سڤیل: مەریوان عومەر

یەكێك لەو كەسایەتیانەی رۆڵێكی كاریگەریان لەبنیاتنانی دەوڵەتی عێراقدا هەبووە لەسەرەتاكانی سەدەی بیستەم، خاتوو (جیر ترود بێڵ) بووە، ئەو خانمەی بە (مس بێڵ) ناسراوە، كە یەكێك بووە لەسیخوڕە گەورەكانی ئینگلیز و لەسەر داخوازی حكومەتەكەی هاتۆتە ئەو ناوچەیە، كاتێك هەستی بە نزیكبوونەوەی ئاماژەكانی كەوتنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی كردووە.
ئەو كۆمەڵە سیخوڕە بەناوی گەڕان بەدوای شوێنەواردا هاتوونەتە ئەو ناوچەیە، كاتێكیش توانیویانە زۆر بەڕەوانی زمانی عەرەبی فێرببن، بەناوچەكەدا بڵاوبوونەتەوە، تا لەناوەندەكانی هێز لەناوچەكەدا نزیك بن و كاریگەریان بەسەر بڕیارە چارەنوسسازەكانی ناوچەكەوە هەبێت. ئەوكات عێراق بۆ مس بێڵ دیاریكرا، سەرەتا لەكاتی جەنگی جیهانی یەكەم لەبەسڕە نیشتەجێ بوو، پاشان چوو بۆ بەغدا، دوای ئەوەی عێراق بە تەواوەتی داگیركرا.
بەڵام دوای تەقینەوەی شۆڕشی ساڵی بیست و لەئەنجامی ئەو زیانە گەورەیەی بەریكەوت، بەریتانیا ناچار بوو ژمارەی هێزەكانی لەعێراقدا زیاد بكات، بۆ پاراستنی ئەمنیەتی كۆڵۆنیەكانی. ئەوكات ژمارەی سەربازەكانی لە 30 هەزارەوە گەیاندە 70 هەزار و بیریشی لەوە كردەوە گۆڕانكاری جەوهەری بەسەر شێوازی فەرمانڕەوایەتی لەعێراقدا بهێنێت، بەجۆرێك فەرمانڕەوایەتیەكی ئیستیعماری راستەوخۆ نەبێت. بۆ ئەم مەبەستەش ئەركەكە بە مس بێڵ سپێردرا.
مس بێڵ توێژەر و لێكۆڵەرێكی بەریتانی بەناوبانگ بوو، لەساڵانی بیستەكانی سەرەتای دامەزانی عێراقدا راوێژكاری نێردراوی باڵای بەریتانی (پێرسی كۆكس) بوو. مس بێڵ ساڵی 1914 هاتۆتە عێراق. ئەو بەهۆی بەرفراوانی پەیوەندیەكانی و ناسراوی و زمانزانی و ئەو شارەزاییەی هەیبووە، توانیویەتی ببێتە یەكێك لەیاریدەدەرە گرنگەكانی نێردراوی باڵای بەریتانی، لەئەندازەسازی و داڕشتنەوەی عێراقی ئایندەدا. عێراقیە كۆنەكان بەنازناوی (خاتوون) ناویان بردووە. ئەو لەگەڵ ئەوەشدا كە وەك سیخوڕ ناسرابوو، بەڵام فەرمانبەرێكی دڵسۆزی وڵاتەكەشی بووە.
مس بێڵ و (تۆماس ئیدوارد لۆرانس) پێشنیاری دامەزراندنی ئەنجومەنی تەئسیسی دەوڵەتی عێراقیان كرد، بەمەبەستی دامەزراندنی شازادە (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) وەك پادشای عێراق. هەروەك چاكە و فەزڵی دامەزراندنی مۆزەخانەی عێراقیش هەر بۆ ئەو خاتوونە دەگەڕێتەوە، عێراقیەكان قەرزداری ئەون بەدامەزراندنی ئەو مۆزەخانە بەهادارەی دوای پرۆسەی ئازادی عێراق لەساڵی 2003 تاڵانكرا و ئەمریكیەكانیش بەهیچ شێوەیەك بەریان بە تاڵانكردنی ئەو گەنجینە دەوڵەمەندە نەگرت.
مس بێڵ كەسایەتیەكی كاریگەری هەبوو، بەشداری لەئەنجومەنی خانماندا دەكرد، كە ئەوكات رەخنە لەقسەكردنی بەكۆمەڵ و كۆبوونەوەی ئافرەتان دەگیرا. هەروەك لەسەر ئاستی جەماوەریشدا ئافرەتێكی ناسراو بوو. چیرۆكێك لەبارەی ئەو دەگێڕنەوە، كە لەگەڵ یەكێك لەچەتە و رێگرەكاندا بەسەری هاتووە بەناوی (ئیبن عەبدكە)، ئەو پیاوەی لەسەرەتاكانی سەدەی بیستەم لەناوچەكانی باكووری عێراقدا ناسراو بوو، كاتێك دەستی بەسەر ئەو شەمەندەفەرەدا گرت، كە لەبەغداوە دەهات. لەوكاتەدا چاوی بە مس بێڵی بەرپرسی ناسراوی بەریتانی دەكەوێت، كە لەنێو شەمەندەفەرەكەدا بووە، پاشان كاتێك ناسیویەتی رێزی لێگرتووە و مامەڵەی شیاوی لەگەڵ كردووە. بەهۆی ئەمەشەوە مس بێڵ نێوانكاری لەنێوان حكومەتی عێراق و (ئیبن عەبدكە)دا كردووە، هەموو تۆمەت و بەدواداچوونە یاساییەكانی لەسەر سڕیوەتەوە و لێبوردنی بۆ دەركردووەو پاشانیش لەدەوڵەتدا وەك فەرمانبەر دایمەزراندووە.
سەبارەت بەكردنی مەلیك فەیسەڵی یەكەم بە پادشای عێراق، ئەوكات چەند كەسێك بۆ ئەم ئەركە پاڵێوراو بوونە، لەنێوانیاندا (شێخ خەزعەل)ی حاكمی (المحمرە) و (ئاغا خان)ی نەوەی دواهەمین سوڵتانی عوسمانی و (ئیبن سعود) و یەكێك لەكوڕەكانی، هەروەها عەبدوڵڵا بن شەریفی مەككە زووتر بۆ لەسەرنانی تاجی شانشینی عێراق دیاریكرابوو، بەڵام لادانی (مەلیك فەیسەڵ) لەسوریا، دووبارە هەموو كارتەكانی تێكەڵ كردەوەو داوا كرا بكرێتە یەكەم پادشای عێراق. بەم جۆرە لەنێوانی شەو و رۆژێكدا فەیسەڵی كوڕی حوسێن بە پشتیوانی و یارمەتیدانی میس بێڵ بووە یەكەم مەلیكی عێراق.
بەڵام ئەو هۆكارانەی تر كە وایانكرد لەنێوان هەموو پاڵێوراوەكاندا مەلیك فەیسەڵ دەستی بگات بە عەرشی عێراق، پێشاندانی رەزامەندی پێشوەختە و زووبەزووی بوو بۆ گوێڕایەڵبوونی فەرمانەكانی بەریتانیا، بەتایبەت لەرووی پابەندبوون بەو پەیماننامانەی لەنێوان هەردوولادا هەبوون، پاشان رەزامەندی دەربڕینی سەبارەت بە رێكەوتنی بەرهەمهێنانی نەوت لەعێراقدا، هەر ئەمە چانسی مەلیك فەیسەڵی لە پاڵێوراوەكانی تر زیاتر كرد، بەهۆی ئەمەشەوە پەیوەندی نێوان ئەو و سەركردەكانی بزووتنەوەی سەهیۆنی گەرموگوڕی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش لەدیمانە و نامەگۆڕینەوەكانی نێوان هەردوولایاندا دەردەكەوێت.
دوای ئەوەی مەلیك فەیسەڵ تاجی شاهانەی لەسەرنا، مس بێڵ كەوتە رێكخستنی ئیشوكاری وڵات، هەوڵیدا خەرمانەیەك بەدەوری مەلیك فەیسەڵدا دروست بكات، لەمەراسیم و تقوسی جۆراوجۆر و پڕۆتۆكۆڵی سەخت و دژوار، هەموو ئەوانەشی بەخۆی پێیان هەڵدەستا و لەژێر چاودێری راستەوخۆی ئەودا جێبەجێ دەكران، بەتایبەت كە مەلیك فەیسەڵ لەسەرەتادا نەساغ و بێ میزاج بوو، كێشەی زۆری رووبەڕوو بووەوە، لەهەرە دیارترینیان دوو كێشەی ئاڵۆزی ویلایەتی موسڵ و رێكەوتننامەكانی بەرهەمهێنانی نەوت بوون، سەرەڕای ئەو پەیماننامانەی عێراقی بەبەریتانیاوە دەبەستەوە.
بەدرێژایی ماوەی مانەوەی لەعێراقدا مس بێڵ رووداوەكانی ژیانی رۆژانە و نامەی بۆ باوكی یا بۆ ئەندامانی خانەوادەكەی نوسیوە، تەنانەت ئەوكاتەشی كە ماڵەكەی بۆتە بارەگای سەردان و یەكتربینین و كۆبوونەوەی بەرپرسانی سیاسی و سەربازی، لەنوسینی نامە و یادەوەرییەكانی نەوەستاوە. ئەو هەموو رووداو و بیر و هەستەكانی خۆی نوسیوەتەوە، هەروەك شتی لەبارەی بارودۆخی عێراقیشەوە دەنوسی، هەروەها را و بۆچوونی خۆشی سەبارەت بەو بەرپرس و خاوەن بڕیارانە نوسیوە، كە بەدیداریان گەیشتووە، بۆیە ئەو لاپەڕانەی ئەو نوسیوونی بە گەنجینەیەكی گرانبەها دەژمێردرێن، كە زۆر شت و زانیاری لەخۆ دەگرن لەشوێنی تردا نین و دەستناكەون.
لەنێوان مەلیك فەیسەڵ و مس بێڵیشدا پەیوەندی تایبەت دروست بووە، كە جێگای تێڕامان و پرسیاركردن بووە، بەتایبەت كاتێك مس بێڵ لەكێڵگە تایبەتیەكەی مەلیك فەیسەڵ لەبەعقوبە سەردانی كردووە، بێ هیچ دوودڵیەكیش باسی لە پەیوەستبوونی خۆی بە مەلیك فەیسەڵ و حەزكردن بەمانەوە بەتەنیایی لەگەڵیدا كردووە.
مس بێڵ زۆر بە عێراقیشەوە پەیوەست بووە، لەوەسیەتنامەكەیدا ئاماژەی بەوە داوە، كە حەز دەكات لەعێراقدا بنێژرێت، ئەم ئارەزووەشی بۆ هاتەدی، كاتێك ساڵی 1926 كۆچی دوایی كرد، لەعێراقدا نێژرا، چونكە ئەو عێراقی بەبەشێك لەخاكی خۆی دەزانی و خۆشی مەلیك فەیسەڵی دامەزراندبوو.
سوود لە وتارێكی (عبدالرحمن منیف) بەناوی (الخاتون) وەرگیراوە