سڤیل: سمكۆ محەمەد

سەرەنجام ئەوەی كەچاوەڕێ دەكرا جەنگی كۆنەپەرست و عەلمانیەكان سەرهەڵبدات، لەنێوان پارتی و یەكگرتووی ئیسلامی رویدا و بەیەكجاریش دوو ستراتیژی بەیەكەوە پێكا، ئەویش هاڕینی كەمینەكان و هەڵوەشاندنەوەی ئۆپۆزسیۆن بوو، ئەم دونیابینیە بۆ شەڕی نێوان یەكگرتوو و پارتی، لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، كە لەیەكەم كاردانەوەیدا رووداوە چاوەڕوانكراوەكانی ئەمدواییەی دەڤەری بادینان بوو، سا ئەم روداوانە واقیعبین یان سیناریۆ؟ ئەگەر واقیع بن ئەو واقیعەیە وەكو دیاردەیەكی حاشاهەڵنەگرە، كە كورد تائێستا جیاوازی و سڕینەوەی بەرامبەر لێكجیاناكاتەوە، ئەوەش كە ناوی لێنراوە سیناریۆ، دیسان واقیعێكە بێ سیناریۆی پێشوەخت زەمینەی نەبووە، بەڵام لەفۆڕمی عەلمانی و كۆنەپەرستدا كۆكراوەتەوە.
لێكترازانی بەرەی ئۆپۆزسیۆن
پێشتریش قسەی زۆر لەسەر ئەوە دەكرا، كە دوو جۆر هێزی عەلمانی و ئیسلامی لەبەرەیەكی ئۆپۆزسیۆنیدا تەمەنیان درێژ نابێت و دەسەڵاتیش كەڵك لەم فەزا سیاسیە وەردەگرێت، ئەو دیمەنەی لە رۆژانی 3 و 4 و 5/12 ئەم مانگە لەشاشەی تەلەفزیۆنەكانەوە بینیمان و جەنگی راگەیاندنی خوڵقاندووە، دووبارەبوونەوەی سیناریۆكانی 17 ی شوباتی رابردوو بوو، چونكە تەنها سوتاندنی دوكانی مەیفرۆشی و لەبەرامبەریشدا سوتاندنی بارەگای حیزبێكی ئیسلامی نەبوو، بەڵكو سوتاندنی ئازادیە فەردی و سیاسیەكان بوو، بەتایبەتی بۆ خەڵكی كاسبكاری ناوچەكە، هەروەك ئەوەی لەسلێمانیش شوێنی گەشتیاری سوتێنران و دژایەتی كران، جا با هەر كەس و لایەنێك و هەر بیركردنەوەیەك لەپشت ئەو كردارەوە بێت، چونكە مەترسی ئەو رووداوە تەنها لەتێكچونی نێوان دوو حیزبی سیاسی كۆناكرێتەوە، دیسان تەنها لەتێكچوونی نێوان دوو كولتووری ئاینیدا كۆناكرێتەوە، بەڵكو لەپەنای تێكچوونی بەرەی ئۆپۆزسینی لەلایەك، تێكچوونی باری كۆمەڵایەتیش بوو لەلایەكی ترەوە، كە بریتیە لەبەپاشكۆكردنی كەمینە ئاینیەكان لەپێكهاتەی كۆمەڵگەی كوردستان، گرەوەكەش لەسەر شێوەی سەركەوتنی سیاسەتێك بەسەر سیاسەتێكی دیكەدا دەكرێت، كە یەكرگتوو بیانوویەكەی بەدەستەوە داوە و پارتی سەرمەشقێتی، بیانووەكەش تۆمەتباركردنی پارتیە لەلایەن یەكگرتووی ئیسلامیەوە، هیچ بەڵگەیەكی یاساییشی نییە.
ئەگەر بەرگریكردن لەكریستیانەكان و ئێزیدیەكان لەئازادی فەردی و كولتووری پێكهاتەیەكی ئاینی و شێوەی خۆژیانیان بكرێت، بەوەی كە دەستدرێژی كراوەتە سەر پیشە و قوتیان و سوكایەتیان پێكراوە، ئەمە مافێكە عەلمانیەكانی كوردستان ناتوانن دژایەتی بكەن، سوتاندنی بارەگایەكیش كە موڵكی حیزبێكی ئیسلامیە، رێگە بەوە دەدات ناوی سیناریۆی سیاسی لێبنرێ، جا ئەو سیناریۆیە بۆ رەوینەوەی مەترسی ئیسلامی توندڕەو بێت، یان خوڵقاندنی جەنگی تایەفی و رێگەگرتن بێت لێی، ئەمەش باشترین كارتی سیاسیە بۆ پارتی، چونكە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كەیسی كریستیان و ئێزدی، مەرجی سەرەكییە بۆسەركەوتنی ئەزموون و سیاسەتی دەسەڵاتی كوردی لە ناوچەكە، ئەمە جگە لەوەی پارتی لەژێر لێوەوە باس لەدەستێك دەكات، كە وڵاتانی دراوسێ لەپشتیەوە بن، هەروەك ئەوەی لەدوای روداوەكانی 17 ی شوباتی رابردووش هەمان قسەی هەبوو، هەڵبەت سەركەوتنی دەسەڵاتیش بۆخۆی بەشێوەیەكی ئۆتۆماتیكی، لێكترازانی بەرەی ئۆپۆزسیۆنە لەم گەمە سیاسیەدا.
پێكەوە نەژیان لە جیاتی پێكەوەژیان
پێكەوەژیان و ئازادی تاك و نیشتیمانێك بۆ هەموومان، تائێستا جگە لە دروشمێكی بریسكەدار هیچی دیكە نەبووە، ئەو ژیانە كۆمەڵایەتی و كولتووری و سیاسیەی كریستیان و ئێزیدی و كەمینەكانی دیكەی كوردستان كراوە بە ماف، قەتیس كردنیانە لەفەزایەكی داخراوی جوگرافی و فەرهەنگیدا، باشترین سەلمێنەرە بۆ ئەوەی بڵێین پێكەوەژیانی هەموو پێكهاتەكانی كوردستان تەنها دروشمە و لەمەیدانی پراكتیكدا پێچەوانەكەی راستە، كە كوردستان بواری پێكەوەژیانی كەمتر تێدا بەدیدەكرێت.
ئەو حاڵەتەی لەزاخۆ روویدا جگە لەوەی رێگەیداوە لێدوانی حیزبی جۆراوجۆری لەسەر بدرێت، رێگەی ئەوەش دەدات، كە خوێندنەوەی جۆراوجۆر هەڵبگرێ لەرووی كۆمەڵایەتی و سیاسیەوە، چونكە ئەوە سیاسەت و حیزبە شێوەی ژیانی كۆمەڵایەتی دیاریكردووە و رێگە دەدات چۆن بەحەزی سیاسەت بوو، ئاوها پێكەوە بژین، یان بەپێچەوانەوە دژی یەكبین، چونكە پێكەوەژیان تەنها ئەوە نیە لەجوگرافیایەكدا هەین و یەكتر قڕناكەین، بەڵكو ئەو (ئێمە و ئەوان)ەیە كە هەندێجار تیرۆرایزە دەكرێت و لەپەنا بیانووی جیاوازی شاراوە فۆڕمێكی بۆ دروستكراوە، هەرئەوەی كە دەبینین لەپەنا چەمكی ئازادیدا یەكتر سڕینەوە و ستەمی كولتوری و ئاینی هەیە، چونكە ئەو ئازادی و پێكەوەژیانەی لەكوردستان بانگەشەی بۆ دەكرێت، بەمانا راستەقینەكەی نیە و تەنها فۆرمێكە بۆ رای گشتی و دەرەوە، ئێستا پرسیارەكە ئەوە نییە كێ و چۆن خەڵك هاندراوە مەیفرۆشی و مەساج و شوێنی گەشتیاری بسوتێنرێ؟ ئەوەش نییە كەپەرچەكردارەكە چۆن و كێ هانیداون بارەگا بسوتێنرێت؟ ئەوەش نییە كە دەرەنجامەكە چی دەبێت و چۆن دەكەوێتەوە؟ بەڵكو ئەوەیە چۆن و كێ زەمینەی بۆ ئەو كارە ناحەزانە خۆشكردووە؟ ئایا ئەوە عەقلیەتی سیاسی ئیسلامگەراكانە كە دەیانهەوێ لەبادینانیش فەوزایەكی سیاسی وەكو سلێمانی بخوڵقێنن و تۆڵەی ساڵی 2005 بكەنەوە؟ یان عەقلیەتی سیاسی پارتیە وەكو تۆڵەسەندنەوەیەك بۆ رووداوەكانی 17 شوباتی سلێمانی؟ هەردوو ئەگەرەكە رێگەی تێدەچێت، بەڵام سیناریۆكانی وڵاتانی عەرەبی كە بەبەهاری عەرەبی ناسراوە و بۆخۆی بەهاری ئیسلامیە و رۆژئاوا پشتگیری لێدەكات، بیانوویەكی باشە بۆ پارتی كە خەمی چاكسازی زیاتربێت لەمەترسی ئەجێندای بەرەی ئۆپۆزسیۆن، چونكە هیچ نەبێ بۆ زەمەنێكی كەمیش بێت درێژە بەژیانی خۆی بدات.
راستە لەكوردستان كریستیان و ئێزیدی و ئاینەكانی دیكە لەپەنا ئیسلام هەن و دەژین، بەڵام بەدەلیل دەركەوتووە كۆمەڵگەی كوردی تائێستا لەژێر كۆنترۆڵی جۆرە سیاسەتێكە كە لەشوێنێكی دیكەدا ئاڕاستەی توندڕەوی وەرگرتووە، ئەویش كارتی سیاسیە كە هەموو حیزبە كوردیەكان بەعەلمانی و ئاینیەكانەوە كاری پێدەكەن، ئەو خەڵكەش كە بەئاگا و بەبێ ئاگا بوون بەبەشێك لەكۆمبارسی ئەو سیناریۆیەی ململانێی سیاسی بەرهەمهێناوە، بەشێوەیەك لەشێوەكان دوورخستنەوەی ئەو فەزا سیاسیەیە كە لەدونیای عەرەبی هەیە و خەریكە دەگاتە كوردستانیش، بەڵام ئەوەی ئێستا لەسەر دەسەڵاتی سیاسی مەرجە، ئەوەیە پێكەوەژیان لە دروشمەوە بگوازێتەوە بۆ پراكتیك و كەمینەكان هەستی پێبكەن.
ماكینەی راگەیاندن و هاڕینی كەمینەكان
ئەوەی راگەیاندنی یەكگرتووی ئیسلامی بۆ بەرگریكردن لەسوتاندنی بارەگاكانیان لەبادینان كردیان و ئێستا خەریكن راگەیاندن و سەتەلایتەكەیان دەگوازنەوە بۆ سلێمانی، ئەوەش كە راگەیاندنی پارتی بەناوی بەریگریكردن لەكەمینەكانی ناوچەكەی ژێر دەسەڵاتیان كردیان، پارادۆكسێكی سیاسیە و هیچی تر، چونكە توندوتیژی و سوتاندنی شوێنە گەشتیاریەكان لەراگەیاندنی یەكگرتوو، پنتێكی غائیبە، ئەگەر جاربەجاریش ناویان بێت، تەنها بۆ بچووكردنەوەی ئاڵۆزییەكەیە، لەبەرامبەریشدا سوتاندنی بارەگاكانی یەكگرتووش دیسان پنتێكی غائیبە لەراگەیاندنی پارتی، ئەگەر باس لەسوتاندنی بارەگاش بكرێت، دەوری بكەر و پۆلیس و چەكدار دیار نیە، لەهەردوو حاڵەتەكەشدا كەمینەكان زیانی مەعنەویان بەردەكەوێت، چونكە هەم لەلایەن یەكگرتووی ئیسلامیەوە ئیعتیبار بۆ كەمینە و شێوەی كەسابەتەكەیان دانەنراوە، هەم لەلایەن پارتیەوە ئەوان كراون بەكارتێكی سیاسی بۆ لێدانی ئیسلامگەرای توندڕەو، بەو پێیەی هەردوو پارتە ناكۆكەكە دەتوانن بەتەوافوق كێشەكان چارەسەر بكەن، بەڵام بەهەردولایان ناتوانن قەرەبووی مەعنەوی كریستیان و ئێزیدیەكان بكەنەوە، وەك ئەوەی لەهاوكێشە سیاسیەكەدا هیچ مەوقیعێكیان نییە، ئەمە لەحاڵێكدا راستیەك هەیە، كە تەنها كەمینەكانی ناوچەكە نین شوێنی گەشتیاریان هەیە، بەڵكو خەڵكی بەرپرس و دەوڵەمەندی ناوچەكەش تەنانەت لەسلێمانی و هەولێریش هەیانە و بازرگانی دەكەن، بەڵام ئەوە ماكینەی راگەیاندنی حیزبەكان دەیكەن هاڕینی ئاینەكانی دیكەیە، كە بۆ هەموو حیزبێك بۆتە ستایل. هەروەك ئەوەی بەناوی خەڵكەوە بەرەی ئۆپۆزسیۆن هێرشیان دەكردە سەر دەسەڵاتی هەردوو پارتە حكومڕانەكەی كوردستان.