سڤیل:  رێــــبـــوار  سـیــــــوەیــــــلـی

هەتا بۆ دوورترین یادەوەری هەرزەكاری و منداڵیم بڕوانم، ناوی كاكە حەمەی مەلاكەریمم بیر دەكەوێتەوە. ناوی ئەو تەنانەت لەسەر ئەو كتێبانەش هەبوو، كە لە مزگەوتی دێی (بارێ بچووك)دا و لەسەر تاقێك، كە وێنەیەكی ئیمامی عەلی لەسەر هەڵواسرابوو. بەڵام بۆ یەكەمینجار لە ماڵی مامە غەفوور ئاغام، كە لە هەموو مامەكانی ترم خوێندەوارتر بوو، زیاتر ئەو كتێبانەم چاوپێكەوتن، كە نەك هەر ناوی كاكە حەمەیان لەسەر بوو، بەڵكو بەناوی گەورەترین مرۆڤی رۆحانیی سەدەی بیستەمی كورد، مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس و مامۆستا فاتیحی كوڕی، ڕازێنرابوونەوە. هەر ماڵێك ئەو كتێبانەی لێبوونا، پڕ دەبوو لە دانایی و وشە و خودا.
یەكەم دیدارمان لە بەغدای هەشتاكان بوو. ئەمەم وەكو خەونی هەرزەكارێك لە بیرە كە بڕوای نەدەكرد حەمەی مەلا كەریم بە چاوی خۆی ببینێ و ئەوەندەش پیاوێكی ساكار و سنگفراوان بێت. من چووبووم بۆ وەرگرتنی پاداشتی وتارێكم، لەسەر رۆمان و گرنگییەكەی بۆ كورد، كە لە وەڵامی وتارێكی مامۆستا كەمال غەمباردا نوسیبووم. هێشتا لەوێ بووم كە هەواڵیان دامێ شیعرێكم كراوەتە عەرەبی و بڵاویش كراوەتەوە. ئەمەیان لە وەرگێڕانی كاك موكەڕەم رەشید تاڵەبانیی بوو، یان مامۆستا عەبدوڕەزاق بیمار. تەواو دڵنیا نیم. بەڵام چونەكەمی بۆ بەغدا كردە شایی و دڵم خۆش بوو. وا بزانم لە رۆژنامەی هاوكاری بوو، یان لەو نزیكانە بە خزمەت كاكە حەمە گەیشتم. ئەویش لە پاشكۆی رۆژنامەی (العراق) شیعرێكی منی خوێندبۆوە و ناسیمییەوە. گرنگیی پێدام و لەگەڵ خۆی بردمی بۆ بارەگای كۆڕی زانیاری، بۆ ژوورەكەی خۆی و لەوێ شتێكی هەڵگرت كە دەبوو بینێرێ وا بزانم بۆ عەبدوڵڵاپەشێوی شاعیر. كە لە بارەگای كۆڕ هاتینە دەر، هەستمكرد دەبێت لەگەڵیدا ڕاكەم، بەدەم ڕاكردنیشەوە بۆ گەیشتن بەو پاسەی كە ئێمەی پێدەڕۆیشتین، ئاوڕیی لێدامەوە و بلیتێكی پێدام. ئاوا یەكەمین دیداری من و مامۆستا محەمەدی مەلا كەریم دەستیپێكرد. كە مرۆڤێك بوو زۆر لە ناوبانگی خۆی دڵگەورەتر و سنگفراوانتر و هەرواش مایەوە..
لە دوای بەجێهێشتنی كوردستان، كاتێ لە ساڵی 1991دا، بەشی یەكەمی (كتێبی نالی)م بە ناوی (چەمكی میتۆلۆژیا و جیهانبینیی نالی) لە دانمارك بڵاو كردەوە، نازانم چۆن كاكە حەمە نوسخەیەكی بەدەست گەیشتبوو، یان هەر لە دوورەوە بۆیان باسكردبوو، بەڵام نامەیەكی شیرینی بۆ نووسیبووم و ڕەزامەندیی خۆی دەربڕیبوو لەسەر ناوەڕۆكیی كتێبەكە. پێموایە ئەو نامەیەم لە ڕێگەی مامۆستا فەرهاد شاكەلییەوە بەدەست گەیشت، كە بۆخۆیشی پیاوێك بوو زۆر پێمەوە ماندوو بوو و دەستخۆشیی لێدەكردم و لە سوید هەمیشە لە ماڵی خۆی میوانداریی دەكردم. ئەمەیان باسێكی ترەو بێگومان لە شوێنیكی تردا دەگەڕێمەوە سەری..
نامەكەی كاكە حەمە، لەوێنەی سرووشێك بوو لە سەحرادا. ئەوە هەر نامەیەكی ئاسایی نەبوو، بەڵكو لە كەسێكەوە بوو لە خزمەت مامۆستای مودەڕڕیس و كاك فاتیحدا، زۆرترین بەشداریی كردبوو لە زیندووكردنەوە و ساخكردنەوە و نوێكردنەوەی ڕێنووسی دیوانی شاعیرە كلاسیكەكانی وەك نالی و مەحوی و مەولەوی و گەلێكی تر. نەوەی ئێمە لە دوو توێی ئەو تەفسیر و لێدانەوانەی ئەوانەوە ئاشنابووینەوە بە میراتی ڕۆحیی خۆمان و ئەمەش یاریدەی داین تا سەر لەنوێ لە هزری پێكهێنانەوەی شوناسیی مرۆیی و نەتەوەیی خۆماندا بین. تەنیا دانمارك و تەنیایی پەلكێشی ناو جیهانی نالییان كردم و تەنیا ئەو نامەیەی كاكەحەمەش دڵنیای كردمەوە، كە بەو بچكۆلەییەی خۆمەوە، دەستمداوەتە كارێكی گەورە.
دوای گەڕانەوەم لە دانمارك، سەرەتای ساڵانی دوو هەزار، كاكە حەمەم لە ئاكرێ بینییەوە و بەخزمەتی گەیشتم. ئەمەش لە گەشتێكدا بوو كە وەزارەتی رۆشنبیریی هەرێمی كوردستان و یەكێتی نووسەران بەهاوكاریی سەنتەری ڕۆشنبیریی ئاكرێ، ڕێكیخستبوو. لەو گەشتەدا، كە دەبوو بەشێكی بە پیادە بڕۆین، من سەرقاڵی سەرنجدان بووم لە دیمەنە جوانەكانی ئاكرێ و ئەمبەراوبەری، كە هێندەم نەزانی لە پێشمەوە، پیاوێك بە هێواشیی ڕووەو هەورازی بازاڕی سەرەوە ملی دەنا و ڕێك لەو جێیەی فرۆشیارەكان لە قەراخ شەقامەكە، بەرهەمە خۆماڵییەكانیان لەسەر سندووق و نانەشانە و قرتاڵە دانابوون، مامۆستا كاكە حەمەم ناسییەوە. لە سنگفراوانی و ڕێز و خاكەڕاییدا، هیچ نەگۆڕابوو، بەڵام لە چاو ئەوەی لە بەغدا پێش ئەوەندە ساڵ چۆن لە پێشمەوە ڕایدەكرد تا بە پاسەكان بگات و ئەمێستاش گۆچانێك بە دەستەوە، لە جەبری زەمانە تێگەیشتم. بۆیە پێشنیارم لە خزمەتیا كرد، كە بچین و لە چاخانەیەك دابنیشین. نازانم چەندەش لەوێ ماینەوە، بەڵام زۆرترینی كاتەكە ئەو پرسیاری لێدەكردم و من بەدەم وەڵامدانەوەوە سەرنجیم دەدا و لە دڵی خۆمدا دەمگوت: ئەمە ئەو پیاوەیە كە لە زیندان و ئازادی و لە خانەقاوە بۆ كۆڕی زانیاریی، بۆ ئێمەی نوسیوە. سەرم دەسووڕما لە توانای مرۆڤێك، كە ساڵەهابوو قەڵەم و زمانی نووسینی بۆ ڕۆشنگەری و ساخكردنەوە و ڕەخنە و توێژینەوە تەرخانكردبوو. ئەمە ئەو پیاوە بوو كە لە هۆشی مینە و ماوتسی تۆنگەوە بۆ حاجی قادری كۆیی و نالی و مەحوی و چەندانی تر، كاری كردبوو. ئەمە هەر ئەو مرۆڤەش بوو كە پێشەكیی چەندین كتێب و نامیلكەی بە وشەكانی خۆی ڕازاندبۆوە و لانیكەم لەلای من، خۆشەویستیی كردبوون. پێشەكییەكەی بۆ چامەی ناڵەی جودایی مامۆستا هێمن و هەروەها دیوانی گۆران، بەڵگەی ئەم قسەیەن..
بۆ من، كاكە حەمە لەوەتەی هەیە شەش خەسڵەتی لە كەسایەتی خۆیدا بەرجەستە كردووە: یەكەمیان ئەو ڕێزە زۆرەی لە كەسایەتیدا هەیەتی و بەرزگرتنی كەسانیتر و سنگفراوانییەكەی، بەڵام لە هەمان كاتیشدا مشتومڕی ئەدەبی و نووسینی لەگەڵ زۆرێك لە كەسانی هاوتەمەنی خۆیدا كردووە، بەبێ ئەوەی سنوورەكە ببەزێنێ و هەر ئەمەش وایكردووە كە نەیارەكانیشی، رێزی لێبگرن..
دووەمیان، بریتیە لە كوردایەتیەكەی و قۆشمەییەكەی، كە لێرەدا وشەی قۆشمەیی لە جیاتی وشەی ئایرۆنیك (Ironic)، بەكار دەهێنم. كەسایەتی ئایرۆنیك، كەسایەتییەكی خۆگرە لەبەردەم ناخۆشییەكانی ژیان و دەسەڵاتی وەختدا. من لە مێژە دەزانم ئەم پیاوە كانگایەكی دەوڵەمەند و پڕی نوكتەبازی و خۆشسەلیقەییە و توانایەكی سەرسووڕهێنەری هەیە لە هەڵگێڕاندنەوەی ساتەوەختە تراژیدییەكان، بە ساتەوەختی كۆمیدی و گاڵتەجاڕانە بۆ بەرگەگرتنی ناخۆشییەكانی ژیان و مانەوە لە پێناوی بەردەوامییدا. بێگومان، تێكەڵیی ئەو بە جیهانی ڕەسەنی خانەقای كوردەواری و كۆڕی فەقێ و مەلایان، لەمەدا بێكاریگەر نەبووە.
سێیەمیان: بەردەوامیی ئەو لە نووسیندا، ئەوەش بە درێژایی ساڵەكان و لە سایەی جۆرەكانی سانسۆر و لێپێچینەوەدا. كاكە حەمە، هەمیشە وەك مامۆستایەكی نووسین و خاوەن ستایڵێكی تایبەتی داڕشتن و پەخشان مایەوە، كە ناسینەوەی ئاسانە و پڕە لە دەوڵەمەندیی و وشەئارایی و وردبینی جوان، كە هەندێجاریش جێگەی سەرسووڕمانە.
چوارەم: وەفاداریی بۆ باوكی: ئەو پیاوەی وەك تاكەكەس ناوێك بوو: مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس، بەڵام لە ڕووی مەعنەوییەوە مرۆڤێك بوو سەدەی نۆزدەی كولتووری مەعنەوی كوردی بەستەوە بە سەدەی بیستەمەوە و رۆشنبیریی ئایینی ئەوەندە تێكەڵ كرد بە ڕۆشنبیری و شوناسیی نەتەوەیی، كە پێشتر نمونەكانی مەگەر لەلای مەلای جەزیری و نەوڕەسی و حاجی كاك ئەحمەدی شێخ، ببینینەوە. ئەو "درەوشانەوەیەك بوو لەناو تاریكەسەڵاتدا" و مرۆڤە بوێرەكەی ناو ئەشكەوتی ئەفلاتوونیی دنیای ئێمەبوو، كە توانیی ڕۆشنیایی ڕاستەقینەی كوردبوون و بڕواداریی ئایینیی بدۆزێتەوە. كاكە حەمە، لەسەردەمی بێوەفایی بۆ باوك و چاخی باوككوژیی كوردەكاندا، وەك دڵسۆزێكی باوكی ڕەفتاری كرد و هەمیشە وەك كوڕە بچكۆلە و وەفادارەكەی ئەم پیاوە مایەوە.
پێنجەم: پابەندبوونی بە تێگەیشتنی "زانستیانە" لە جیهان، كە ئەم تێگەیشتنە زانستیانەیە بۆ كاكە حەمە و هاوبیران و هاوچاخەكانی، زیاتر مانایەكی چەپیانەی هەبوو، نەك زانست بە مانا پیشەیی و پسپۆڕییەكەی. كاكە حەمە لەبەرەی ئەو نەوەیەی نووسەر و ڕۆشنبیرانی ئێمەیە، كە هەمیشە وەها جیهانبینی و ڕووئیای خۆیان دەخستە ڕوو، كە نایانەوێت بچنە بەرەی كۆنەپەرستی و ئیمپریالیزم و سەرمایەدارییەتەوە. ئەم خستنەڕووە، بە پێویست ئەوانی نەدەخستە ڕۆشنبیرانی چەپی دۆگماییەوە، بەڵام بۆ ئەوان وشەی "زانستی و بەرەی زانستی و بیری زانستی"، زیاتر میتافۆرێك بوو بۆ شاردنەوە و ناونەهێنانی بەرەی چەپ و ماركسیزم و تەنانەت لینینیزمیش، وەك بیرمەندانێك كە لەسەردەمی شەڕی ساردا بە سەنگەری بەرگریكردن لە هەژاران و بەرەی پڕۆلیتاریا حسابیان بۆ دەكرا.
خەسڵەتی شەشەم، لە كەسایەتی كاكە حەمەدا بۆ من پرسیارێكە: ئایا ئەو نەرێتخوازە یان مۆدێرنیست؟ یان تێكەڵێكە لە هەردووكیان؟ نووسینەكانی ئەم مرۆڤە پڕكارە، زۆر و جۆربەجۆن، چ لە ڕووی بابەتەكانیانەوە و چ لە ڕووی شێواز و ژانریی ئەدەبییەوە. كاكە حەمە پڕە لە بابەتی نەرێتخوازیی ڕۆشنبیریی كۆنی كورد و لە هەمان كاتیشدا هەمیشە چاوێكی لە فۆرمە ئەدەبییە مۆدێرنیستیەكان بووە. ئەو كاتێكی زۆری بەدیار كەشكۆڵ و دەستنووس و سیپارەی كۆنەوە بەسەر بردووە و لە هەمان كاتیشدا وەرگێڕی پۆشكین و دنەدەری شیعری نوێ كلاسیكی كوردییە، وەكئەوەی لە لای هێمن موكریانی دەیبینین. كاتێك (پووشكین)ـەكەی بڵاو بۆوە، بە بڕوای من ئەمە ڕووداوێك بوو لە بواری وەرگێڕاندا بۆسەر زمانەكەمان. نوسینەكانی پڕن لە ناوی كەڵە نووسەری مۆدێرن و لە زۆرینەی بەرهەمەكانیدا ناوی چەندین نوسەر و دانا دەبینرێنەوە، كە پێشڕەو بوون لە ئەدەبیات و جیهانی مۆدیرندا، چ لە ئەوروپا و چ لە یەكێتی سۆڤێتی جاران. ئەمەش لەپاڵ ئەو ئاوڕدانەوە بەردەوامانەی بۆ شیعری شاعیرانی لەبیركراوی كورد، تا ئەو پەڕی ناودارانیان. كاكە حەمە، وەك هاوتەمەن و هاوخەمەكانی خۆی، دەیانویست بە نووسین و ڕۆشنبیری، هەم پردێك لەدەرەوە بۆ ناو دنیای ئێمە دروست بكەن و هەم لەناوەوەیش ڕۆشنبیری كوردیی بینا و نوێ بكەنەوە.
من ئیتر بە خزمەتی نەگەیشتمەوە. تا ئەو ڕۆژەی لە كۆیەی حاجی قادری نەمر، من كۆڕێكم لەسەر چەمكی كات لە شیعری حاجیدا پێشكەش كرد. پاشان چووین پەردە لەسەر پەیكەری سێوەی هونەرمەند لابدەین. هەمووجارێ كە بەوێدا تێپەڕ دەبمەوە، لەلای پەیكەرەكەی (سێوە)وە، مامۆستایەكی هەرە گەورەی بواری نووسینی كوردیشم بیر دەكەوێتەوە: حەمەی مەلا كەریم. وەكخۆی بەڕێز، دڵسۆز و پڕكار و سادە و سنگفراوان..