سڤیل: عەتا قەرەداخی

یەكێك لەو كێشانەی كە لەدوای راپەڕینەوە كورد لەم بەشەی كوردستاندا پێوەی دەناڵێنێت، كێشەی پێكهێنانی حكومەتە. یەكەم حكومەتی هەرێم لەساڵی 1992دا ئاسانتر پێكهات، بە بەراورد بەحكومەتەكانی دواتر. رەنگە هۆكەی ئەوە بووبێت، كە بۆ ئەو كاتە هێشتا تا ئەندازەیەك روانین بۆ بەرژەوەندییەكانی نەتەوە لەوەی ئێستا بەهێزتر بوو، هێشتاش هەردوو حیزبە سەرەكیەكەی كوردستان بەتەواوی پەیان بەوە نەبردبوو كە لەڕێگای بەدەستگرتنی حكومەتەوە دەتوانن بەرژەوەندییە تەسكەكانی حیزب بپارێزن، كە ئەوەش تەنیا بەباڵادەستكردنی بەرژەوەندییەكانی حیزب بەسەر بەرژەوەندییەكانی نەتەوەدا دەبێت. هەر ئەم روانینەش هۆكاری سەرەكی بووە لەكوردستاندا كە تاكو ئێستاو پاشی بیست ساڵ لە دەسەڵاتدارێتی خۆماڵی كوردی هێشتا حكومەت پاشكۆی حیزب بێت و ئەوەشی لەپلەی یەكەمدا رێگر بێت لەبەردەم گەشەكردنی حكومەت و بوونی بەحكومەتێكی دامەزراوەیی هەر حیزبە. بەڵام ئەوەی نالۆجیكیە ئەوەیە كە حیزبی كوردی كە دەبوو خۆی بخاتە خزمەتی بیناكردنی سیستێمێكی سیاسی بەهێزو خاوەن شووناسی ئەوتۆوە كە سیستێمیكی جیاواز لەسیستێمە فەرمانڕەواكانی تری ناوچەكە بێت، كەچی دەبینرێت حیزب رێگربووە لەبەردەم ئەوەی كە سیستێمێكی سیاسی خاوەن شوناس لەكوردستاندا دروست ببێت و لەبری خەریكبوون بەبەرژەوەندییەكانی خەڵكەوە سەرقاڵ بێت بەبەرژەوەندییەكانی حیزبەوەو لەو كارەشیدا هەمیشە پاشكۆی حیزب بێت. بێگومان یەكێك لەكێشە هەرە سەرەكیەكانی كورد لەم بەشەی كوردستاندا ئەوەیە كە تاكو ئێستا سەركردایەتیەكەی نەیتوانیووە وەكو سەركردایەتیەكی نەتەوەیی سەیری سیستێمی دەسەڵات و بەڕێوەبردن بكات لەكوردستاندا، بەڵكو بەپێچەوانەوە هەمیشە لەڕوانگەی تەسكی حیزبی و تەنانەت ئەڵقە داخراوەكەی سەركردایەتی حیزبەوە سەیری دامەزراوەی بەرێوەبردنی كردووە، كە ئەمەش لەگەڵ سەردەمی نوێ و لەگەڵ تموح و ویستەكانی نەتەوەیەكدا ناگونجێت، كە بە ئومێدی بیناكردنی خۆیی و ئایندەی خۆی بێت.
لەڕاستیدا هەر لەساڵی 1994 بەدواوە زۆر لەكێشەكانی نێوان یەكێتی و پارتی لەسەر دەسەڵات روویداوە، كە دەسەڵاتیش بەمانای بەرژەوەندی دێت. یەكێك لەهۆكارەكانی شەڕی ناوخۆ لەنێوان ئەم دوو حیزبەدا رێنەكەوتن و نەگونجاندنی ئەم دوو لایەنە بوو پێكەوە لەو حكومەتە پەنجا بە پەنجاییەی كە دروستیان كردبوو. تاكو ئێستاش ئاسەوارەكانی ئەو ناكۆكی و پێكەوە نەگونجاندنە كۆتایی نەهاتووە. دوای ماوەیەكی دوورودرێژی شەڕی ناوخۆو دوو ئیدارەیی لەكوردستانداو لەڕاستیشدا تاكو ئێستاش حكومەتی هەرێم یەكی نەگرتۆتەوە. هەروەك پێش ماوەیەك وەزیری دارایی لەبەردەم پەرلەماندا رایگەیاند كە هێشتا دوو دارایی هەیە. دیارە ئابووریش سەرچاوەی هەموو شتەكانی ترەو هەتا ئابووری، یان دارایی نەبێتە یەك دارایی مانای وایە حكومەت نەبووەتە یەك حكومەت. ئەمەش لەئاستێكی تردا ناجدیەتبوونی یەكێتی و پارتی نیشان دەدات بۆ پێكهێنانی حكومەتێك لەكوردستاندا كە حكومەتی نەتەوە بێت، نەك حكومەتی پارتی و یەكێتی و زیاتریش لەڕووی بڕیارو نفوزەوە حكومەتی پارتی بێت. بەواتا پارتی سەرۆكایەتی حكومەتی لەدەستدا بێت یان نا، ئەو خاوەنی بڕیارو نفوز بێت بەسەر حكومەتداو یەكێتیش حكومەتی لەدەستدا بێت یان نا پاشكۆ بێت لەبڕیاردا. وەكو ئەوەی لەماوەی شەش ساڵی رابردوودا بینیوومانە كە چوار ساڵی یەكەم حكومەت لەدەستی پارتیدا بوو، یەكێتی دەورو كاریگەرییەكی ئەوتۆی نەبووە لەبڕیاری حكومەتدا و لەڕاستیشدا حكومەت دەسەڵاتێكی ئەوتۆی بەسەر سنووری ئەوسا سەوزدا نەبووەو ئەوەی كە ئەم رووبەرەی بەڕێوەبردووە زیاتر لەوەی حكومەت بێت حیزب بووە. هەروەك لەماوەی دوو ساڵی رابردووشدا كە سەرۆكایەتی حكومەت لەدەستی یەكێتیدا بووە، دیسان سەرۆكایەتی حكومەت لەكوردستاندا بەگشتی دەسەڵاتێكی ئەوتۆی نەبووە، چونكە لەسنووری پارتیدا سەرۆكی حكومەت دەسەڵاتی نەبووەو حیزب ئەو رووبەرەی بەڕێوەبردووە، لەسنووری یەكێتیشدا دیسان سەرۆكایەتی حكومەت دەسەڵاتێكی ئەوتۆی نەبووە هەر حیزب ئەم رووبەرەی بەڕێوەبردووە. ئەمەش وەكو رۆژی روون لای هەمووان ئاشكرایە، ئیتر گرنگ نییە حیزب یان سەرۆكایەتی حكومەت خۆیان چی دەڵێن. ئەم شێوازەی بەڕێوەبردنی حكومەتیش رۆڵێكی دیارو لەبەرچاوی بینیووە لەزیاتر لاوازكردنی كەسێتی حكومەتدا.
بەهەرحاڵ حكومەتی یەكێتی ماوەكەی كۆتایی هاتووەو سەرۆكی حكومەتیش دەست لەكاركێشانەوەی خۆی راگەیاندووەو بەپێی قسەی هەردوولا دەبوو لەسەرەتای ئەم ساڵدا سەرۆكایەتی حكومەت و پەرلەمان ئاڵوگۆڕ بكرانایە، بەڵام تاكو ئێستاش شتێكی ئەوتۆ بۆ خەڵك ئاشكرا نەبووە. پارتی تاكو ئێستا خۆی یەكلا نەكردۆتەوە كە كێ دەكات بەسەرۆكی حكومەت. راستە وتەبێژی مەكتەبی سیاسی پارتی دەڵێ پاڵێوراوی حیزبەكەی بۆ ئەو پۆستە تەنیا نێچیرڤان بارزانیە، بەڵام لەهەمان كاتدا قسەكانی سكرتێری مەكتەبی سیاسی پارتیشمان لەیادە كە دەڵێت ئەگەر حكومەتێكی بنكەفراوان پێكنەیەت واتە ئەگەر ئۆپۆزسیۆن نەچنە ناو حكومەتەوە، ئەوان موجازەفە بەنێچیرڤان بارزانیەوە ناكەن. بێگومان ئەمەش ئەوە دەردەخات كە لەئاستی یەكەمدا پارتی تاكو ئێستا بڕیارێكی كۆنكرێتی نییە بۆ ئەوەی كێ دەكاتە سەرۆكی حكومەت، بێگومان ئەوەش ئاشكرایە كە رووداوەكانی ئەم دواییەی بادینان رۆڵی نێگەتیفی بینیووە لەساردكردنەوەی ئۆپۆزسیۆن بۆ هاتنە ناو حكومەتەوە بەتایبەتی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان. هەرچەندە من لەگەڵ ئەو قسەیەی سكرتێری مەكنەبی سیاسی پارتیدا نیم و پێموایە ئەگەر پارتی حكومەتی مەبەست بێت، دەبێت هەرە باشترین كادیری خۆی بۆ ئەو پۆستە بپاڵێوێت، نەك دانانی باشترین كادیری خۆی بۆ پۆستێكی لەو جۆرە بەموجازەفە بزانێت. ئێستا پرسیار ئەمەیە ئایا كامیان گرنگترن حیزب یان حكومەت؟ حیزب لەباشترین حاڵەتدا نوێنەری رووبەرێكی دیاریكراوە لەكۆمەڵگە، بەڵام حكومەت دەشێ ببێتە حكومەتی هەموو نەتەوە، ئەگەر جێبەجێكەری داواكارییەكانی خەڵك بێت. ئەمەش واتە بۆچوونەكەی سكرتێری مەكتەبی سیاسی پارتی، ئەگەر لەئاستێكی قوڵتردا سەیری بكەین، دەشێ ئەو دەلالەتە هەڵبگرێت كە جۆرێك لەكێشە لەسەر ئەو پۆستە لەنێو پارتیشدا هەبێت.
ئایا بۆچی یەكێتی نیشتیمانی تاكو ئێستا كەسێكی بۆ پۆستی جێگری سەرۆكی حكومەت دیاری نەكردووە؟ ئەمەش بۆخۆی جێگای پرسیارە: ئایا سەركردایەتی یەكێتی لەسەر دانانی كەسێك بۆ ئەو پۆستە رێك ناكەون؟ ئایا كێشەی ناوخۆی سەركردایەتی لەو رووەوە دەوری هەیە لەدواخستنی دیاریكردنی كەسێكدا بۆ ئەو پۆستە؟ ئایا هیچ كام لەو سێ دەنگۆیەی كە لەناو شەقام باسی لێوە دەكرێت بۆ دانانی جێگری سەرۆكی حكومەت كامیان راستەو كامیان زیاتر رێی تێدەچێت و ئەگەر سەركردایەتی یەكێتی بە لۆجیكی عەقڵ بیر بكاتەوە، كام لەو سێ ئەگەرە دەكات بەواقیع؟ كە ئەو دەنگۆیانەش ئەمانەن یەكەم یەكێك لەحاكم قادر حەمەجان یان عیماد ئەحمەد، دووەم لەتیف رەشیدی هاوەڵزاوای مام جەلال كە پێگەیەكی ئەوتۆی نییە لەناو یەكێتیدا. سێیەم فەرەیدوون عەبدولقادری ئەندامی پێشتری مەكتەبی سیاسی یەكێتی كە لەمێژە وازی هێناوەو خەریكی كاسپیەو پێناچێت جێگەو پێگەیەكی لەنێو یەكێتی ئێستادا هەبێت و من خۆم پێموایە ئەم پیاوە لەوە وریاترە كە لەبارودۆخێكی وەهای یەكێتیدا و لەپێگەی لاوازبووی خۆیشی لەناو یەكێتیدا موجازەفەی لەو جۆرە بكات.
یەكەم ئەوەی ئاشكرایە كە یەكێتی نیشتیمانی پێگەكەی سلێمانییە، سەرباری ئەوەی كە ئێستا بزووتنەوەی گۆڕان ئەو پێگەیەی لەگەڵ یەكێتیدا دابەشكردووە. ئەوەی كە باس دەكرێت سەرۆكی پەرلەمان و سەرۆكی حكومەت هەردووكیان لەڕووبەری هەولێر دەبن، سەرۆكی هەرێمیش لەهەمان جوگرافیایە. جێگری سەرۆكی پەرلەمانی عێراق و سەرۆكی كۆماریش كەركووین. لەبارێكی وەهادا پێموایە دەبێ جۆرێك لەهاوسەنگی رابگیرێت، بۆیە زیاترین ئەگەر ئەوەیە كە یەكێتی پاڵێوراوێكی خەڵكی سلێمانی دابنێت كە ئەندامی مەكتەبی سیاسی بێت. بێگومان ئێمە لەدەرەوەی یەكێتی دەڕوانین و مەرج نییە ئەوەی لەناوەوەی یەكێتی و پارتی و لایەنەكانی تریشدا هەیە بیبینین، بۆیە نازانین ئایا سەركردایەتی یەكێتی چۆن سەیری ئەو مەسەلەیە دەكات و ئایا تا چ ئاستێك ناكۆكی لەنێوانیاندا هەیە لەسەر دانانی كەسێك بۆ ئەو پۆستە. دەشێ بیركردنەوە لەم ئەگەرانە بۆ خۆی مایەی گفتوگۆ بێت و رەنگە كێشەو ململانێشی لەسەر بێت.
بەڵام لەڕووی راستیەوە دانانی كەسەكان چ لەلای یەكێتی و چ لەلای پارتی رۆڵ و كاریگەرییەكی ئەوتۆی نابێت، مادەم سیستێمی دەسەڵاتداری كوردی هەمان سیستێم بێت و هەمان ئەو عەقڵیەتە باڵادەست بێت، كە بیست ساڵە كوردستان بەڕێوەدەبات. بێگومان ئەو عەقڵەش ناگۆڕێت هەتا حیزب و حكومەت بەتەواوەتی لەیەكتر جیانەكرێنەوەو هەتا حیزب نەبێتە ئامراز لەپێناوی نەتەوەو گەیاندنی نەتەوە بەئامانجە باڵاكانی. بەمانایەكی تر من بڕوام وایە شكستی حكومەت و ناكارایی لەبیست ساڵی رابردوودا پەیوەندی بەكەسەكانەوە نییە بەو ئەندازەی كە پەیوەندی بەعەقڵی سیاسی كوردی و عەقڵی حیزبی یەكێتی و پارتییەوە هەیەو ئەو عەقلەش تاكو ئێستا گۆڕانی بەسەردا نەهاتووەو هەر وەكو خۆی چەقی بەستووەو هەمان ئەو عەقڵە لەقاڵبدراوەیە كە ستالینیەت و ناسیونالیزمی توندڕەو و كەلتووری ئایینی بەرهەمی هێناوەو تاكو ئێستاش باڵی بەسەر رۆژهەڵاتدا بەكوردستانیشەوە كێشاوەو رێگرە لەبەردەمی هەر گەشەیەكی عەقڵی و فیكری داو پێیوایە دەبێ بۆ هەتا هەتایە ئەو بمێنێت و مێژوو بەوەوە بەستراوە. بێگومان ئەمەش ئەو عەقڵەیە كە سیستێمە شمولیەكانی لەسەر بیناكراوە، ئەو سیستێمانەی كە پێیانوایە نەمرن. هەڵبەت هەتا ئەم عەقڵیەتە لەكوردستاندا نەگۆڕێت، گۆڕانكاری گەوهەری لەسیستێمی فەرمانڕەوایی و لەسیستێمی بەڕێوەبردندا روونادات، ئیتر گرنگ نییە كارەكتەرەكانی فەرمانڕەواو بەڕێوەبردن كێن. كەواتە ئەگەر لەڕوانگەی بەرژەوەندی باڵای نەتەوەوە بیر بكرێتەوە، ئەوە دەبێ بزانرێت، لەئێستادا ئەركی سەرەكی پارتی و یەكێتییە كە بەجیدی كاربكەن لەپێناوی بەكارخستنی پرۆژەیەكی نەتەوەیی هەمە لایەندا كە ئەویش لەدەستكردن بە چاكسازی ریشەیی و بیناكردنی سیتێمێكی فەرمانڕەوایی هاوچەرخدا خۆی دەبینێتەوە، كە لەبری شوناسی حیزبی شووناسی نەتەوەیی هەبێت و لەبری ئەوەی بەحكومەتی یەكێتی یان پارتی یان هەر لایەنێكی ناو ببرێت یان بزانرێت حكومەتی نەتەوە بێت و لەڕێگای شێوازی كاركردنیشەوە ئەو حكومەتە بتوانێت بەجۆرێك كاربكات، كە بۆ جەماوەری بسەلمێنێت حكومەتی نەتەوەیە نەك حكومەتی پارتی و یەكێتی و لایەنەكانی تر.
ئێستا بەداخەوە لەنێو راگەیاندنی كوردیشدا بەگشتی مەسەلەكان بەجۆرێك باس دەكرێن كە هیچ سیماو خاسێتێكی نەتەوەیی بوونیان پێوە نەبێت و بەتەواوەتی وەكو مەسەلەی دوو حیزب یان تەنانەت دوو بنەماڵە باس دەكرێن. ئێمە دەزانین كە چڕكردنەوەی كێشەكان و بڕیارەكانیش لەبازنەی وەها تەسكدا جۆرێك لەڕاستی تێدایە، بۆیە ئەركی هەموو تاكێكی ئەم كۆمەڵگەیە كۆشش بكات بۆ گۆڕینی ئەو كەلتوورەو بۆ گۆڕینی عەقڵی سیاسی كوردی كە عەقڵێكی تاكڕەهەندەو یەك مەودای بینینی هەیە، كە ئەویش زیاتر لەڕوانگەی حیزبەوەیە نەك لەڕوانگەی بەرژەوەندییەكانی نەتەوەوە. گۆڕانكاری لەو جۆرەش پرۆژەی نەتەوەیی دەوێت، كە ئەویش تاكو ئێستا زەمینەی بەرهەمهێنان و بەكارخستنی و دەركەوتنی بكەرەكانی لەكۆمەڵگە و لەكوردستاندا هەستی پێناكرێت. بەڵام ئەوە ئاشكرایە كە مێژوو راناوەستێت و رۆژێك دێت نەوەی نوێی كورد دەبێتە بكەری پرۆژەیەكی لەو جۆرە، واتە بكەرێكی رووداو دروستكەر، رووداو بەو مانایەی كە گواستنەوەی كۆمەڵگەی كوردی بێت لەم قۆناغەی كە ئێستا تیایەتی بۆ قۆناغێكی تر كە قۆناغی بوون و ئامادەبوون و خۆ سەلماندنە. بۆ جێبەجێكردنی پرۆژەیەكی لەو جۆرەش ناكرێت پشت بە تاكەكەس ببەسترێت، هەر بۆیە گۆڕینی سەرۆكی حكومەت و دانانی هەر كەسێكی تر لەشوێنەكەی یان بەجێگری بریتیە لەگۆڕینی رووكەش، ئەگینا گەوهەر هەر وەكو خۆیەتی كە ئەوەش شتێكی موژدەبەخش نییەو بەبڕوای من لەڕوانگەی بەرژەوەندی باڵای نەتەوەوە شتێكی ئەوتۆ بەرهەم ناهێنێت. كەواتە ئەگەر لەڕوانگەی بەرژەوەندی نەتەوەوە سەیر بكەین دەبێ بەلامانەوە گرنگ نەبێت كێ سەرۆكی حكومەتەو كێ جێگرێتی و وەزیرەكان كێن، بەڵكو ئەوەی گرنگە ئەوەیە ئایا ئەم دامەزراوەی بەڕێوەبردن چۆن كار دەكات و ئەوەی دەیكات لەڕوانگەی بەرژەوەندی ئایندەیی كوردەوە تا چەندێ گرنگ و بەسوودە.