|
سڤیل:
مامەند رۆژە
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست وا خەریكە ژێروژوور دەبێت.
ئەمە ئەو دۆخەیە كە ئێمە پێیدەڵێین "دۆخی
جیۆسیاسەتی داینامیك". خۆی نیوسەدە جارێك شتی
وا روودەدات. ئەگەر بێت و بەهۆشیارییەوە
مامەڵەی لەگەڵ نەكەی، ئەوە ئەگەری ئەوە هەیە
لەكیست بچێت. كە لە كیسیشت چوو، ئەوە دەبێ
نیوسەدەیتر و یەك-دوو وەچەیتر چاوەڕێ بكەیتەوە
تاوەكو شتێكی وا و هەلێكی وات بۆ
هەڵبكەوێتەوە.
سێ هەلی مێژوویی و تەنها یەك دەسكەوت
ئەمە رێك هاوشێوەی ئەو سێ هەلە مێژوییەیە كە
لەسەدەی پێشودا بۆ كورد هەڵكەوتن. یەكەم هەل
لەسەروبەندی جەنگی یەكەمی جیهان رەخسا. كورد
ئەوسا هەڵسابوو و زۆریش تێكۆشا، بەڵام لەبەر
ئەوەی سەركردەكان سەریان لەگرێكوێرە
جیۆپۆلیتیكییەكانی كوردستان و ناوچەكە
دەرنەدەكرد، ئەوە بوو كە هەرسێ-چوار هەوڵە
سەرەكییەكەی دەوروبەری جەنگی جیهانی یەكەم
شكستیانهێنا. راپەڕینی شێخ سەعیدی پیران و
راپەڕینی خۆیبوون لەباكور بەو دەردە چوون.
هەروەها راپەڕینی شێخ مەحمودی نەمریش لەباشور
وای لێهات و سەرهەڵدانەكەی سمكۆی شكاكیش
لەخۆرهەڵات هەروا...
كورد هەلی جەنگی یەكەمی جیهانی لەكیسچوو.
لەبەر ئەمە پاش ئەوەی سیستەم و نەزمی
جیۆپۆلیتیكی جیهان داڕێژرا، ئیتر هەوڵەكان
بێئەنجام بوون. بۆیە ئەو هەوڵانەی كە لە
سییەكان روویاندا هیچیان ئەنجامی وایان
لێنەكەوتەوە. ئەمە ئەوەندە بڕی كرد تاوەكو
جەنگی جیهانی دووەم روویدا. ئەوساكە كورد
تەنها لەخۆرهەڵات توانی ئەم هەلە بقۆزێتەوە.
كورد بەكەڵوەرگرتن لەهەژمونی سۆڤیەتی و
ئامادەگی ئەرتەشی سور لەبەشێك لەكوردستانی
خۆرهەڵات توانی كۆماری دیموكراتیكی كوردستان
دابمەزرێنێت. بەڵام كۆماری كوردستان و كۆماری
ئادربێجان بوونە رێشمەی گەمەی نێونەتەوەیی
تازە. یەكەم بڵێسەی جەنگی سارد لەم دوو
كۆمارەوە پەیدابوو. ئەوە بوو كە هەردوو
كۆمارەكە بوونە یەكەم پێخۆری ئەو جەنگە ساردەی
كە 40 ساڵی رەبەقی خایاند.
سێیەم هەل بۆ كورد جەنگی یەكەم و دووەمی
كەنداو بوو. لەجەنگی یەكەمی كەنداودا كورد هەم
لەباشور و هەم لەخۆرهەڵات و هەم لەباكور بەپیر
ئەم دۆخەوە چوون. لەباشور، خۆرهەڵات و باكور
راپەڕینێكی پێشمەرگانەی سەخت و خوێناوی
هاتەكایەوە. مخابن لەجەنگی یەكەمی كەنداودا
لەگەڵ ئەوەی كورد تارادەیەك ئامادەبوو، بەڵام
لەبەر ئەوەی فاكتەری دەرەكی و باری
جیۆپۆلیتیكی نائامادە بوو، ئەوە بوو كورد هەم
لەباشور و هەم لەخۆرهەڵات شكستی زەقی هێنا.
لەجەنگی دووەمی كەنداو فاكتەری خودی و فاكتەری
دەرەكی و هەلومەرجی جیۆپۆلیتیك زەمینەی
ئەوەیان سازاند كە كورد دەسكەوتی ستراتیژی و
مێژوویی دەسبخات. راستییەكەی تەنها لەجەنگی
دووەمی كەنداودا كورد توانی چەنبەری
جیۆپۆلیتیكی پۆڵایینی دەوروبەری خۆی كەلبكا و
تێكیبشكێنێت.
ناتوانین بێژین كورد لەجەنگی سێیەمی كەنداودا
دەسكەوتێكی ستراتیژی وای دەسكەوتوە. تەنها
توانیویەتی لەرووی قانونییەوە شەرعیەت بە
دەسكەوتی جەنگی دووەمی كەنداو ببەخشێت. لەوە
واوەتری نەكردووە. بۆیە گرفتە سیاسییەكانی
ناوخۆ زیاتر تەشەنەیان كردووە.
بەهاری ئیسلامی هەلێكی زێڕینی مێژوییە
ئەمڕۆ وا لەگەڵ سەرهەڵدانی بەهاری ئیسلامیدا،
ئەوەتا بەچاوی خۆمان دەیبینین كە دەوڵەتان
هەڵدەوەشێنەوە. شێوە دەوڵەتی "قەومانی خێزانی"
بەرەوڕووی شكستێكی زەق بۆتەوەو ئەوەشی ماویەتی
رۆژبەرۆژ پاشەكشێدەكات. لەگەڵ داڕمانی
"دەوڵەتی قەومانی خێزانی" وا خەریكە
بەیەكجارەكی "رەوتی ناسیۆنالیستی دەسەڵاتگەرای
سەربازی" لەبەریەك هەڵدەتەكێت. ئەم رەوتە لە
تونس، لە میسر، لە لیبیا و لە یەمەن جێی خۆی
بە "رەوتی ئیسلامگەرای میانەڕەوی ئیخوانی"
داوە. ئەوەتا لەسوریاش خەریكە لەبەریەك
هەڵدەوشێتەوە. رەوتی ئیسلامگەرای ئیخوانی وا
تەنگی پێ هەڵچنیوە كە دەشێ بێژین دەنگی
تیك-تاكی كاژێرەكانی كۆتاییەكەی بەر گوێ
دەكەوێت.
ئێمە بەهاری عەرەبیمان بە بەهاری ئیسلامی
وەسفكرد. هۆیەكەشی ئەوەیە كە لەم بەهارەدا
رەوتە ئیسلامییەكان رەوتە قەومانییە
عەرەبییەكانیان قەڵاچۆكردووە. هێشتا ئەم
بەهارە نەبۆتە بەهاری ئێرانی، توركی و
پاكستانی و تاد. ئەگەر ئەم بەهارە بۆ ئەوبەری
سنوری موسڵمانە ناعەرەبەكان بپەڕێتەوە، ئەوە
زاراوەی "بەهاری ئیسلامی" دەق و دۆغر
پڕبەپێستی واتاكەی دەبێت.
ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە ئەمەیە كە ئەم بەهارە بە
چارەنوسی ئێمەشەوە پەیوستە. چۆنچۆنی پەیوەستە؟
لەو روەوە پەیوەستە، چونكە بەهۆی ئەم بەهارەوە
وا خەریكە هەلێكی چارەنوسی ستراتیژی بۆ بەشێك
لەوڵاتەكەمان لەسوریا دێتەدی. هەروەها
لەلایەكیتریشەوە بۆمان گرنگە، چونكە ئەگەر بێت
و بۆ ئەمبەر بپەڕێتەوە ئەوە پرشەكانی بەر
ئێمەش دەكەوێت. بۆیە كاریگەرییەكی یەكجار
گرنگی هەیە.
لەسەر ئاستی كوردستانی خۆرئاوا لەسوریا ئەوە
كورد هەلێكی زێڕینی بۆ هەڵكەوتوە. بەڵام
نائامادەگی فاكتەری ناوخۆیی كورد لەوەوە
سەریهەڵداوە كە ئێستا بۆتە دوو بەرە و دوو
كوتلەی جیپۆلیتیكی دژبەیەك. كوتلەی
جیۆپۆلیتیكی "عەفرین" بەرانبەر بە كوتلەی
جیۆپۆلیتیكی "جزیرە" راوەستاوە و نەك یەكتر
تەواوناكەن، بگرە ئەگەری ئەوە هەیە دژبەیەكیش
بووەستنەوە. كورد دەبێ دەسبەجێ ئەم درزە
جیۆپۆلیتیكییەی پڕبكاتەوە. ئەگەر بێت و ئەمە
نەكرێ دڵنیابن ئەوە زیانی زۆرمان پێدەگەیەنێت.
گرنگتریش ئەوەیە كە هەڕەشەكانی ئەم بەهارە بە
هەل وەربسوڕێنین. ئەگەر توانیمان هەڕەشەكان
بكەینە هەل، ئەوە بەدڵنیاییەوە ئەم بەهارە تین
و توان و ئیرادەیەكی وامان پێدەبەخشێ كە نەك
تەنها لەباشوری خۆرئاوا بەڵكو لەباشوری
كوردستانیش دەتوانین بەروبووەكەی بڕنینەوە.
ئەمە پەیوەندی بە ئیرادەی ئیسلاح و گۆڕانگاری
هەیە كە لەكوردستان هەست بە بوونی دەكرێت. بۆ
ئەم قۆناغە پێویستمان بە "پەیمانێكی نیشتمانی"
یاخود "رێكەوتنێكی كۆمەڵایەتی" بەرفرە هەیە.
ئێستا ململانێی ناقانونمەند و نادەزگامەند بۆی
هەیە وزە و تاقەتی كورد هەڵپروكێنێ و پەرگاڵی
كوردی هەبووشمان لەبەریەك هەڵبوەشێنێتەوە.
سازشێكی كۆمەڵایەتی بەرفرە یەك لەپێویستییە
سەرەكییەكانی ئەم دۆخەی كوردستانە.
جەمسەربەندی توند و ململانێی ئاستەم ئەمرۆكە
تەنها توانستەكانمان دادەهێزرێنێت. بۆیە چۆن
پێویستمان بە ئاو و بە هەوا هەیە، وەكو مرۆڤی
كوردی ئاوەهاش پێویستمان بە "سازشی
كۆمەڵایەتی" هەیە.
تەدبیری پێش بوومەلەرزەكە
بەراستی دەمێكە كۆمەڵگەی ئێمە پێویستی بە
پەیمانێكی كۆمەڵایەتی یاخود سازشێكی
كۆمەڵایەتی هەیە. مخابن تەنها لەكاتی
دەركەوتنی قەیرانەكاندا بیر لە زەرورەتی ئەم
پەیمانە دەكەینەوە. كاتێكیش تەنگژە
كۆمەڵایەتییەكان بەشێوەی كاتی لەكۆڵمان
دەبنەوە، ئەوە هەموومان بە دەسەڵات و
پەرچەدەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن و ئۆپۆزسیۆن وێكڕا
ئەم دۆخەمان بیردەچێتەوە.
كاتێك هەمدیسان تەنگژەكان رووبەڕوومان دەبنەوە
ئەوە سەرلەنوێ داد و فیغان دەسپێدەكەینەوە.
بەراستی رووداوەكانی 17 جەنیوەری و 1
دیسەمبەری ئەمساڵ لەگەڵ ئەوەی هەڕەشە بوون،
بەڵام هەلی مێژوییشیان لە تەنی خۆیاندا
هەڵگرتوە. ئەگەر بتوانین بیقۆزینەوە و وەكو
شۆكێك چاویان لێبكەین، ئەوە لەتەنگژە
هەڵتەكێنەرەكان رزگارمان دەبێت. ئەگەریش هیچ
نەكەین، ئەوە دەبێ چاوەرێی بومەلەزرە
كۆمەڵایەتییەكە بكەین، چونكە ئەوەی لە 17
شوبات و 1ی كانوندا بینیومانە تەنها پێشلەرزە
بوون و هێشتا بوومەلەرزەكە نەگەیشتوە.
كوردستان تاڕادەیەك سیاسەتێكی داینامیكی هەیە.
وەكو وڵاتانی عەرەبی نییە. جگە لەوە هەموو
باڵەكانی بزوتنەوەی سیاسی كورد لەمەڕ پرسەكان
جۆرێك لەنەرمییان تێدایە. ئەمە دەشێ بكرێ
بەسەرەتای گۆڕانگارییەكان. لوتكەی ئەمەش
سازشێكی كۆمەڵایەتی فراوانە كە هەموو كونج و
كەلەبەرێكی كۆمەڵگەی سیاسیمان بگرێتەوە. نابێ
نائومێد بین. كێشەكانمان گەورە و شێرگیرن،
بەڵام ئێمەش كەم نین. ئێمە یەك لەسەرسەختترین
گەلانی جیهانین. چۆن رووبەڕووی ترسناكترین
پرۆسەی داگیركاری و نەژادكوژی بووینەوە،
ئاوەهاش دەتوانین بەرەنگاری تەكانە
كۆمەڵایەتییەكانی ناوخۆشمان ببینەوە. ئەمە
تەنها عەزم و ئیرادەی گەرەكە. ئەگەر ئەمەمان
یەكلاییكردەوە ئەوە دڵنیا بن ئەمجارەش
سەركەوتوو دەبین، چونكە هەلی گەورەمان لەپێشەو
ئایندەیەكی گەشیش چاوەڕێمانە.
|
