سڤیل: مامەند رۆژە

عێراق لەڕۆژی 20 دیسەمبەرەوە بەرەو قۆناغێكی جیاواز رۆیشتوە. ئیتر ناكرێ باس لەحكومەت و دەوڵەتی رێكەوتن بكەین. باڵێك لەشیعەی سیاسی باڵی بەسەر عێراقدا كێشاوەو هەموو جومگە حەیاتییەكانی دەوڵەت و ئامرازەكانی هێز بەرهەمهێنی كۆنترۆڵ كردووە. من هەر لەیەكەم رۆژەوە گوتم ئەمە قۆناغی "كەڵەگایی شیعە"یە. هەموو فەرماندەییەكانی عەمەلیاتی سەربازی، زۆربەی فەرماندەییەكانی ئەرتەش و فەرماندەیی هێزەكانی پۆلیس و ئاسایشی ناوخۆ بەدەست پیاوانی نزیك لەنوری مالكیەوەیە. ئەمڕۆ ئەو لایەنەی كە دەستوری هەڵپەساردووەو رێكەوتنەكانی هەولێر جێبەجێناكا، باڵی شیعەی باڵادەستی عێراقە. بۆیە هەرێمی كوردستان لەڕۆژی 20ی دیسەمبەرەوە رووبەڕووی دوو عێراق بۆتەوە: یەكیان عێراقی شیعەیە و ئەویتریشیان عێراقی سوننەیە.
كوردستان لەگەڵ دوو عێراق...
هەرێمی كوردستان ئێستا بەشێوەی كردەكی رووبەڕووی دوو عێراقی شیعە و سوننە بۆتەوە. عێراقی شیعەی باڵادەست كە بیرۆكەیەكی شمولی هەیەو دەیەوێ هەموو كایە سیاسییەكانی وڵات قۆرغبكات...لەگەڵ عێراقی سوننە كە لەدەسەڵات پەرت و پەراوێز كراوە.. هیچ ئامرازێكی دەسەڵاتی بەدەستەوە نەماوە، تەنها بڕیاری بەهەرێمكردن نەبێ، كە ئەویش رووبەڕووی هەڵوێستی توند و رەتكەرەوەی باڵی شیعەی باڵادەست بۆتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا شیعە كە 80 ساڵ ژێرچەپۆكەی سوننە بووە، ئەمڕۆ چیتر نەك نایەوێ بچێتەوە ژێر باڵی، بەڵكو دەیەوێ دەست بەسەر هەموو چارەنوسی عێراق بە سوننە و كوردیشیەوە بگرێت. ئا ئەمەش كاكڵی مەترسیەكەیە كە عێراق بەرەو لەبەریەك ترازان پاڵدەنێت.
ئێمە وەكو هەرێمی كوردستان هەم لەگەڵ عێراقی شیعە كێشەمان هەیەو هەم لەگەڵ عێراقی سوننەش. لەگەڵ عێراقی شیعە كێشەی دەستوریمان هەیە. لەمادەی 140وە بگرە تاوەكو پرسی هێزەكانی پێشمەرگە و نەوت و گاز و تاد. جگە لەوەش ئێمە لەگەڵ عێراقی شیعە گرفتی خاكمان هەیە، كە مخابن تاوەكو ئێستا هیچ كوردێك ئەوەندەی ئاماژەی بە ناوچە داگیركراوەكانی لای سوننە وەكو موسڵ، كەركوك و خانەقین و جەلەولا كردووە، ئەوەندە باسی لەو ناوچانە نەكردووە، كە ئەمڕۆ لەژێر قەڵەمڕەوی عێراقی شیعەدایە. نەك هەر ئەوە، بەڵكو هەندێك لەبەرپرسیارانی كورد زۆر بەداخەوە خەریكن قەناعەت بەوە دەهێنن، كە ئەوە چیتر ئومێدی سەر كوردستان خستنەوەی ئەو ناوچانە نییە. هەر لەخوارووی خانەقینەوە بۆ نەفتخانە، مەندەلی، ترساق، بەدرە، جەسان و تاوەكو سەروی عەمارە لەعەلی غەربی..هەر هەموو كوردنشین بووە. ئەم رارەوە ستراتیژییە كە تەوژمی مرۆیی و كیشوەری داخراوی هەرێمی كوردستان بەسەر بەسرەدا بە كەنداو دەگەیەنێ، بایەخێكی ستراتیژی هەیە، كە بەداخەوە ئەمڕۆ لێپرسراوانی هەرێم شەرم دەكەن باسیان بكەن.
جگە لەپرسی خاك، ئێمە لەگەڵ عێراقی شیعە پرسی دانیشتوانی كوردیشمان هەیە. ئەو دەڤەرەی باسكرا، ژمارەیەكی بەرچاو كوردی هەیە كە لەرووی فەرهەنگییەوە لەگەڵ كوردی بەغداد یەكن. ئەم كوردە كە هەندێك سەرچاوە رێژەكەی بە یەك ملیۆن كەس مەزەندە دەكەن، ئاراستەی جیۆپۆلیتیكان لەگەڵ ئێمە لەهەرێمی كوردستان نییە، بەڵكو لەگەڵ عێراقی شیعەن و پێدەچێ لەو رووەوە خۆیان یەكلایی كردبێتەوە. خوا هەڵناگرێ ئێمەش بەیەكجاری ئەم خەڵكە و ئەم خاكەمان تا ئەو ئاستە فەرامۆشكردووە، كە بەهیچ كلۆجێك لەهیچ مینبەرێكی سیاسی و میدیاییدا باسی ناكرێت. لەبەر ئەمە لەگەڵ عێراقی شیعە هەم پرسی خاكمان هەیە و هەم پرسی خەڵك. پێناچێ عێراقی شیعە بیەوێ تەنانەت باسكردنیشی قبوڵبكات چ جای ئەوەی داوای بكرێت.
هەرێمی كوردستان لەگەڵ عێراقی سوننە گرفتی خاك و خەڵكیشی هەیە. بەڵام ئەمڕۆ عێراقی سوننە هیچ دەسەڵاتێكی نییەو نە لەبەغداد خاوەن بڕیارە و نە لەهەرێمە سوننە-نشینەكانیشدا. لەگەڵ ئەوە عێراقی سوننە ئەزمونی باڵادەستی چەندین سەدە و هەشتا ساڵی عێراقی هەیە. ئاستەمە بەئاسانی كلیلەكانی دەسەڵات بۆ عەرەبی شیعە بەجێبهێڵێت. نەخوازە عێراقی سوننە پشت بە قوڵاییەكی ستراتیژی عەرەبی سوننە دەبەستێ كە لە ئوردنەوە تاوەكو نیوەدورگەی عەرەب و هێزی كۆنفیدرالی وەكو "ئەنجومەنی هاوكاری كەنداو" درێژدەبێتەوە. عێراقی سوننە نەك هەر ئەوە، بەڵكو پێدەچێ بە پشتیوانی كایەی جیۆسیاسی تورك-سوننەش پشتگەرم بێت. ئا لەبەر ئەمە گەلێك ئاستەم دیارە كە عێراقی سوننە و عێراقی شیعە یەكبگرنەوە.
ئێمە وەكو هەرێمی كوردستان گرفتی خاكمان لەگەڵ پارێزگا سوننەنشینەكانی عێراق هەیە. زۆرترین شریتی مستەوتەناتی عەرەبی لەم ناوچانە لەسەر خاكی كورد دروسكراون. هەر لەسەعدیەو جەلەولاوە بگرە تاوەكو داقوق، دوز، كەركوك، دوبز، پردێ، مەخمور، شەنگال و دەوروبەری موسڵ. هەر هەمووی بە پارێزگا سوننەنشینەكانەوە نوسێنراون و سەیرەكەشی ئەوەیە عەرەبی سوننە لەگەڵ ئەوەی بێدەسەڵاتن و پێویستیان بەهاوپشتی كورد هەیە، كەچی ئامادەنین لەسەر ئەم بەشە داگیركراوانە گفتوگۆش بكەن.
هەرێمی كوردستان
لەبەردەم سێ پرسیارەكەدا....
بەراستی ئەوەی بۆ هەرێمی كوردستان گرنگە، ئەوەیە كە چۆنی لەم دۆخە بێتەدەرەوە. هەندێك لەهەڤاڵان پێیانوایە كوردستان ژمارەیەك نییە تاوەكو رووبەڕووی ئەم دۆخە ببێتەوە. نەخێر هەرێمی كوردستان یەكەیەكی جیۆپۆلیتیكییە كە وەكو لوتكەیەك بەسەر عێراقدا دەنۆڕێت. هەرێمی كوردستان هەژمونی بەسەر هەندێك ناوچەدا هەیە و كەی دۆخەكە زیاتر تەنگژە بیگرێتەوە، ئەوسا دەتوانێ كاریگەری جیۆسیاسی خۆی پیشانبدات. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ بۆ هەرێمی كوردستان گرنگە ئەوەیە ئایا ئەمڕۆ كاتی ئەوە هاتوە ئەم هەژمونیە سیاسی و سەربازییەی خۆی بسەپێنێت؟
هەرچی سەیری عێراق دەكەین، ئەوە دەنوێنێ كە زۆر ئاستەمە بەئاسانی بەرەو خولی پێش رۆژی 20 دیسەمبەری رابردوو بگەڕێتەوە. لەگەڵ ئەمەدا ئەو سێ پرسیارە بۆ هەرێمی كوردستان دێتەپێشەوە ئایا دەبێ چۆن لەگەڵ ئەم دۆخەدا مامەڵەبكات؟ لەگەڵ هەردوو عێراق دانوستان درێژەپێبدا و رێكیانبخاتەوە و یەكیانبخاتەوە؟ یاخود لەگەڵ شیعە هاوئێشەكانی رابردووی عێراقی شیعە رێكبكەوێ، بەحوكمی ئەوەی ئەمڕۆ لەعێراق دەسەڵاتی راستەقینە تەمسیل دەكەن؟ یان نا لەگەڵ عەرەبی سوننەی هاومەزەب رێبكەوێ، كە ئەمڕۆ كەڵەگایی شیعەی سیاسی هەڕەشە لەهەردووكیان دەكات؟ ئەمانە ئەو پرسیارانەن كە بەرۆكی هەرێمی كوردستانیان گرتوە. كێ بیەوێ لەم وڵاتە سیاسەت بكا، هەتاوەكو وەڵامی ئەم سێ پرسیارە چارەنوسییە نەداتەوە، ئەوە دژوارە بتوانێ بەئاسانی حوكم بكات.
كوردستان ناوەندی
راكێشانی هێزە....
هەرێمی كوردستان ناوەندی راكێشانی هێزە. ئەمڕۆ هەولێر بۆتە ناوەندی كەڵەكەبوونی هێز و لەڕووی سیاسی، ئابوری و مرۆییەوە گەشە دەكات. ئارامی و ئاسایشی هەرێمی كوردستان بواری ئەوەی بۆ رەخساندوە كە ببێتە ناوەندی راكێشانی هێز. تەنانەت ئەم ناوەندێتیەی كاریگەری لەسەر عێراقی شیعە و عێراقی سوننەش هەیە. ئەوەتا هەرچ كاتێك تەنگژەی سیاسی لەعێراق دەردەكەوێ، دەسبەجێ سەركردە سیاسیەكانی هەردوو عێراقەكە روو لە هەولێر دەكەن. هەرێمی كوردستان ئەوە بۆ چەندەم جارە كە لەنێوان هەردوو عێراقدا سازش پێكدەهێنێ و یەكیاندەخات. ئەم رۆڵە رۆڵی تەرازووكردنی هێزە و تارادەیەكی زۆر نیشانەی ئەوەیە كە ئیتر هەولێر ناوەندی كەڵەكەبوونی هێزە و توخمەكانی هێزی میللی تێدا بەدیدەكرێت. لەلایەكیش دەشێ نیشانەی ئەوە بێ كە هەرێمی كوردستان هەژمونی بەسەر گروپە عێراقییەكاندا هەیە. مخابن تاوەكو ئێستا هەولێر ئەم هەژمونیەی خۆی نەقۆستۆتەوە.
گەلۆ هەرێمی كوردستان چۆن لەگەڵ دۆخی پاش 20 دیسەمبەر مامەڵە بكات؟ ئەمە سەخترین پرسیارە، بەڵام خستنەڕووی هەندێك سیناریۆ ناشێ شتێكی خراپ بێت. بۆ نمونە دەشێ سیناریۆیەكیان پێكەوەنانی كۆنفیدرالیزمی كوردستان و دوو عێراق بێت. ئەگەر عێراقی شیعە ئەمە نەكرد ئەوسا بەدیل چییە؟ ئایا ئەوكات هەرێمی كوردستان و هەرێمی عێراقی سوننە ناتوانن لەگەڵ ئوردن كۆنفیدراڵییەكی ناوەڕاست پێكەوەبنێن و لەم رێگەیەوە وزەی هەرێمی كوردستان بەتایبەت كەركوك لەنێوان سوننە و كورددا دابەشبكرێ و لەرێگەی چەند لولەیەكەوە بەسەر موسڵ و ئەنباردا بگەیەنرێتە یاخەی باكوری دەریای سور و لەوێڕا بگەیەنرێتە بازاڕەكانی جیهان؟ ئایا ئەم كۆنفیدرالیە كە وەكو بەدیل وایە، پرسی پێگەی كیشوەری و داخراوی هەرێمی كوردستان چارەناكات؟