سڤیل: مامەند رۆژە

سەرەنجام دوایەم یەكە سەربازییەكانی ئەمەریكا لەعێراق دەكشێنەوە. دەسبەجێ زایەڵەی(دەنگدانەوە) سیاسی كشانەوەی ئەم هێزانە لەعێراقیش وا بەرە-بەرە دەردەكەوێت. ئێمە پێش چەند مانگێك هەر لەم دووریانەیەدا لەوتارێك بەناوی "سێ سین، یەك با" لەتوێی سێ سیناریۆدا پێشبینی ئەم قۆناغەمان كردبوو. ئێستا واپێدەچێ كە سیناریۆی یەكەم گرتبێتی. واتە ئەگەری ئەوە هەیە تاماوەیەكی درێژ دەوڵەت بمینێتێتەوە، بەڵام دەوڵەتێكی لەرزۆك دەبێ و لێوانلێو لەتەنگژە.
پێشبینی ئەوەمان كردبوو كە پاش كشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكا، خواستی بەهەرێمكردن پەرەدەگرێ و ئەمە زۆربەی پارێزگا سوننەكان دەگرێتەوەو پێدەچێ ئەمە بۆناو بەشێك لەشیعەكانیش بپەڕێتەوە. ئەو بەشە لەشیعەی سیاسی كە باڵادەستە، خۆی بەمیراتگری عێراق دەزانێ و ئامادەنییە تەنانەت بۆ یەك بستیش ویستی بەهەرێمكردنی سوننەكان بپەژرێنێت. ئەمە بەجۆرێك بەرەو تەقینەوە دەڕوات. ئەمجا رۆژبەرۆژ تەنگژە و قەیران تەشەننەدەكەن و لەگەڵ ئەوەی بەرواڵەت دەوڵەتێك بوونی هەیە، بەڵام چەندی بڕوا ئەوە كۆڵەكەكانی هێزی لەدەستدەدات.
هەلومەرج بتخوا یان هەلمومەرج بخۆیت!
پێشتر لەتوێی سێ سیناریۆیەكەدا ئاماژەمان بەم دۆخە كردبوو. وەنەبێ تەنها سیناریۆكانمان خستبێتەڕوو، بەڵكو لەگەڵ خستنەڕووی هەر سیناریۆیەكدا جۆرێك لەمیكانیزمی چارەسەرمان پێشنیاركردبوو. مخابن كە ئێمە هێشتا ئامادەیی ئەوەمان نییە، پێش رووداوەكان بكەوین و سیناریۆسازییان بۆ بكەین. دیسان مخابن تاوەكو هەلومەرجەكە بەسەرماندا نەتەقێ، هۆشیار نابینەوەو كاتێكیش هەلومەرج دەگۆڕێ، ئەوجا بەپەلەپروزە هەوڵدەدەین، كە لەلایەكیەوە بیگرینەوە. ئەمە ئەو لۆژیكەیە كە پێیدەڵێن "دوای هەلومەرج كەوتن". ئەم لۆژیكەش لەئیرادەی خۆبەدەم قەزا و قەدەرەوەدانەوە دەردەكەوێ، كە لەجۆرێك ریالیزمی كوردانە بۆ سیاسەتەوە هەڵدەقوڵێت. ئەم لۆژیكە سەرەنجامەكەی قبوڵكردنی بێتوانایی، داننان بەحەدی دیاریكراو، پێگەی بەرگری و هەڵوێست و رەفتاری خۆپارێز و محافزەكارانەیە.
هەموومان دەزانین كە واقیعگەرایی كوردانە بۆ سیاسەت، حاڵەتی بەرگری، رەفتاری سیاسیانەی محافزەكارانە و خۆبواردن لە ریسك و تادی لێدەكەوێتەوە. ئەم لۆژیكەش پتر هی یەكەیەكی سیاسی پیر و پەككەوتوە، نەك هی هێزێكی گەنج و تازەپیاكەوتوو. كورد هێزێكی تازە، جوان و بەبڕستە كە سیاسەتی خۆپارێزانە لەوە بێبەشیدەكا لەسەردەمی قەیرانەكاندا دەسكەوتی زیاتر بچنێتەوەو بكشێت. بۆیە بەرانبەری لۆژیكی "دوای هەلومەرج كەوتن" لۆژیكی "هەلومەرج رخساندن"ە. تۆ وەكو یەكەیەكی سیاسی دەبێ بۆخۆت هەلومەرج بڕەخسێنێ، نەك چاوەڕێی خۆڕەخسانی هەلومەرج بكەیت. لۆژیكی رەخساندنی هەلومەرج هێز بەرهەمدەهێنێت. تواناكان زیاددەكا و هەمیشە باوەڕ بەسەركەوتن لە دەروونی تاك و كومەڵدا زیندوو رادەگرێت.
ئەمە پەیوەندی بەدوو جۆر سیاسەت و فەلسەفەشەوە هەیە. واتە ریالیزم یاخود ئایدیالیزم. ریالیزم یان واقیگەرایی سیاسی، وات لێدەكا كە دان بە رەوشی هەبوودا بنێی و بەپێی هەلومەرج هەڵبسوڕێیت. واقیعگەرایی مانا بەرهەمناهێنێ، واتا ناخوڵێنێ و جۆرێك لەخۆبەدەستەوەدانی واقعت بەسەردا دەسەپێنێت. لەكاتێكدا ئایدیالیزمی سیاسی بە ماناوە دەتژیەنێت. واتا بە رەفتاری سیاسیت دەبەخشێ و ئەوە ئایدیاكان، ئارمانجەكان و بەها باڵاكانن كە دەتجوڵێنن نەك تەسلیمبوون بە ئەمری واقع. ئارمانجگەرایی بەپێچەوانەی واقیعگەراییەوە خۆبەدەستەوەدانی واقع نییە، بەڵكو ویستی گۆڕینی واقیعە. ئەمەیە پاشهاتی دوو جۆر لۆژیكی "دوای هەلومەرج كەوتن" و لۆژیكی "هەلومەرج رەخساندن".
عێراق: چالدرانی نوێ لەنێوان تەوژمی سەفەویگەرایی و ئۆسمانیگەرایی نوێ
ئێستا ئێمە لەبەردەم عێراقێكداین كە لەناو جەرگەی جەنگی سارد و گەرمی سەفەویگەرایی نوێ ئۆسمانیگەرایی نوێدا هەڵكەوتوە. كەڵەگایی جەنابی مالكی بەشێوەیەك بە كەڵەگاییكردنی سەفەویگەرایی نوێ دەخوێنرێتەوە. ئەم عێراقە ئەگەر رامینەكەی، ئەوە رامتدەكات. ئەگەر سەری پاننەكەیتەوە، ئەوە ئەم تولەمارە بەسەزمانەی ئەمڕۆ، ئەژدیهایەكی حەوتسەری سبەینێت لێ پەیدا دەكات. ئەژدیهای حەوتسەری عێراق هەر لەسەردەمی شبر و حەجاجی یوسفەوە تاوەكو سەدام و رەنگبێ مالیكیش تانوپۆیەكی سەیری مێژووە كە دەمێك لەملا و دەمێك لەولا هەمیشە بەڵام بەرواڵەتی جۆربەجۆرەوە خۆی دەرخستۆتەوە.
من باسم لەسەفەویگەرایی و ئۆسمانیگەرایی نوێ كردبوو. راستیەكەی وا خەریكە ئەو كێشمەكێشە مێژوییە سەرلەنوێ بەپێی هێڵەكانی لێك جیاكەرەوەی شیعە و سوننە لەسەرانسەری ناوچەكەماندا دەردەكەوێتەوە. ئەمە چەندی دەڕوا پتر روخساری خۆی دەردەخا و لەگەڵ تێپەڕینی چەند سەدەیەك بەسەر چالدرانی یەكەم، دوورنییە چالدرانێكیتر رووبداتەوە. ئەگەر چالدرانێكیتر سەرهەڵبداتەوە، ئەوە ئەم هەرێمە چكۆلەیەی ئێمەش بەردەكەوێت. چۆن؟
هەرێمی كوردستان بەشێكی بەرتەسك لەو دیوارەیە كە لە 1514وە لەنێوان سەفەوی و ئۆسمانیدا دروستبووە. ئەو دیوارە كە هەر لەچەمی ئاراسەوە دەسپێدەكات و تاوەكو كەنداو لەبەسرە شۆڕدەبێتەوە. ئەم دیوارە كوردستانی رێك كردووە بە دوو كەرتەوە و لێكی داچینووە. ئەگەر بێت و ئەمجارە جەنگی نوێی چاڵدران رووبداتەوە، ئەوە كاریگەری خراپتری لەسەر كوردستان دەبێت. گەلۆ ئەم كاریگەرییە خراپە چۆن دەخوێنینەوە؟ ئەمە خۆی رێك ئەو میكانیزمەش دەخاتەڕوو كە دەمانەوێ بەهۆیەوە رووبەڕووی پرسەكان ببینەوە.
پێدەچێ ئەمجارە لەباتی دەشتی چالدرانی ئەوساكە، عێراق ببێتە گۆڕەپانی ساغكردنەوەی گرژییە هەرێمییەكان لەنێوان هەردوو جەمسەری سەفەوی نوێ و ئۆسمانی نوێ. ئێستاش ئەوەتا بەچاوی خۆمان دەبینین كە یەكەم دەركەوتە و لێكەوتەكانی كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەسەر گۆڕەپانی ئەم وڵاتە خەریكە دەقەومن. دەشێ كێشەكانی تارق هاشمی، قەیرانی پارێزگای دیالە و سەلاحەدین سەرەتاكەی بن!
كایە جیۆسیاسیەكان و چارەنوسی ئێمە
ئەم جەنگە هەرێمییە نوێیە پیدەچێ جگە لەسوریا، بەحرەین و یەمەن، بەرەی گەرمتریشی لێ پەیدا ببێت. ئێستا چوار كایەی جیۆپۆلیتیكی لەناو جەرگەی ئەم ناوچەیەدا و لەسەر هێڵەكانی جیاكەرەوەی شیعە- سوننەدا بەیەكدا چوون كە سیانیان هەرێمین و یەكیشیان گلۆبالە. ئەم چوار كایانە بریتین لە:
• كایەی جیۆسیاسی تورك-سوننە: كە توركیا پێشڕەویەتی.
• كایەی جیۆسیاسی عەرەب-سوننە: كە عەرەبستان پێشەنگێتی.
• كایەی جیۆسیاسی ئێران-شیعە: كە ئێران رابەرێتی دەكات.
• كایەی جیۆسیاسی ناوەڕاستی: كە فەرەنسا پێشكارێتی دەكات.
ئەمەریكاش باوكی كایەكانە و سیانیان تەواوكەری كایەی گلۆباڵی ئەون. واتە كایەی كایەكانە. كایەی جیۆسیاسی تورك-سوننە و عەرەب-سوننە هاوتەریبن و لەپرسە هەرێمییەكاندا یەكتر تەواودەكەن. كایەی عەرەب-سوننەی عەرەبستان بەزۆری پشتیوانی لەڕەوتە سەلەفی و وەهابییەكانی ناوچەكە دەكا و ئەو رەوتانە تەواوكەری كایەكەین. كایەی تورك-سوننەی توركیا بە هەماهەنگی لەگەڵ قەتەر پێشەنگێتی دەكەن. ئەم كایەیە رەوتی ئیخوان لە ناوچەكە تەواوكەرێتی و بە گرنگترین كایەی كاریگەری ناوچەكە دەزانرێـت. هەروەها كایەی جیۆسیاسی ئیران-شیعە ئێران پێشەنگێتی و ئیراقی شیعە، حزبوڵای لوبنان، شیعەكانی بەحرەین و تاد بەتەواوكەری كایەكەی خۆی دەزانێت. كایەی ناوەڕاستی كایەی مەدیتەرانەییە كە فەرەنسا و لەناوچەكەش ئیسرائیل تەواوكەریەتی. ئەمەریكا بەشێوەی تەریب لەكایەكانی ناوەڕاستی، عەرەب-سوننە و تورك-سوننە نزیكە. سێ كایەی یەكەم رووبەڕووی كایەی ئێرانی-شیعی بوونەتەوە. بەڵام لەنێوان كایەی تورك-سوننە و كایەی ناوەڕاستیدا گرژییەكی سارد هەیە و ئەگەری بەرزبوونەوەی لێدەكرێت.
ئێستا باشە بپرسین ئێمە، ئێمەی هەرێمی كوردستان لەكوێی ئەم كایەگەلەداین؟ هەرێمی كوردستان بەشێوەی تەریب لەناوەراستی هەر چوار كایەكەدا راوەستاوە. بەڵام كایە جیۆسیاسیەكان لەناو رەوتە سیاسیە ناوخۆییەكانیدا رەنگیانداوەتەوە. بۆ نمونە پ.د.ك و ی.ن.ك و گۆڕان و زۆربەی لیبرالەكان حەز لەكایەی ناوەڕاستی دەكەن، بەڵام تەوژمی كایەی تورك-سوننە گرتونیەتەوە. هەروەها گروپە ئیسلامگەرا ئیخوانییەكان بەتایبەت یەكگرتو تەواوكەری كایەی تورك-عەرەب-سوننەیی هاوهێڵی توركیا-قەتەرەو لەكایەی عەرەبستان-سوننەش نزیكە. گروپی ئیسلامگەرای مەیلەوتوندی وەكو كۆمەڵ و بزوتنەوە و تادیش لەگەڵ ئەوەی بەشێكن لەكایەی عەرەب-سوننە، بەڵام لەژێر كاریگەری كایەی ئێران-شیعەشدان.
پێدەچێ لەگەڵ تەقینەوەی شەڕی سەفەویانی-ئۆسمانی تازەدا بەپێی هێڵەكانی دابەشكردنی شیعە-سوننە بەرەكانی ئەم شەڕە لەكوردستانیش لێك بترازێن. بۆ نمونە پێدەچێ كۆمەڵ-بزوتنەوە لەكایەی ئێران-شیعەوە بەرەو كایەی عەرەب-سوننە یاخود تورك-سوننە بترازێن. ئەگەری ئەوەش هەیە كە هەرێم بەپێی هێڵە نەریتییەكانی نفوزی كایەی سەفەوی-ئۆسمانی ببێ بە دوو كەرتەوە و لەناوەراستی پارێزگای هەولێرەوە دایجنێ و بیكا بە دوو كەرتەوە. ئەمە هەموو ئەگەرە، بەڵام بیركردنەوە لە ئەگەرەكان تەنها بۆ پێش لێگرتنیانە نەك روودانیان. ئامانجی سیناریۆسازیش تەنها ئەمەیە.
لەدۆخێكی وادا تاقە بژارەی ستراتیژی بۆ هەرێمی كوردستان ئەوەیە كە لەباتی ناوچەیەكی تامپۆنی وەكو ئێستا، ببێت بە ناوچەیەكی دەروازە واتە مەدخەل. ناوچەی مەدەخەل بە ناوچەی تەواوكەر و بەیەكگەیەنەر و تەرازكەری هەموو كایەكان دەگوترێت. ئایا هەرێمی كوردستان دەتوانێ ئەمە بكات؟