سڤیل: رێبوار رەزا چوچانی

زیاتر لە(7) مانگە شۆڕشی سوریا دەستی پێكردووەو نزیكەی پێنج هەزار كەسیش بوونەتە قوربانی، بەڵام تائێستا هەرێمی كوردستان، هەڵوێستێكی فەرمی لەبارەی ئەو شۆڕشەوە نەنواندووە، سكرتێری مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستانیش دەڵێت "خەڵكی ئێمە لەگەڵ ئەو خۆپیشاندانانەیە".
لەو كاتەوەی شۆڕش لەوڵاتی سوریا دەستی پێكردووە، حكومەتی سوریا بەسەرۆكایەتی حیزبی بەعس، دەستی لەكوشت و بڕی هاوڵاتیانی راپەڕیوی وڵاتەكەی هەڵنەگرتووە، ئەمەش بۆتە هۆی دروستبوونی توندوتیژی و گەورەتربوونی قەبارەی قوربانییەكان، كە بەگوێرەی ئاماری نەتەوە یەكگرتووەكان، تا ئێستا نزیكەی پێنج هەزار كەس لەو وڵاتە كوژراون و نزیكەی (12) هەزار و (400) كەس دەستـــــــگیـــــــر كراون، (نــــــــــــــــافی بیلا)ی لەكۆمسیۆنی باڵای مافەكانی مرۆڤ لەنەتەوە یەكگرتووەكان، ئەو ئامارەی راگەیاند، هەروەها ئاماژەی بەوەشداوە، كە نەتەوە یەكگرتووەكان كەمتەرخەم بوون لەبارەی دەستدرێژییە سەركوتكارییەكانی سوریا، دەرهەق بەگەلی ئەو وڵاتە، گوتیشی "سەرەڕای‌ سزاكانی‌ ئەوروپا‌و ئەمریكا‌و كۆمكاری‌ عەرەبی‌ بۆ سەر ڕژێمەكەی‌ بەشار ئەسەدی سەرۆكی‌ سوریا، لەمانگی‌ كانوونی‌ دووەمدا، ژمارەی‌ كوژراوانی سوریا گەیشتووەتە هەزاران كەس".
هەرچەندە بەرپرسانی هەرێمی كوردستان لەلێدوانەكانیدا پاڵپشتی خۆیان بۆ خەڵكی سوریا دەردەبڕن، بەڵام تا ئێستا ئەو پاڵپشتیانە نەبوونەتە هەڵوێستێكی فەرمی هەرێمی كوردستان، لەكۆبوونەوەكەی رۆژی (28/11/2011) لەگەڵ ئەندامانی سەركردایەتی ئەنجومەنی نیشتیمانی كوردی سوریا، كە پێكهاتبوون لەنوێنەری (11) لایەنی سیاسی و نوێنەری دیكەی چین و توێژەكانی كوردی سوریا، مەسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، رایگەیاندبوو "هەرێمی كوردستان لەگەڵ ویستی گەلی سوریایەو لایەنە كوردییەكانی سوریاش پێویستە زۆر بەدیقەتەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو وەزعەی ئێستای سوریا بكەن. گرنگ لای ئێمە دیموكراسیەت و دانپێدانانە بەمافی كورد لەسوریا و ئەو دانپدانانەش دەبێ‌ لەدەستووری ئایندەی ئەو وڵاتە بچەسپێنرێ‌ و كوردی سوریاش لەو لایەنە نزیكتر بێ كە زیاتر پەرۆشی مافدانە بەكورد و نابێت لایەنە كوردییەكانی سوریا، ببنە بەشێك لەشەڕی تائیفی ئەگەر لەو وڵاتە روویدا"، لە دواهەڵوێستی سەرۆكی هەرێمی كوردستانیش رایگەیاند، كە بارودۆخی سوریا بە نیسبەت كوردەوە جێگەی بایەخە، چونكە وەك ئەو ئاماژەی پێداوە، مافەكانی كورد گرنگە لەو وڵاتەو هەر كەسێك ئەو مافانە بۆ كورد مسۆگەر بكات، جیاوازییان نیە.
لایەنە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان، پەیوەندییەكی مێژووییان لەگەڵ حكومەتی سوریا هەیە، چونكە وەك سەرچاوە مێژووییەكان ئاماژەی پێدەدەن، هەر یەكە لەپارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، لەلایەن ئەو دەوڵەتەوەو لەسەردەمی حافز ئەسەدی سەرۆكی كۆچكردووی سوریا هاوكاری كراون، بۆیە لەئێستا بوونی ئەو پەیوەندییە مێژووییە، بەیەكێك لەئەگەرەكان دادەنرێت، بۆ نەنواندی هەڵوێستی فەرمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بۆ پشتگیری لەشۆڕشی سوریا.
لەلایەكی ترەوە فازل میرانی سكرتێری مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان بە (سڤیل)ی راگەیاند، بارودۆخی سوریا و بەهاری سوریا، كاریگەری دەبێت بەسەر هەرێمی كوردستانەوە، وەك ئەو گوتی "ئەگەر هات و عەلەوییەكان لادران لەحوكم لەسوریا و حكومەتی سوننی هات، سونی زیاتر لایەنگری سوونییەكانی عێراق دەكەن، بەدڵنیاییەوە ئەمە دەبێتە فشارێك لەسەر حوكمڕانی شیعە لەعێراق، ئەمە یەكێكە لەهۆكارەكان كە ئەمڕۆ عێراق خۆی كردۆتە ریشسپییەكی مونحاز، رەنگە مەوقیفی عێراق زۆر ئنیسجام نەكات لەگەڵ شەقامی كوردی، یان هەتا شەقامی سیاسی عێراقیش، میللەتان لەگەڵ ئەم بەهاری عەرەبیەدان، خۆ نابێت دژی میللەتێك بیت كە بەشێوەیەكی ئاشتیانە داوای ئازادی خۆی بكات، بۆیە ئەمە كاریگەری لەسەر هەرێم دەبێت و ئێمە لەگەڵ ئەو سیاسەتە جوت دەبین"، هەروەها دەڵێت "ئەگەر ئێمە وەك دەسەڵاتیش لەگەڵ ئەو سیاسەتە جوت ببین، كە ئەمە بابەتێكی سیادییە، بەڵام ئەگەر رەهەندی دیموكراسیش لابدەیت، خۆ رەهەندێكی تری هاوسۆزی كوردی هەیە، چونكە دوێنی لەسوریا ئاڵای كوردستانیان هەڵكرد، لەشارەكانی دەرباسییە و دەوروبەری حەسەكە و حەلەب، لەسوریا ئەم خەڵكە دەكوژرێت، بۆیە خەڵكی ئێمە لەگەڵ ئەو خۆپیشاندانانەدایە، سەرەڕای ئەوەی نە ئۆپۆزسیۆنی سوری و نە حكومەتی سوریا، هیچێكی وایان نیە بۆ كورد، كە ئینسان دڵی پێخۆش بكات، بەڵام كاریگەری دەبێت، بۆیە لێرەدا ئیزدیواجییەتی هەڵوێست دروست دەبێت، وەك هەڵوێستی عێراق بەرانبەر بەحكومەتی سوریا و هەڵوێستی عێراق بەرانبەر بەئۆپۆزسیۆنی سوریا، چونكە سبەی ئەو ئۆپۆزسیۆنانەی سوریا دێنە سەر دەسەڵات".
سكرتێری مەكتەبی سیاسی پارتی، ئاماژە بەوەش دەدات، كە هەڵوێستی ئێستای حكومەتی عێراق، ئیزدیواجیەت دروست دەكات، بەرانبەر بە حكومەت و گەلی سوریا، هەروەها پێشیوایە، كە ئیزدواجییەت دروست دەكات بەرانبەر بە گەلی عێراقیش، چونكە وەك ئەو دەڵێت "هەموو شەقامی عێراقی وەك حوكمڕانەكانی بیر ناكاتەوە بەرانبەر بەبارودۆخی ئێستای سوریا"، میرانی ئەوەش دەخاتەڕوو، كە تا ئێستا هەڵوێستێكی فەرمی لەلایەن سەرۆكایەتییەكانی هەرێمیشەوە نیشان نەدراوە بەرانبەر بارودۆخی ئێستای سوریا، دەڵێت "تا ئێستاش ئێمە هەڵوێستێكی وەها رەسمیمان لەسەرۆكایەتییەكانی هەرێم نەبینیوە، بۆیە حكومەتی هەرێم تا چەند هەڵوێستی لەگەڵ هەڵوێستی شەقامی كوردستانی جوت دەبێتەوە، چونكە رەنگە ئەگەر حكومەتی هەرێم هەڵوێستێكی وەرگرت، كە ئینسیجام لەگەڵ هەڵوێستی حكومەتی عێراق بكاتەوە، ئەوكات رەنگە شەقامی كوردی بەوە رازی نەبێت و هەڵوێستێكی تری هەبێت و هەڵوێستێكی جیاوازی هەبێت، كەواتە ئەمە كاریگەری زۆری دەبێت لەسەر هەرێمی كوردستان".
فازل میرانی ئەوەش دەخاتەڕوو، كە لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكانی هەرێمیش نەیانتوانیوە هەڵوێستێكی روونیان هەبێت لەسەر ئەو بابەتە، میرانی دەڵێت "بۆ نموونە، برایانی یەكگرتوو بە حوكمی ئەوەی كە هاوسۆزییان لەگەڵ ئیخوان موسلیمین هەیە، برادەرانی كۆمەڵ بە حوكمی ئەوەی كە هاوسۆزییان لەگەڵ ئیسلامییەكان هەیە، بەڵام ئێستا ئیخوان موسلیمین و حیزبە ئیسلامییەكان تاغین بەسەر ئەو جوڵانەوانەی كە بەهاری عەرەبی پێكدەهێنن، تا ئێستا جگە لە هەندێك شتی گشتی كە دەڵێن ئێمە تەتەلوعاتی میللەتانی ئەم وڵاتانەداین، بەڵام كە دەڕوخێن هەڵوێستییان دەگۆڕێت، هەتا حوسنی موبارەك سقوتی نەكردبوو، برایانی یەكگرتوو پیرۆزباییان لەئیخوان موسلیمین نەدەكرد، بەڵام پارتی بڕێك راشكاوانەتر گوزارشت دەكات، چونكە ئێمە بەش بەحاڵی خۆمان بەرپرسیارێتی خۆمان زیاتر دەزانین لەخەڵكی تر".
ئەندامێكی مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان ئاشكرای دەكات، كە هەڵوێستی حیزبەكەی پابەندە بە هەڵوێستی لیستی هاوپەیمانی كوردستانەوە، گوتیشی "پێش ئێستاش باسمان لەوە كردووە، كە چاكسازی لەسوریا پێویستە، حكومەتی سوریا دەبێت زۆر بە ئاسانی خوێندنەوەی هەبوایە بۆ ئەو گۆڕانكاریانەی لەتونس و میسر و لیبیا روویاندا. ئێستاش پێمان وایە سوریا وڵاتێكی دراوسێیە و سنورێكی درێژی لەگەڵ كوردستان و لەگەڵ عێراق بەگشتیدا هەیە، رازی بین یا نا، كێشە لەسوریا هەبێت، لەعێراقیشدا دەبێت. جگە لەوەش بەشێكی میللەتی ئێمە لەكوردستانی سوریایە، ئێمە بەدڵناییەوە داوای خۆشگوزەرانی و گەیشتن بە مافەكانی خۆیان بۆ دەكەین، لەچوارچێوەی سوریایەكی یەكگرتوو لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی سوریا، پێویستە چارەنوسی كوردیش دیاری بكرێت".
دەربارەی بڵاوكردنەوەی ئەو نامەیەی كە لەسەرەتای خۆپیشاندانەكانی سوریاوە باس دەكرا، كە گوایە جەلال تاڵەبانی ناردوویەتی بۆ بەشار ئەسەد سەرۆكی سوریا و پشتگیری خۆی بۆ دەربڕیوە، سەعدی پیرە دەڵێت "ئەو نامەیە پشتیوانی نەبووە، ئەمە بە سەهو بڵاوكراوەتەوە. وەزیفەی مام جەلال نیە پشتیوانی لێ بكات، وەزیفەیەتی وەك سەرۆكی عێراق كە ئەندامی جامعیەی عەرەبیە، لەگەڵ باقی وڵاتان سەرنجی بەشار ئەسەد رابكێشێت، كە توندوتیژی، توندوتیژی بەدوای خۆیدا دێنێت".
شاهۆ سەعید وتەبێژی فەرمی بزووتنەوەی گۆڕان، رایگەیاند، پێی سەیرە كە حكومەتی عێراق پشتگیری شۆڕشی سوریا ناكات، شاهۆ سەعید دەڵێت "پێم سەیرە حكومەتی عێراق پشتیوانی لەشۆڕشی گەلانی سوریا نا‌كات دژ بە دیكتاتۆریەت لەكاتێكدا عێراقیەكان خۆیان بۆ ماوەی زیاتر لە سی ساڵ قوربانی رژێمێكی هاوشێوەی رژێمی ئێستای سوریا بوون"، گوتیشی "لەگەڵ ئەوەی پێویستە لەسەر عێراقیەكان پشتیوانی شۆڕشی گەلانی ناوچەكە بكەن، نابێ ئەوەشیان لەیاد بچێ كە هاوكات لەگەڵ روخانی رژێمی سەدام حسێن لەبەغدا، هەڵوێستی رژێمی سوریا لەئاست عێراقدا هەڵوێستێكی دوژمنكارانە بوو، زۆربەی گروپە تیرۆریستەكان لەسوریاوە دزەیان دەكرد بۆ ناو عێراق، بۆ كوشتنی هاوڵاتیان و تێكدانی پرۆسەی سیاسی لەعێراقی پاش سەدام حسێندا".
چاودێرانی سیاسی پێیانوایە، هەڵوێستی ئێستای هەرێمی كوردستان، لەهەڵوێستی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەوە، دەرهەق بە كێشە ناوخۆییەكانی سوریا سەرچاوە دەگرێت، فەوزی شنگالی سكرتێری گشتی حیزبی ویفاقی دیموكراتی كوردی سوریا دەڵێت "نەك هەڵوێستی هەرێم، بەڵكو هەڵوێستی تەواوی ناوچەكە و جامیعەی عەرەبی و ئەمریكاش، بە دڵی ئۆپۆزسیۆنی سوریا نیە، چونكە هەست بە ئیزدیواجییەت دەكرێت لەهەڵوێستەكانیاندا"، بەبڕوای فەوزی شەنگالی، ئیزدیواجییەتی هەڵوێستەكانیش دەگەڕێتەوە بۆ پێگەی جیۆلۆجی سوریا، هەروەها دەڵێت "بارودۆخی سوریا گرێدراوی كێشە مەزهەبییەكان و كێشە ناوخۆییەكانە، هەروەها گرێدراوی مەلەفەكانی لوبنان و ئیسرائیل و ئێرانە، ئەمانەش كاریگەری لەسەر هەڵوێستی گشتی دەكەن دەربارەی سوریا، بەڵام هەڵوێستەكانی حكومەتی هەرێم ئیجابین، بەتایبەت هەڵوێستەكانی سەرۆكی هەرێم، بەڵام دیسانەوە ئەم هەڵوێستانەش وەك پێشتر وتم، گرێدراوی هەڵوێستی گشتییە".
دكتۆر كامەران بەرواری مامۆستا لەكۆلێژی ئادابی زانكۆی دهۆك، وەك چاودێرێكی سیاسی دەڵێت "شۆڕشی سوریا سەردەكەوێت، بەڵام ئەوەی جێگەی موناقەشەیە، تا ئێستا ئۆپۆزسیۆنی سوری و بەتایبەت حیزبە ئیسلامییەكان، هەڵوێستی روونی خۆیان دەربارەی پرسی كورد لەسوریا دەرنەخسووە، بەڵكو ئەوان سیاسەتی خۆیان دیاری كردووە، كە لەژێر كاریگەری دەوڵەتی توركیایە، چونكە ئەوان لەكۆنگرەكەیاندا لەتوركیا، لەگەڵ ئەو دەوڵەتە رێككەوتنیان كردووە، كە سەرجەم رێككەوتنەكەیان لەدژی بەرژەوەندییەكانی كوردە، چونكە ئەوان تەئكیدییان كردۆتەوە، كە كوردی سوریا وەك نەتەوە نەناسرێن و هەروەها كوردستانی سوریا بوونی نییەو كوردییان وەك میللەتێكی موهاجیر ناساندووە، جگە لەمە هەوڵیش دەدەن كە تەفگەری كورد لەباكور وەك تیرۆریست بێنە ناسین، بۆیە دەكرێت هەر لەبەر ئەم هۆكارانەش بێت، كە حكومەتی هەرێمی كوردستان، هەڵوێستی فەرمی خۆی دەرنەكردووە، چونكە بۆ كورد گرنگە دانپێدانان هەبێت بۆ دۆزی كورد لەو وڵاتە".
ئەو چاودێرە سیاسییە ئاماژە بەوە دەدات، كە ئامانجی كوردی سوریا، ئەوە نییە كە رژێمێك بگۆڕن و رژێمێكی تر بێتە پێشەوە، وەك ئەو دەڵێت "ئامانجی كورد ئەوەیە، كە لەدەستووری ئەو وڵاتەدا، كورد بگاتە مافی خۆی، دان بە كوردی سوریا و كوردستانی سوریا بنرێت، وەك میللەتێكی رەسەن، كە چەندین هەزار ساڵە لە شام دەژین، بۆیە ئێستا ئەگەر دانپێدانان بكرێت بۆ كورد بەر لەڕوخاندنی رژێمی سوریا، شتێكی باشە، چونكە ئەمە دەمێنێتەوە بۆ دوای رووخاندنی ئەو رژێمە".