سڤیل: عەتا قەرەداخی

تا كەسێتی كوردی دروست نەكرێتەوە ناتوانرێت هەنگاوی جیدی بەرەو ئایندە بنرێت

مەبەست لەپرۆژەی نەتەوەیی چییە؟ بێگومان بۆ نەتەوەیەكی خاوەن شووناس و خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆ كە بەڕاستی خۆی خۆی بەڕێوەببات، رەنگە پرۆژەی نەتەوەیی بریتی بێت لەوەی كە چۆن لەئاستی ئامادەبوونی سیاسی و ئابووری و نفوزی نێودەوڵەتیدا بچێتە ریزی پێشەوەو دەورو كاریگەری هەبێت لەبڕیاری سیاسی جیهانیدا. بەڵام بۆ نەتەوەیەكی وەكو كورد كە لەڕووی ژمارەوە لەڕیزی هەندێ لەو نەتەوانەدایە كە ئێستا دەورو كاریگەرییان لەسەر ئاراستەكردنی سیاسەتی جیهانی هەیەو لەڕووی شارستانێتیشەوە ئامادەبوونیان هەیە، بۆ ئەمی كورد كە تاكو ئێستا خاوەنی شووناسی نێودەوڵەتی نییە، بێگومان پرۆژەی نەتەوەیی ماناو مەدلولێكی تری هەیە. كە لەڕاستیدا پرۆژەی نەتەوەیی بۆ ئەم بریتیە لەپرۆژەیەك كە بیكات بە خاوەنی شووناسی نەتەوەیی و ئامادەبوونی لەنێو ئەوانی تردا بسەلمێنێت. ئەمەش بەو مانایە دێت، كە بیكات بەخاوەنی ئەو دامەزراوانەی كە پێویستن بۆ ئەوەی هەر نەتەوەیەك بگەیەنێتە ئاستی ئامادەبوون و دانپێدانان. بەڵام ئایا كورد چۆن دەگاتە ئەو ئاستی ئامادەبوونە؟ ئایا لەئێستادا زەمینەی ئەوەی هەیە كە پرۆژەیەكی لەو جۆرەی هەبێت؟ ئایا پرۆژەی لەو جۆرەی هەیە؟ ئەگەر هەیەتی كامەیە؟ ئەگەر نییەتی بۆچی نیەتی؟ ئەی ئەگەر نییەتی هۆكارەكانی نەبوونی ئەو پرۆژەیە چییە؟ ئەی چۆن دەتوانیت بەسەر ئەو بەربەستانەدا زال َبێت و پرۆژەی نەتەوەیی خۆی دابنێت و كاری بۆ بكات و بیگەیەنێتە ئەنجام؟ بێگومان ئەمانە ئەو پرسیارانەن كە پێویستە هەر كەسێك لەكۆمەڵگەی كوردیدا لەخۆیی بكات. دیارە وەڵامی ئەم پرسیارانەش پەیوەندیان بە مێژووی بوونی كورد و كاركردنی و ئاستی ئامادەبوونیەوە هەیە لەهەموو قۆناغەكاندا.
بێگومان كاتێك باسی پرۆژەی نەتەوەی دەكرێت، مانای وایە تێڕوانینێكی ئاشكرا هەیە بۆ ئەوە دەبێ چی بۆ ئایندە بكرێت و پێویستە چۆن كاربكرێت بۆ ئەوەی ئایندەیەكی لەوەی ئێستا باشتر بینا بكرێت. دیارە بە سروشتیش مرۆڤ وەها دروست بووە كە هەمیشە ویست و ئارەزووی زۆرو بێسنووری هەبێت بۆ سبەینێی خۆی و، بە هەر شێوەیەكیش بۆی بلوێت كاربكات بۆ ئەوەی سبەینێیەكی لەئەمڕۆ باشتری هەبێت. لەڕاستیدا بیركردنەوە لەبیناكردنی سبەینێیەكی لەئەمڕۆ باشتر ئەو سەرچاوەیەیە كە مرۆڤ دەتوانێت ئاسۆ ببینێت و بەو پێیەش بەجۆرێك لەجۆرەكان نەخشەی ئەو سبەینێیە دابنێت. ئەم بۆچوونە زیاتر لەقسەكردن لەئاستی تاكەكەسدا خۆی دەبینێتەوە، بەڵام ئایا ئایندەبینی لەسەر ئاستی نەتەوە یان كۆمەڵگە یان كۆی مرۆڤایەتی چۆنەو چۆن لێكدەدرێتەوە؟ رەنگە لەكۆمەڵگەیەكدا كە هەموو شتەكان ئاسایی هاتبن و كۆمەڵگە قۆناغەكانی ژیانی پەرەسەندنی خۆیی ئاسایی بڕیبێت و، لەهەركام لەو قۆناغەشدا بە سروشتی ئەو كاروجوڵانەی كە پێویستن بۆ بەڕێوەچوونی ئەو قۆناغە ئەنجام درابن و لەنێو هەناوی كۆمەڵگەدا لەهەر قۆناغەدا ئەو هێزە كۆمەڵایەتیە پێكهاتبێت و ئامادەبوونی هەبێت بۆ جێبەجێكردنی پێدویستیەكانی ئەو قۆناغە. هەرچۆن ئەو هێزە كۆمەڵایەتیش بەرهەم دێت كە ئەركی گۆڕینی قۆناغەكەو لەئەستۆگرتنی ئەركی بەڕێوەبردنی قۆناغی دوای ئەوەشی بكەوێتە ئەستۆ. بێگومان لەم جۆرە كۆمەڵگەیانەدا گۆڕانكارییەكان وەكو پرۆژەیەكی بەرنامە بۆدانراو دەڕۆن و هەر قۆناغە خاسێتە كۆمەڵایەتییەكانی قۆناغەكەی خۆی وەردەگرێت. بەڵام ئایا ئەم مەسەلانە لەكۆمەڵگە دواكەوتوو پاشكۆ و داگیركراو و دابەشكراوەكانی وەكو كۆمەڵگەی كوردیدا چۆن دەكەونەوەو چۆن بەڕێوە دەچن؟
هەڵبەت ناكرێت باسی ئەوە نەكرێت، كە لە كۆمەڵگەی كوردیدا لەبەر ئەو بارودۆخە ناهەموارەی كە پێیدا تێپەڕیووەو تاكو ئێستاش تێیدا دەژی. بەڵام ناشكرێت مادەم كورد بەرهەمی ئەو بارودۆخەیە ئیتر دەستەو ئەژنۆ دابنیشێت و پێمانوابێت گۆڕانكاری مەحاڵەو لەبەرئەوەی ئەم كۆمەڵگەیە كۆمەڵگەیەكی ئاسایی نییەو هەر بەو پێیەش رەوتی پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی و پەرەسەندنی كەسێتی كۆمەڵایەتی مرۆڤی كورد وەكو تاكەكەس و وەكو كۆمەڵیش ئاسایی نییە، ئیتر ناشێت بۆ ئێستاو داهاتووش گۆڕانكاری گەورە بكرێت. دیارە ئاسەوارەكانی ئەو بارودۆخە مێژووییە كاریگەری نێگەتیفی خۆیی هەبووەو هەیە، كە ئەوەی لەهەموو شتێك ئاشكراترە تێكشكاندنی كەسێتی نەتەوەی كوردە لەمێژوودا كە ئەو كەسێتیەش تاكو ئێستا بەشێوەیەك دروستنەكراوەتەوە كە بتوانێت لەسەر پێی خۆی رابووەستێت و ببێتە كەسێتیەك كە توانای بەپێوە راوەستانی هەبێت. مەبەستمان لەم قسەیەش ئەوەیە كە پێش ئەوەی باس لەهەر پرۆژەیەكی نەتەوەیی بكرێت دەبێ ئەو پرۆژەیە بكەری هەبێت كە بێگومان لەبارێكی وەهاشدا بكەری تاكەكەس و تاكە سەركردە ئەو دەورەی نابێت، ئەگەر بكەری كۆمەڵایەتی ئامادەبوونی تەواوەتی نەبێت. بەواتایەكی تر ناشێت تەسەوری بوونی پرۆژەی نەتەوەیی گشتگرو هەمەلایەن بكرێت، ئەگەر نەتەوە لەپشتی ئەو پرۆژەیەوە رانەوەستابێت. كە مەبەست لەم قسەیەش ئامادەبوونی كۆمەڵگەیە وەكو كۆمەڵ و وەكو بزووتنەوەیەكی جەماوەری لەپشتی هەر بەرنامەیەكەوە بۆ ئایندە كە دەشێ سەرئەنجامی ئەوە پرۆژەیەكی نەتەوەیی هەمەلایەنەو گشتگیر بۆ گواستنەوەی نەتەوە لەو قۆناغەی ئێستاوە بۆ قۆناغێكی لەوەی ئێستا باشتر بەرهەم بێت.
ئەگەر كەمێ بگەڕێنە دواوە ئەوا بە ئاشكرا بۆمان دەردەكەوێت، كە كورد سەرەڕای باری دواكەوتووی خۆی، كاریگەری داگیركردن و دابەشكردن و كۆلۆنیالیكردنی كەلتوورەكەی لەرابردووە بۆ ئێستا وایلێكردووە كە هەمیشە كەسێتیەكی نەتەوەیی لاوازی هەبێت. چونكە ئەوە ئاشكرایە كە لەڕووی سایكۆلۆجیای كۆمەڵایەتیەوە كەسێتی كۆمەڵایەتی بەهێز لە ژینگەی ئازادو سەربەخۆدا دروست دەبێت. نەبوونی ئازادی وای كردووە كە كەسێتی كوردی كەسێتیەكی سەركوتكراو بێت و توانای گوزارشت لەخۆكردنی زۆر كەم بێت، بەجۆرێك كە نەتوانێت گوزارشت لە خواست و ویستەكانی خۆی بكات. سەرئەنجامی نەبوونی ئازادیش بۆ كەسێتی كوردی كاردانەوەی بەرهەمهێناوە بەرامبەر بە ئەو بارە ناهەموارەی كە تێیدا دەژی. ئەمەش سەرنجمان بۆ سروشتی سەرهەڵدانی بزووتنەوەكانی كورد رادەكێشێت كە چۆن فشاری داگیركەران و زەبروزەنگیان كوردی ناچاری كاردانەوە كردووەو لەئەنجامی ئەوەشدا زەمینە نەڕەخساوە بۆ ئەوەی لەهەناوی كۆمەڵگەی كوردی خۆیدا و لەئەنجامی گەشەو پەرەسەندندا پرۆژەی نەتەوەیی بێتە ئاراوەو سەرهەڵبدات و ئەو پرۆژەیەش نەخشەڕێژی بەرنامەی ئاییندەی بزووتنەوەی كوردی بكات كە پرۆژەیەكی لەو جۆرەش لەئاستی یەكەمدا هەموو نەتەوە لەدەوری خۆی كۆدەكاتەوەو دەبێتە بەرنامەی بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی بەهێزی ئەوتۆ كە كۆدەنگی هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە لەئاستی قوڵدا بەدەست بهێنێت و ناكۆكیە بچووكەكان و جیاوازییە چینایەتی و كۆمەڵایەتی و ئایینی و مەزهەبی و تەریەتی و فیكرییەكان بەلاوە بنێت و لەڕووبەرێكی فراوانتردا خاسێتی نەتەوەیی وەربگرێت، ئەوەش وای لێبكات وەكو پرۆژەی هەموو نەتەوە خۆی نمایش بكات و لەگەوهەریشدا پرۆژەی هەموو نەتەوە بێت و وەكو یەكەیەكی یەكگرتوو نەتەوە كۆبكاتەوە و بەرەو ئایندە ئاراستەی بكات ...
كەواتە بەئاشكرا لێرەدا دەتوانین بڵێین ئەگەر بڕوامان بەو راستیە هەبێت كە كورد یەك نەتەوەیە، ئەوا دەبێ دان بەو راستیەشدا بنێین كە كورد یەك پرۆژەی نەتەوەیی هەیە، ئەویش بریتیە لەپرۆژەی رێنیسانسێكی هەمەلایەنەو گشتگر كە هەموو جەستەی مادی و مەعنەوی نەتەوە بگرێتەوەو تەنیاو بەس تەنیا پرۆژەیەكی لەم جۆرەش دەتوانێت كورد لەو باردۆخەی كە ئێستا تێیدایە دەرباز بكات و بیگەیەنێت بە ئاست و قۆناغێكی تر. پرۆژەی رێنیسانسیش بەگوێرەی كورد ئەو پرۆژەیەیە كە دەتوانێت كەسێتی تێكشكاوی كوردی دروست بكاتەوە، چونكە هیچ گومانێكی تێدا نییە تا كەسێتی كوردی دروست نەكرێتەوە ناتوانرێت هەنگاوی جیدی بەرەو ئایندە بنرێت، كە مەبەست لەوەش هەنگاوی لەو جۆرەیە كە كورد لەباری ئێستایەوە بگوازێتەوە بۆ بارێك كە تێیدا ببێتە خاوەنی راستەقینەی خۆی و كەسێتیەكی بۆ دروست ببێت كە شوناسی هەبێت، بەو مانایەی كە خۆی بێت. بێگومان هەتا كورد ئەو كەسێتیەی بۆ دروست نەبێت ناتوانێت بە شتی گەورەوە خەریك بێت، بەڵكو بەپێچەوانەوە لەكاتێكدا كە كەسێتیەكی لاوازو تێكشكاوی هەبێت، ئەوە بەشتی بچووك و بەكێشەی بچووكەوە خەریك دەبێت و لەپێناوی شتی بچووكیشدا كاردەكات، وەكو ئەوەی كە ئێستا لە كوردستاندا دەیبینین كە چۆن كەسێتی كوردی لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و سیاسیش بە كۆمەڵە كێشەیەكەوە خەریكن كە لەبنەڕەتدا شتێكی ئەوتۆ بۆ كورد بیناناكەن. یان كۆمەڵگەی كوردی بەشتگەلێكەوە خەریك دەكەن، كە بەرەو ئایندەی نابات بەئەندازەی ئەوەی كە هەموو تواناكانی لەكێشەی ناوخۆداو بە شتی بچووكەوە بەفیڕۆ دەچێت، واتە كۆمەڵە شتێك كە ئەگەر بەگشتی ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی كورد لەم قۆناغەوە بگوازرێتەوە بۆ قۆناغێكی تر ئەو كێشە ناوخۆییانە بە ناچاری خۆیان بەلاوە دەنرێت.
بۆ پرۆژەیەكی لەوجۆرە كە بە پرۆژەی نەتەوەیی دابنرێت، كورد پێویستی بەكۆكردنەوەی هەموو تواناو وزەی خۆی هەیە، كەواتە لە بارێكی وەهادا ناشێت هیچ كەس و دەستەو گروپ و لایەن و ئاراستەیەكی فیكری، ئایینی، كۆمەڵایەتی، سیاسی، حیزبی پشت گوێ بخرێت، بەڵكو بەپێچەوانەوە هێزی نەتەوە بۆ جێبەجێكردنی پرۆژەی نەتەوەیی لەیەكبوونی هەموو نەتەوەدایە بەهەموو جیاوازییەكانییەوەو لەپێكەوەكاركردنی هەموو جیاوازەكانیشدا فەراهەم دەبێت. بەڵام جێگای خۆیەتی بپرسین ئایا بەڕاستی كورد بەگشتی لەو راستیە تێگەیشتووە كە بۆ ئەوەی پرۆسەی رێنیسانسی كوردی بگاتە ئەنجام پێویستە هەموو نەتەوەی كورد وەكو یەكەیەكی یەكگرتوو لەخۆی بڕوانێت و بەو چاوە سەیر بكات كە كوردستان هی هەمووانەو هەرچۆن هەمووان ئەركی پاراستن و كاربۆكردنیان لەئەستۆیە، بەهەمان شێوە هەمووانیش تێیدا مافیان هەیەو سنووری ئەو مافەش لەئازادیدا بۆ هەمووان وەكو یەك زیاد دەبێت و لەژێردەستەیشدا بۆ هەمووان وەكو یەك بێ مافی و سەركوتكردن و بەدبەختی و ژێردەستەییە. ئینجا ئایا ئەوە كێیە ئەو بڕیارە دەدات كە هەمووان لەم وڵاتەدا وەكو یەك خاوەن مافن و هیچ كەس مافی زیاتری لەوانی تری نییە، بەڵكو بەپێچەوانەوە ئەوەی وەها سەیری خۆی دەكات كە ئەم لەپێش ئەوانی ترەوەیە، ئەوە هەڵگری ئەو عەقڵێتەیە كە ناتوانێت تەسەوری بوونی ئەوانی تر بكات، بەڵام لەڕاستیدا ئەو كوردستانەی كە ئێمە پێشبینی دەكەین كە لەڕێگای پرۆژەی رێنیسانسێكی نەتەوەییەوە كەسێتی خۆی زیندوو بكاتەوەو بوونی خۆی بسەلمێنێت ئەو كوردستانەیە كە دەبێ هەمووان بەیەكسانی تێیدا بژین و لەئەرك و مافدا یەكسان بن.
كەواتە ئێستا ئەوە ئاشكرایە كە كوردستان ئەگەر ژێردەستەی داگیركەران بێت، ئەوە هیچ كەس لەسایەیدا ئاسوودە نابێت، بەڵكو هەمووان ملكەچ و بێماف دەژین. دیارە ژیانی لەو جۆرەش هیچ بەهایەكی ئەوتۆی نییە، خۆ ئەگەر كوردستانیش ئازاد بێت ئەوە دەبێت بۆ هەمووان ئازاد بێت و بۆ هەمووان هەبێت بە یەكسانی تێیدا بژین كە بێگومان ئەو ئازادییەی كە مرۆڤی كورد بتوانێت وەكو ئەوەی پێویستە لەسایەیدا بژی ئەوە ئازادییەكە تەنیا لەئەنجامی بوونی پرۆژەیەكی نەتەوەیدا دەگاتە ئەنجام كە ئەویش پرۆژەی بیناكردنەوەی كەسێتی تێكشكاوی كوردی و بە بكەربوونی ئەو كەسێتیەیە لەسەر جوگرافیای خۆی بەجۆرێك كە ئەو كەسێتیە بتوانێت ببێتە هەڵگری پرۆژەی ئازادی و سەربەخۆیی كوردستان. كەواتە بەئاشكرا دەردەكەوێت كە بەبێ ئازادی و سەربەخۆیی كوردستان هەموو ململانێكان لەكوردستاندا ململانێی بۆش و بێبەهان و لەڕاستیشدا بەفیڕۆدانی توانای گشتی ئەم نەتەوەیەن لەپێناوی كۆمەڵێ شتی كاتیدا كە بەبێ ئازادی و سەربەخۆیی كوردستان هیچ بەهایەكی ئەوتۆیان نییە. بۆیە لەئێستادا بۆچوونی دروست ئەوەیە كە هەموو گەلی كوردستان بەهەموو جیاوازی و لێكچوونەكانییەوە كار بكەن لەپێناوی بیناكردنی پرۆژەیەكی نەتەوەیدا كە بریتیە لەبیناكردنەوەی كەسێتی تێكشكاوی كوردی و بنیادنانی پرۆژەیەكی نەتەوەیی ئەوتۆ كە لەچوارچێوەی سەربەخۆی و ئازادی كوردستان و دروستكردنی دەوڵەتی كوردیدا خۆی دەبینێتەوەو بەبێ گەیشتنی كوردیش بەو ئامانجە گرنگە كە سەربەخۆیی و دروستكردنی دەوڵەتی كوردییە، هەم دەسەڵاتی ئێستای ئەم بەشەی كوردستان دەسەڵاتێكی لەرزۆك دەبێت و هەم كەسێتی كوردیش لەبارێكی ناجێگیرو پڕ دڵەڕاوكێ و پڕنیگەرانیدا دەبێت و هەم ئازادییە تاكە كەسیەكان و مەسەلەی دیموكراسی و ماف و دادپەروەریش بەبیانووی جۆراوجۆر لەبەردەم هەمان ئەو هەڕەشانەی ئێستادا دەبن. دیارە لەبارێكی وەهاشدا بیناكردنەوەی كەسێتی كوردی دیسان لەبارێكی نادروست و ناجێگیردا دەبێت. بۆیە هەنگاوی یەكەم لەئێستادا بریتیە لەداننان بەپێویستبوونی پرۆژەیەكی نەتەوایەتیدا كە هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە یەكبخات و بەئاراستەی بیناكردنەوەی كەسێتی كوردی و جێبەجێكردنی پرۆژەی نەتەوەیی كاربكات، كە بیناكردن و جێبەجێكردنی ئەو پرۆژەیەش پێویستی بەهەموو سامانی مادی و مرۆیی و كەلتووری و ئابووری و عەقڵی كوردی هەیەو ناكرێت بەبێ كاركردنی هەموو ئەم رەگەزانە پێكەوە تەسەوری بوونی پرۆژەی نەتەوەیی بكەین. كەواتە لێرەوە دەتوانین بڵێین جیاوازی بۆچوونەكان لەئێستادا هیچ بەهایەكیان نییە مادەم كورد، هێشتا خاوەنی شووناسی خۆی نییە. بەڵكو كاتێك بوونی جیاوازییەكان گرنگن كە زەمینە بۆ ململانێ لەپێناوی گۆڕینی بەردەوامدا ئامادە بێت، نەك بوون خۆی لەبەردەم مەترسیدا بێت. ئێمە دەزانین بوونی كوردی ئێستا لەسەر خاڵی شلۆقەو بەئەندازەی ئەوەی كە ئەگەری دڵنیایی بوونی هەیە، بەهەمان ئەندازەش مەترسی رووخان و لەناوچوون ئامادەبوونی هەیە، بەڵام ئەوەش وەستاوەتە سەر تواناو پڕكێشی سەركردایەتی سیاسی كوردی لەئێستادا و ئەگەر بە عەقڵیەتی تاكڕەوانەو پاوانخوازی و بۆ ئەوەی خۆم هەبم دەبێ ئەوانی تر بسڕمەوە كاربكات و ئەو پرۆژەیەشی كە ئێمە باسی دەكەین وەكو ئێستا لەئاستی نەبووندا بێت، ئەوە بێگومان كورد وەكو رابردووی دوورودرێژی كە تا بەئێستا گەیشتووە لەپەراوێزدا دەمێنێتەوەو ئەگەری ئەوەی نابێت ببێتە خاوەنی راستەقینەی خۆی و ئەوساش دەبێ لەپەراوێزدا بەردەوام تواناكانی خۆی لەپێناوی شتە بچووكەكان و ململانێ بچووكەكاندا بەفیڕۆ بدات.