەوە، كە ئەو كوتیانەی لە ناوچەی كەركوكدا ژیاون و باب و باپیرانی رەسەنی كوردن.
هەرچی وانەكانی مێژووی پۆلە كۆتاییەكانی قۆناغی سەرەتایین، باس لە چۆنیەتی سەرهەڵدانی ئەمارەتە كوردییەكان لە كوردستاندا دەكەن، وەك ئەمارەتی بۆتان و بابان و سۆران، كە كەركوك بەشێك بووە لەمەی دواییان. هەروەها هەوڵەكانی سەركردەی شۆڕشە كوردییەكان بۆ پێكهێنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی و رۆڵی ئەو وڵاتانەی بەشداریان كردوە لە لەباربردنی كۆششەكانی كورد بۆ هەبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆ و لەنێوبردنی شۆڕشەكانیان. هەروەك باس لەوەش دەكات، كە كەركوك بەشێكی دانەبڕاوی نەخشەی هەرێمی كوردستانە و هەر واش دەمێنێتەوە.
بەڵام مامۆستا جەعفەر محەمەد ئەمین لە قوتابخانەی ناوەندی "كوێستان"ی كوردی، باس لەوە دەكات، كە لە پۆلە كۆتاییەكانی قۆناغی ناوەندی و ئامادەیی قوتابخانە كوردییەكاندا مێژووی هاوچەرخی كوردستان دەخوێندرێت. مامۆستا جەعفەر دەڵێت "ئەو دوو پڕۆگرامە باس لە دیارترین شۆڕشە كوردییەكانی هەرچوار پارچەكانی كوردستان دەكەن، لەگەڵ كورتەیەك لە ژیاننامەی دیارترین سەركردەكانیان، وەك قازی مەحەمەدی دامەزرێنەری كۆماری مەهاباد و شێخ سەعیدی پیران سەركردەی شۆڕشی كوردی لە كوردستانی توركیا و مەلیك مەحمودی حەفید و جەنەڕاڵ بارزانی سەركردەی شۆڕشی هاوچەرخی كوردستانی عێراق و هی تریش، هەروەك بە روونیش ئاماژە بە سنورە جوگرافییەكانی هەرێمی كوردستان دەدات، كە بێگومان كەركوكیش لەخۆ دەگرێت".
بەڵام سەفا عەبدولڵەتیف عەبدوڵڵا بەڕێوەبەری قوتابخانەی "بەغداد"ی سەرەتایی، لە گەڕەكی "حەجاج"، كە پێكهاتەیەكی تێكەڵی كورد و توركمان و عەرەبی تێدایە و بە زمانی عەرەبی وانەی تێدا دەخوێندرێت، باسی لەوە كرد، كە زۆرینەی قوتابیەكانی كوردن، لەگەڵ رێژەیەكیش لە عەرەب و توركمان. ئەو گوتی كە وانەی مێژوو تەنیا لە هەردوو پۆلی پێنجەم و شەشەمدا دەخوێندرێت "وانەی مێژووی پۆلی پێنجەم باس لە قۆناغەكانی بڵاوكردنەوەی بانگەوازی ئیسلامی و ژیاننامەی پێغەمبەر (د.خ) و قۆناغەكانی خەلیفە راشدینەكان دەكات، بەڵام لە پۆلی شەشەمدا باس لە قۆناغە مێژووییە دێرین و تازەكان دەكات، لەگەڵ قۆناغەكانی داگیركاری مەغۆل و سەفەویەكان و عوسمانیەكان، تا دەگاتە دامەزراندنی دەوڵەتی تازەی عێراق لە ساڵی 1921 و دیارترین ئەو پادشایانەی فەرمانڕەوایی عێراقیان كردوە، تا دەگاتە شۆڕشەكەی عەبدولكەریم قاسم".
مامۆستا سەفا ئاماژەی بەوەش دا، كە لەو پڕۆگرامەدا هەرگیز باس لە هیچ هەرێمێك لە عێراقدا ناكات، وەك هەرێمی كوردستان و ناوەڕاست و باشوور، بەڵكو هەمان ئەو پڕۆگرامەیە، كە لە سەرتاسەری عێراقدا دەخوێندرێت. وتیشی "لە وانەگوتنەوەدا لایەنگری ناكەین، رێگە بە تێكەڵكردنی بیڕوڕا و هەست و سۆزی سیاسی و نەتەوەییمان لەگەڵ پڕۆگرامی وانەكاندا نادەین".
مامۆستا نەسیرە جەلیل بەڕێوەبەری یەكێك لە قوتابخانەكانی ناوچە كوردییەكان، باسی لەوە كرد، هەرچەندە تا ئێستا خوێندن لە قوتابخانەكە بە زمانی عەرەبیە و زۆرینەی قوتابیەكانیش كوردن و ئەوانیش پەیوەستن بەو پڕۆگرامەی لە بەغداوە ئاڕاستەیان دەكرێت، بەڵام گوتیشی "ئێمە هەستی نەتەوەییمان تێكەڵ بەو وانانە دەكەین، كە پەیوەستن بە كەركوك و مێژووی شارەكەوە، مەرج نیە ئێمە بە هەموو شتێك كە لە بەغداوە بۆمان دێت پابەند ببین".
لە كاتێكدا مامۆستا ئیسماعیل شاكر بەڕێوەبەری قوتابخانەی "بارش"ی توركمانی، كە كەوتۆتە ناوچەیەكی توركماننشیەنەوە لە ناوەڕاستی كەركوك، باس لەوە دەكات، كە لە قوتابخانەكەیاندا هەردوو قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی هەیە و سەر بە بەشی خوێندنی توركمانیە لە وەزارەتی پەروەردە و فێركردنی عێراقی. مامۆستا ئیسماعیل وتیشی "ئەو پڕۆگرامەی لێرە دەخوێندرێت، هەمان ئەو پڕۆگرامەیە كە لە قوتابخانە عەرەبییەكانی تری عێراقدا دەخوێندرێت، پیت بە پیت و بە دەستپاكیەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی توركی لاتینی، لە لایەن وەرگێڕی تایبەتمەند لە وەزارەتی پەروەردەی عێراقیەوە، بەڵام بۆ دڵنیابوون لە لایەنە زمانەوانیەكەی، لە توركیا هەڵەچن كراوە، هیچ كاتێكیش هەست و سۆز و ئینتیمای سیاسیمان تێكەڵ بە وانەكان ناكەین، هەرگیز رێگەش نادەین سیاسەت تێكەڵ بە قوتابخانەكەمان بێت".
جگە لەو قوتابخانانە، چەند قوتابخانەیەكی تری ئەهلی لە شارەكەدا هەن، كە بە زمانی ئینگلیزی وانەیان تێدا دەخوێندرێت و منداڵی خانەوادە دەوڵەمەند و دەستڕۆیشتوەكان تێیدا دەخوێنن. ئەم قوتابخانانە لە هەرێمی كوردستان و سەرتاسەری عێراقیشدا لقی تایبەتیان هەیە و سەر بە بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی كەركوكن و لە لایەن پسپۆری توركەوە سەرپەرشتیان دەكرێت.
هیوا عەزیز-شەرقولئەوسەت