سڤیل: مامەند رۆژە

لەرۆژی 20 دیسەمبەرەوە تەنها چەند كاژێرێك لەپاش كشانەوەی دوایەمین یەكە سەربازییەكانی هێزەكانی سوپای ئەمەریكا، لاپەڕەیەكی تازە لەمێژووی عێراق هەڵدەدرێتەوە و قۆناغێكی نوێ دەسپێدەكات. هەڵە تێمەگەن، ئەم قۆناغە قۆناغی شتە باشەكان نییە، بەڵكو لەسەرەتای رۆژەرەشیەك دەچێ كە هەر لەئێستاوە وەیشومەی پێوەدیارە. جا ئەم وەیشومەیە دامانی كێ دەگرێ، خوا خۆی دەیزانێت.
لە رۆژی 20 دیسەمبەر دەمی تاكڕەوی و كەڵەگایی شیعە دەسپێدەكات. ئەم كەڵەگاییە هەر لەئێستاوە بۆنی شمولییەت و دەسەڵاتگەرایی لێدێت. عێراق وەكو وڵاتێكی ئیگلیزكرد بەدرێژایی تەمەنە 90 ساڵییەكەی بەپینە و پەڕۆ بەندبووەو قەت بەم تانوپۆیەوە ئارامی، ئاسایش و ئاسودەیی بەخۆیەوە نەدیوە. ئەم عێراقە ئینگلیزكردە ئەوساتە بەردە بنپەیەكەی بە لاری دانراوە كە بە بۆنكردنی نەوت پێكەوەنراوە.
هەر لەسەرەتاوە ئەو سێ ویلایەتەی كە پێكەوە لكێنرابوون بۆ ئەوەی عێراقی لێ دروسبكرێ، هیچیان خێریان بۆیەكتری نەبووە. لەبەر ئەمە هەر لەگەڵ كشانەوەی ئینگلیزەكان، لە یەكەم كاژێرەكانیدا قۆناغێكی نوێ دەسیپكرد. ئەو قۆناغەش قۆناغی شتە خراپەكان بوو. قۆناغی 80ساڵ لە ماڵكاولی بوو كە كەڵەگایی سوننە بەسەر ئەم سەرزەمینە وێكنەچوەیدا هێنا. 80 ساڵ كەڵەگایی عەرەبی سوننە چی لەسەردەمی مەلیكیەت و چی لەسەردەمی جمهورییەت، هیچ قەوارەیەكی ئەم وڵاتە زۆركردە خێری لەباڵادەستی و كەڵەگایی یەك گروپی ئەتنی و تایفی نەبینیوە.
بۆیە ئەوەی لە رۆژی 20 دیسەمبەری رابردوەوە روویداوە، گەلێك نیگەرانمان دەكات. تازە شیعە گرەوەكەی بردۆتەوە. مەبەستم ئەوە نییە، من لەئاكامی ئەم قۆناغە نوێیە دەترسم كە هەر لەیەكەم هەنگاوییەوە تاكڕەوی و ملهوڕی پێوەدیارە.
لوبنانەكردن یان باڵكانەكردن؟
خۆی رێسایەك لە زانستە سیاسییەكاندا هەیە، كە لەبەر ئەوەی نمونەكانی چەندین جار دووبارەبۆتەوە، ئەوە گریمانەیەكی دروسكردوە. ئەم گریمانەیە بەپێی هەندێك لەمامۆستایانی زانستە سیاسییەكان، خۆی بناغەی تیۆرییەك دروستدەكا و بەگوێرەی ئەمە گەلێكیان ئەم تیۆرییە بە كۆڵەكەی رێسا و قاعیدەیەك دەزانن كە نمونەكانی لەهەموو شوێنەكان وەكو یەك دووبارە دەبنەوە. هەروەها رەفتاری سیاسی یەكە سیاسی و تاكەكانیشی كەم و زۆر وەكو یەكن. گەلۆ ئەم رێسایە چییە؟
ئەم رێسایە ئەگەر بەزمانێكی خۆمانە باسیبكەین ئەمەیە: ئەو وڵاتانەی كە لەرووی ئەتنی و تایفییەوە یەكجۆر نین، هۆمۆجین نین، تەجانوسیان نییە و فرەییەكی فەرهەنگی، نەژادی، ئەتنی و تایفیان هەیە، ئەگەر پرسەكانیان چارنەكرێ، ئەوە هەمیشە وەكو بۆمبێكی تەوقیتكراو وایە و كەی بویسترێ دەتەقێنرێتەوە. ئەم بۆمبە تەوقیتییە، بەتایبەت ئەوكاتانە زۆر مەترسیدارە كە تەنها یەك گروپی نەژادی، یان ئەتنی یاكو تایفی حوكمی هەمویان بكا و خۆی بەسەر هەموویاندا بسەپێنێت.
لەدۆخێكی ئاواهیدا، قەوارە خۆسەپێنەكە دەبێ بە قەوارەیەكی بەكەڵەگابوو. ئەمجا بۆ كپكردنی خواستەكانی ناسنامەی گروپەكانی تر ئەوە دەست بۆ سەركوت و داپڵۆساندن دەبات. ئەمەیان لە گەلێك وڵات دوبارەبۆتەوە و مێژوی هەموو سیستەمێكی سیاسی تۆتالیتاریانیزم (شمولییەت) و ئاوتۆریتاریانیزم (دەسەڵاتگەرایی)، پڕە لەو نمونانەی كە لەهەموویاندا گەلێك خاڵی هاوبەش هەن. بۆ نمونە سەیری یۆگۆسلاڤیا، سۆڤیەت، عێراق، سوریا و تاد بكە، ئەوجا لە نمونەكە باشتر حاڵی دەبین.
ئەنجامی ئەمجۆرە دەوڵەتانە بە سێ شێوە دەكەوێتەوە. بۆ ئەمەش سێ مۆدیڵی زیندوو لە مێژوی هاوچەرخی دنیادا لەبەر دەستدا هەن. ئەم مۆدیلانە بریتین لە: ا. مۆدیڵی چیكۆسلۆڤاكیانە ب. مۆدیڵی لوبنانە پ. مۆدێلی باڵكانە. بۆیە بەم مۆدێلانە دەڵێین: چیكۆسلۆڤاكیانەكردن، لوبنانەكردن و باڵكانەكردن. ئەم مۆدێلانە چۆنن؟
چیكۆسلۆڤاكیانەكردن: لەم مۆدێلەدا دوو یان چەند گروپی ئەتنی یاخود دینی-مەزەبی، بە رەزامەندی خۆیان و بێئەوەی یەك دڵۆپ خوێن لە لوتی تاكێك بڕژێ، بڕیاری ئەوە دەدەن هەركامەیان بۆخۆیان چارەی خۆیان بنوسن و دەوڵەتی خۆیان پێكەوەبنێن. چیكۆسلۆڤاكیا بەمجۆرە لەیەك جیابونەوە و دوو دەوڵەتی جیاوازیان پێكەوەنا. ئەوەی بەم دواییانە لەسودانیش رویدا، لەگەڵ ئەوەی پێشینەكەی پڕیەتی لە توندوتیژی و شەڕ، بەڵام دواگێمی گەمەكە بەخۆشە تەواوبووە و سودانی باشور بەرەزای خۆی لە سودانی باكورجیابۆتەوە.
لوبنانەكردن: ئەم مۆدێلە ئەوەیە كە گروپە ئەتنی، نەژادی و دینییەكانی یەك وڵات، لێك جیانابنەوە، بەڵكو هەركامەیان جۆرێك لە دەسپێشكەری سیاسی خۆی هەیە و وەكو بڵێی چەند كانتۆنێكی رانەگەیەنراو بونیان هەیە ئاوایە. دەوڵەتی ناوەندی هاوبەش هەیە. بەڵام ئەم دەوڵەتە هەتا بێژی سست، لەرزۆك و نایەكانگیرە. لوبنان لەپاش ئەوەی لە 1975وە كۆتایی بە باڵادەستی گروپی عەرەبی مەسیحی مارونی هێنراوە، ئیتر لەوساوە نەشیعە مارونی قبوڵكردوە، نە سوننە دانی بەواندا ناوە، نە دروزی ئەوانەیتری وەرگرتوە و نەش هیچیان بەئاسانی پێكەوە دەحەوێنەوە. واتە هەركەس بۆخۆیەتی، بەڵام دەوڵەتێكی تەوافقی هاوبەشی لاوازیش هەیە كە جاروبار پاش هەڵبژاردنێك رەنگبێ ساڵێكی بوێ بۆ پێكەوەنانی حكومەتێكی ئیئتلافی.
باڵكانەكردن: ئەم مۆدێلە بەوجۆرەیە كە چەند پێكهاتێكی ئەتنی، نەژادی و دینی پێكەوە ناگونجێن. نەگونجانەكە وەكو خۆی نامێنێـتەوە. پاشان ئەمە پێكدادان و تەنانەت كۆمەڵكوژی لێدەكەوێتەوە و گەلێكجاریش بە جینۆساید و كارەسات كۆتایی پێدێت. ئەم مۆدێلە لە سەروبەندی جەنگی یەكەمی جیهانیدا بینراوە كە ئیمپراتۆریاكانی نەمسا-هەنگاریا و ئۆسمانی لەبەریەك هەڵوەشان و چەندین دەوڵەت و دەوڵەتیلەی جۆربەجۆریان لێ پێكهات. پاش روخانی بلۆكی خۆرهەڵاتیش یۆگۆسڵاڤیا بەپێی ئەم مۆدێلە و رێك هاوتەریب بە درزە جیۆپۆلیتیكی و جیۆكولتورییەكان پارچەپارچەبوو و چەند دەوڵەت و دەوڵەتیلەیەكی لاوازی لێ دروسبوو كە تاماوەیەكی زۆریش جەنگی ناوخۆیی و كۆمكوژی بەدوادا هاتووە.
ئێستا هەقوایە بپرسین ئەرێ گەلۆ ئەم عێراق شومە، بەپێی كام مۆدێل بەلایەكدا دەكەوێت؟ وەڵامی دەسپێك واتە تاوەكو 20 دیسەمبەر ئەمە بووە: لە 2003وە تاوەكو 20 دیسەمبەری 2011، عێراق بەپێی مۆدێلی دووەم واتە لوبنانەكردن رێكخراوەتەوە و بەناو فیدراسیۆنێكی تێدا پێكەوەنراوە. ئەم مۆدێلی لوبنانەكردنە وای لێهات كە شیعە تەنها بە شیعە، سوننە تەنها بە سوننە، توركمان تەنها بە توركمان و كوردیش تەنها بە كورد دەنگی داوە. لیستە ركابەرەكانی چەندیشی ویستبێتیان لافی سەرانسەریبوون و عێراقیبوون لێبدەن، دیسان ئەنجامی لوبنانەكردن بووەو كەس بەڵێنە عێراقیانەكەی بۆ نەچۆتەسەر. باشە لێرەدا دەپرسین ئەی پاش 20ی دیسەمبەری ئەمساڵ رەوشەكە چی لێدێت؟
چی لێدێت؟ چی بكەین؟
ئەگەر لە من بپرسن ئەوە دەڵێم رەوشەكە بۆ هەر سێ مۆدێلەكەش كراوەیە. هەم بۆ باڵكانەكردن، هەم بۆ لوبنانەكردنیش. رەنگبێ ئەمەی دواییان دووبارە ببێتەوە، بەڵام وەكو لە ئەزمونی هەشت ساڵی عێراقدا بینیومانە، ئەمە ئەوەندە سەركەوتوو نەبووە. بەڵام ئاماژەكان پێماندەڵێن ئەوەی لەفاكتەرە دەرەكییەكان و فاكتەرە ناوەكییەكانڕا دیارە، ئەوەمان پێدەڵێ كە پێدەچێ هەموو لایەك بیانەوێ دەست بە رەوشی هەبوەوە بگرن و نەهێڵن لەوە زیاتر لێك بترازێت.
لەدۆخێكی ئاوادا ئێمە چیبكەین؟ بەڕای من ئێستا كات كاتی ئەوەیە كە كورد تۆزێك ئەم مۆدێلە بكێشی و لەفیدراسیۆنەوە بۆ كۆنفیدراسیۆن درێژی بكاتەوە. كەی دەتوانرێ ئەمە بكرێت؟ ئەوكاتەی كە عەمەلیەی بەهەرێمكردن لەناو سوننە و شیعەكاندا بەلوتكەی خۆی دەگات؟ پێدەچێ ئەمەیان كردەنی بێت! لانیكەم لەجاڕدانی دەوڵەت ئاسانترە، چونكە ئەمە خۆی دەوڵەتیشە، بەڵام دەوڵەتێكی جاڕنەدراوە.