سڤیل: مەریوان عومەر

چیرۆكی سەردەمی منداڵی و قۆناغی خوێندنی لە دەمی مامۆستاكانیەوە

مەلیك فەیسەڵی دووەم هەر لەمنداڵیەوە خەسڵەتەكانی زیرەكی و سەخاوەت و زرنگی و هێزی تێبینیكردن و تینویەتی بۆ زانیاری تێدا دەركەوتبوو. ئەو لەساڵی (1942)ەوە لەدیوانی مەلەكیەت كە لەناوەڕاستی بەغدا (ئەعزەمیە) بوو، شوێنێكی تایبەتی بۆ تەرخانكرابوو و تێیدا وانە سەرەتاییەكانی لەسەر دەستی مامۆستای بەتوانای عێراقی و ئینگلیز دەخوێند، بەپێی ئەو سیستەمی خوێندنەی لەقوتابخانە فەرمیەكانی عێراقدا هەبوو.
یەكەمین مامۆستای (د. مستەفا جەواد) بوو، كە وانەی زمانی عەرەبی پێدەگوتەوە، لەگەڵ مامۆستاكانی تر (عەبدولغەنی ئەلدەلی، عەبدوڵڵا شێخەلی، ناجی عەبدولساحب، ئەكرەم شوكری، قاسم ناجی، جەلیل مەتەڕ، مستەر ساید بۆتم، مستەر بیت رفرز. پاشانیش پڕۆفیسۆر (هملی) راوێژكاری وەزارەتی مەعارف هاتە ریزیانەوە.
وەسی عەبدولئیلاه هەوڵی دەدا مامۆستای بیانی بۆ سەرپەرشتیكردنی خوێندنی مەلیك فەیسەڵ تەرخان بكات، لەبوارە جۆربەجۆرەكانی وەك راو و سوارچاكی و مەلەوانی و زمانی ئینگلیزی. بۆ ئەو مەبەستەش قسەی لەگەڵ (فیڵد مارشاڵ ئەلێكسەندەر) كرد. سیاسەتوانە بەریتانیەكانیش بەڵێنی پەیداكردنی كەسێكی لەم جۆرەیان پێدا، دواجار لەرێگای لێژنەی تایبەت بە سەرۆكایەتی خۆی، وەسی عەبدولئیلاه (مستەر ولیس گریك)ی هەڵبژارد، ئەو پیاوەی زۆرینەی ژیانی لەگەڵ مەلیك جۆرجی شەشەم بەسەر بردبوو.
لەساڵی 1947 مەلیك فەیسەڵی دووەم قۆناغی سەرەتایی تەواو كرد، مامۆستاكانی لەبارەیەوە دەیانگوت، هەمیشە سوور بووە لەسەر ئامادەكردنی ئەركی خوێندنی رۆژانە و هیچ كاتێك نەیزانیوە كەمتەرخەم بێت، مەگەر نەخۆش بووبێت یا بیانوویەكی رەوای هەبووبێ و ناچار بووبێ داوای لێبوردن لە مامۆستاكانی بكات.
دكتۆر مستەفا جەواد لەبارەیەوە دەڵێ "زیرەكی و توانای دەرككردن و وەرگرتنی زانیاری ئەو وایلێكردم كۆشش بكەم و پەلە لەپرۆسەی فێركردنیدا بكەم، بۆ كورتكردنەوەی كات و هەڵستان بەم ئەركە، بەرلەوەی كات بەسەر بچێت. پرۆسەی فێركردنی مەلیك وەك هی خەڵكی ئاسایی نیە، چونكە ئەو پرۆسەیە قبوڵی كەمتەرخەمیكردن تێیدا ناكات، مەلیك فەیسەڵ زۆر حەزی بەزمانی عەرەبی و ئینگلیزی دەكرد، كەسێكی بەئارام بوو و بیركردنەوەیەكی تەندروستانەی هەبوو، من حەزی خوێندنی مێژوو و لقەكانی مێژووم تێیدا دروست كرد، چونكە پادشاكان زیاتر سوود لەمێژوو وەردەگرن وەك لەئامۆژگاری ئامۆژگاریكاران، چونكە مێژووی راستەقینە رووداوی كردەیی و بەرجەستەیین بەدەرەنجام و هەستكردنیش بە شوێنەوارەكانیان، بەڵام ئامۆژگاریەكان تەنیا تیۆرین، پێویستیان بە ئەزموونكردن هەیە تا ببن بەمێژوو".
د. مستەفا بەردەوام دەبێت لە ستایشكردنی مەلیك فەیسەڵی بچووك و باس لەوە دەكات، كە چەندە ئاسان توانیویەتی وشە عەرەبیەكان لەبەر بكات و بەوپەڕی رێكی و راستیەوە بیاننوسێتەوە، هەروەها دەڵێت "من هەندێك لەنمونەی نوسینەكانی ئەوم ماوە، كە نمرەی تەواوی بەدەست هێناوە، خوا دەزانێت هیچ كاتێك نەمویستووە نمرەی باشی پێبدەم، بەڵام ئەو تەنیا هێندەی بەس بوو، كە جارێك ئەم وشەیە ببیستێت، یەكسەر لە مێشكیدا تۆمار دەبوو".
هەروەها شێخ (عەبدوڵڵا ئەلشێخەلی) كە وانەی ئاینی بەمەلیك فەیسەڵ گوتووە، باس لە باوەڕ و ئیمانی مەلیك فەیسەڵی لاو دەكات و دەڵێت "رەنگە زێدەڕۆیی بێت، گەر بڵێم خۆشترینی كاتەكانی مەلیك فەیسەڵ ئەو كاتانە بووە، كە لەگەڵ مندا یەكێك لە ئەركە ئاینیەكانی بەجێ دەگەیاند، كاتێك بە تەواوەتی رووی خۆی دەكردە خوای پەروەرگار. هەرچی خوێندنی قورئانیشە، ئەوا خۆشترین كارێك بوو بەلای ئەوەوە، چێژی لەخوێندنەوەی دەبینی و بەجۆرێك دەیخوێندەوە، كە لەگەڵ واتاكەیدا بگونجێت، هیچ ئایەتێكیشی نەدەخوێندەوە كە پرسیاری لەبارەی تەفسیر و واتای وشەكانی نەكردبێت".
ساڵی 1947 بڕیاردرا مەلیك فەیسەڵ لە قوتابخانەی (ساندروید)ی بەریتانی لە لەندەن درێژە بە خوێندن بدات، مامۆستاكەی (مستەر جولیان بیت رفرز) لە ستایشیدا دەڵێت "گەنجێكی ئارام بوو وەك زۆرینەی ئەندامانی خێزانەكەی، زۆر زیرەك بوو" لەكاتێكدا (سندرسۆن)ی پزیشكی خانەوادەی شاهانە بە "خۆشەویستی زۆر و پەیوەستبوونی بە خوێندنەوە" وەسفی دەكات. ئەوكات (نوری سەعید)ی سەرۆك وەزیران یەكێك بوو لەوانەی شێلگێڕانە پێداگیری لەسەر نادرنی بۆ بەریتانیا و بەردەوامبوونی لەسەر خوێندن بە سیستەمی بەریتانی لە سەرەتاكانی تەمەنیدا دەكرد.
ئەوكات مەلیك فەیسەڵی بچووك تەمەنی 12 ساڵان بوو، لەگەڵ ئەو هاوڕێیانەی پێی نامۆبوون بەردەوام بوو لە خوێندن، كاتێكی زۆری نەویست، هەر زوو بەڕێوەبەرایەتی قوتابخانەكە راپۆرتێكی تێروتەسەلیان بۆ وەسی عەبدولئیلاهی خاڵی بەرز كردەوە، تێیدا باسیان لەئاستی زانستی و بارودۆخی گشتی ئەو كردبوو، بەم شێوەیە: لە بیركاریدا زیرەكە و بەئاسانی دەرك بە بیرۆكە ژمێرەییە تازەكان دەكات، بەڵام بەرەوپێشەوە چوونی كەمێك لەسەرخۆ دەبێت، تا ئەوكاتەی دەتوانێت دەست بەكار بكات و هەموو بیر و هۆشی كۆبكاتەوە، بێ ئەوەی لە وانەكانیدا داببڕێت. لەزمانی فەرەنسیدا زۆر باشە لە گفتوگۆكردندا، گرنگی تەواو بە هەموو وشەكان دەدات، بەڵام لەرێزمان و راهێنان و نوسینی زمانی فەرەنسیدا زۆر لاوازە. لەزمانی ئینگلیزی لە ئاستێكی بەرز دایە، نوسینەكانی بە جۆرێك لەهێواشی و لەسەرخۆییەوە گوزارشت لەبیر و هۆشی ئەو دەكەن. لە موسیقادا زەوقێكی سەلیمی لە وەزنەكاندا هەیە، كاتێكیش بیر و هۆشی بۆ بابەتێك تەرخان بكات، ئەوا بە خێرایی فێری دەبێت. لە وێنەكێشاندا زۆر ئازایانە و وردەكارانە كار دەكات، نیگایەكی تیژی لەزانستی دیمەنناسیدا هەیە.
بەم شێوەیە مەلیك فەیسەڵ خوێندنەكەی بە سەركەوتوویی تەواو كرد و توانی پەیوەندی بە كۆلێژی (هارو)ی بەناوبانگەوە بكات، تا بتوانێت بەر لەوەرگرتنی دەسەڵاتی دەستووری لەعێراقدا، خوێندنی زانكۆ تەواو بكات، ئەو تەنیا چوار ساڵی لەبەردەمدا مابوو، تا بگاتە تەمەنی یاسایی، ئەم كۆلێژەش هەر لەسەدەی حەڤدەوە رۆڵی كاریگەری گێڕابوو و منداڵی كەسایەتی و خانەوادە ناسراوەكانی لەخۆگرتبوو، (مەلیك غازی)كۆچكردووش لەساڵانی 1926-1928 هەر لەم كۆلێژەدا خوێندبووی.