سڤیل: هۆشیار سیوەیلی

لە ساڵی 2006 جۆزیف بایدن، جێگری سەرۆكی ئەمەریكا لە ئێستادا و سێنەتۆری ئەنجوومەنی سێنات لەو كاتەدا، پێشنیازی كرد عێراق بەسەر سێ فیدراڵیەتی كورد و عەرەبی شیعە و عەرەبی سوونەدا دابەش بكرێ. بایدن ئەم پلانەی لە رۆژنامەی نیوۆرك تایمزدا بڵاوكردەوە و لەو بڕوایەدا بوو بۆ دامەزراندنی عێراقێكی یەكگرتوو، پێویستە ئەم وڵاتە بكرێتە سێ بەش و هەریەك لە گروپە ئێتنی و مەزهەبیە جیاوازەكان (كورد و عەرەبی شیعە و عەرەبی سونە) بواری ئەوەیان پێبدرێ، كاروباری خۆیان بەڕێوەببەن، لە كاتێكی حكومەتی ناوەند بەرپرسیار بێت بەرامبەر بەرژەوەندیە هاوبەشەكانی وەك سیاسەتی دەرەوە و نەوت و بەرگری.
بایدن لەو كاتانەدا سەرۆكی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجوومەنی سێنات بوو، خاوەن پێگەیەكی بەهێز و بۆچوونەكانی كاریگەری گەورەیان هەبوو، بە تایبەتی لە ناو دیموكراتەكاندا. بایدن ئەم هەڵوێستەی خۆی لە مانگی سێپتەمبەری 2007 خستە بەردەم ئەنجوومەنی سێنات و زۆرینەی ئەندامان دەنگیان پێدا، لەوانە هیلەری كلینتۆن، كە ئەو كاتە ئەندامی ئەنجوومەنەكە بوو، بەڵام باراك ئۆباما بێلایەن بوو. هەرچەندە پێشتر ئۆباما لە یەكێك لە بۆنەكاندا و لە مانگی تەمموزی ساڵی 2007، واتە پێش ئەوەی بایدن پرۆژەكەی لە ئەنجوومەنی سێنات بخاتەڕوو بە راشكاوی وتویەتی "رەنگە لە كۆتاییدا دابەشكردن باشترین چارەسەر بێت، بەڵام ئێمە ناتوانین ئەمە بەسەر عێراقیەكاندا بسەپێنین، پێویستە عێراقیەكان بۆ خۆیان ئەم بڕیارە بدەن". ئەم پرۆژەیە بووە بڕیارێك بێ ئەوەی سەرۆكی ئەمەریكا ناچاربێت جێبەجێی بكات و نەشخرایە بەردەم ئەنجوومەنی نوێنەران. پلانەكەی بایدن رەخنەی زۆری لێگیرا بە تایبەتی لە لایەن دەوڵەتانی عەرەب و عەرەبەكانی عێراق. ئەوەندەی من ئاگادار بم سەركردایەتی كوردیش بە ئاشكرا پشتگیرییەكی بەهێزی نەكرد.
لەو ماوەیەدا و بە تایبەتی لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی 2007 ئەمەریكا ژمارەی سەربازەكانی لە عێراقدا زیادكرد. لەسەرەتادا 20 هەزار سەرباز و دواتر ژمارەی سەربازە زیاكراوەكان كرانە 28 هەزار سەرباز بە مەبەستی كۆنترۆڵكردنی ئەو جەنگە خوێناویە، كە زۆر كەس بە جەنگێكی مەزهەبی رانەگەیەنراو ناوی دەبرد. ئەم زیادكردنە كاریگەریەكی ئەوتۆی لەسەر ئاستی توندو تیژیەكان نەبوو. ئاست و توندی كارە ئیرهابیەكان و شەڕی رانەگەیەنراوی نێوان شیعە و سوننە لە مانگی سێپتەمبەرەوە بەرەو كزی رۆیشت و جەنەڕاڵ پێتراوس بووە قارەمانی ئەو سەركەوتنە. لە راستیدا بایدن نەك پێتراوس، پاڵەوانی كۆتاییهێنان یان هەر هیچ نەبێت كەمكردنەوەی توندوتیژیەكان بوو. هۆكارەكەش ئەوەبوو پلانەكەی بایدن زەنگی خەتەر بوو بۆ شۆڤێنیە عەرەبەكان، بە تایبەت لەناو سونەكاندا (گروپە ئیرهابی و جیهادی و ئەوانەش كە بەرووكەش تەنیا كاری سیاسیان دەكرد). ئەم گروپ و لایەنانە لەو بڕوایەدا بوون، ئەگەر شەڕەكە بەردەوام بێت، ئەوا ئەمەریكا ناچارە پلانەكەی بایدن جێبەجێ بكات و بەمەش گوایە (سەروەری) عێراق دەكەوێتە مەترسیەوە. لە سەرەتادا شیعەكانی عێراق بە تایبەتی ئەنجوومەنی باڵای ئیسلامی و هەندێك لایەن و گروپی بچووكتر پشتگیریی فیدراڵیزمیان دەكرد، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات و بەهێزبوونی پێگەیان و گوشاری ئێران، لەو پشتگیریكردنە خاوبوونەوە. بە پێچەوانەوە سونەكان لە سەرەتادا بە توندی دژی ئەم بیرۆكەیە بوون، بەڵام دواتر بەم هەڵوێستەیاندا چوونەوە، بە تایبەت دوای ئەوەی بۆیان روون بۆوە بەهێزبوونی ناوەند لە بەغدا و پەرەسەندنی دەسەڵاتی حكومەت كە شیعە لایەنی باڵادەستن تیایدا، لە بەرژەوەندی ئەوان نیە و لە چوارچێوەی فیدراڵیەكی وەك ئەوەی كوردستاندا دەتوانن باشتر مافەكانیان دەستەبەر بكەن. هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2010 و سەرنەكەوتنیان لە پێكهێنانی حكومەت و دواتریش جێبەجێنەكردنی هەندێك لە بڕگەكانی رێكەوتنامەی هەولێر لەلایەن نوری مالیكیەوە، ئەو قەناعەتەی زیاتر لا دروستكردن، كە بەرەو فیدراڵیزم بڕۆن. كەواتە سەركردە سونەكان هەڵەیەكی گەورەی ستراتیژیان كرد، بەوەی لە سەرەتای پرۆسەی سیاسیدا بەشدراییان نەكرد و بە هەموو تواناشیانەوە دژی فیدراڵیزم وەستان و راستكردنەوەی ئەو هەڵەیەش زۆر لەسەریان دەكەوێ. لەم دواییەدا لە رێگای فیدراڵیزمی پاێزگا سونیەكانەوە دەستیان بە پلانی پێكهێنانی هەرێمێكی سونە كرد، وەك دەبینین ئەم هەوڵە لەلایەن ناوەندە شیعیەكانەوە بەگشتی و حكومەتی فیدراڵیەوە بەتایبەتی بەتوندی بەرهەڵستی دەكرێ. ئەو گۆرانكاڕیانەی بەهاری عەرەبی لە ناوچەكەدا و بە تایبەت لە سووریادا بەرپایان دەكات، هەڵوێست و پێگەی سونەكان بەهێزتر دەكات، پێدەچێ لە ئەنجامدا هەرێمێكی سونە نشینی عەرەب پێكبهێنرێ، بەڵام رەنگە دوای ململانێ و رووبەڕووبونەوەی خوێناوی، چونكە پێكهێنانی هەرێمی فیدراڵی سونە سەرەتای دابەشبوونی عێراقە بەسەر سێ دەوڵەتی سەربەخۆ، یان لە مەودایەكی كورتدا سێ دەوڵەتی كۆنفیدراڵی نیمچە سەربەخۆ.
وەك لەسەرەوە باسمان كرد لەرووی پرینسیپ و سیاسیشەوە وڵاتە یەكگرتووەكان دژی پێكهێنانی سێ هەرێمی فیداڵی نیە و سێ كەسە بەهێزەكەی سیاسەتی دەرەوە (ئۆباما و بایدن و كلینتۆن) هەریەكەیان بە شێوەیەك پشتگیریی ئەو بیرۆكەیان كردوە. ئەوەی سەركردە ئەمەریكیەكانی لە پشتگیریی راستەوخۆی ئەم پلانە ساردكردەوە، دژایەتی ئەو كاتەی سونە و دەوڵەتە عەرەبیەكان و بوونی سوپای ئەمەریكا بوو لە عێراق. ئێستا ئەم دوو كۆسپە نەماون و ئەگەری ئەوە بەهێزە ئەمەریكا گەرمتر و راشكاوانەتر پشتگیری پلانەكەی بایدن بكات. رووداوەكانی ئەم دواییەی فەرمانی گرتنی هاشمی و دەركردنی ساڵح موتڵەك لە لایەن سەرۆك وەزیرانەوە بارودۆخەكەی ئاڵۆزتر كردوە و قەیرانی بێمتمانەیی نێوان سەركردە شیعەكان و سونەكانی قوڵتر كردۆتەوە.
ئیدارەی ئەمەریكی نیگەرانن بەرامبەر رووداوەكانی دوای كشانەوەیان لە عێراق. بە پێی راپۆرتێكی رۆژنامەی نیوۆرك تایمز لە 21\12 جۆزیف بایدن بە سەرۆك وەزیرانی عێراقی وتوە، كە چارەسەرنەكردنی ئەم پشێویە كاریگەری دەبێ بۆ سەر پەیوەندیەكانی نێوان عێراق و ئەمەریكا. بەردەوامبوون و سەرهەڵدانەوەی ئەم ناكۆكیانە گوشارەكان بۆ سەر ئەمەریكا زیاتر دەكات بۆ پشتگیریی راستەوخۆی پرۆژەی فیدراڵی. ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی لە رۆژی 21\12 داوا دەكات، كە ناوەڕۆكی دەستووری عێراق لەمەڕ فیدراڵیزم بە زووترین كات جێبەجێ بكرێ، چونكە هەوڵەكان بۆ چڕكردنەوەی دەسەڵات لە بەغدا شكستی هێناوە و هەموو لایەكیش هەرێمی كوردستان وەك نموونەی سەركەوتنی فیدراڵیزم لە عێراقدا دەهێننەوە.
ئایا دەبێ لەم بارودۆخ و هەلومەرجەدا و لە نێوان دوو هەڵوێستی دژ بەیەكی سەركردە شیعە و سونەكاندا لەمەڕ پرسی فیدراڵی بە گشتی و فیدراڵیزمی پارێزگا سوونیەكان بە تایبەتی، هەڵوێستی سەركردایەتی كورد چۆن بێت؟ ئاشكرایە كورد بەوپەڕی تواناوە پشتگیریی فیدراڵیزمە لە عێراقدا، بەڵام پشتگیریی یان دژایەتی فیدراڵیزمی پارێزگا سونیەكان لەم كاتەدا و بەر لە یەكلایكردنەوەی ئایندەی ناوچە دابڕاوەكان، ئاڵۆزە و پێویستی بە هەڵسەنگاندنی تەواوی ئاكامەكانی ئەو هەڵوێستەیە.
بێگومان خاڵی دەسپێك بۆ وەرگرتنی هەڵوێست بەرامبەر مەسەلەیەكی وا گرنگ و هەموو مەسەلە نەتەوەییە چارەنوسسازەكان، بریتیە لە یەكخستنی وتار و هەڵوێستی كورد و پێكهێنانی زەمینەیەكی هاوبەشی پتەو تا لەوێوە رووبەڕووی ئەو قەیران و تەحەدایانە ببینەوە و پارێزگاریی لە بەرژەوەندیە باڵاكانی هەرێمی كوردستان بكەین.
كێشەكانی نێوان سونە و شیعە باكگراوندێكی قوڵی مەزهەبی و سیاسییان هەیە و ناكۆكی و ململانێكانی نێوان سعودیە و ئێرانیش هێندەی تر بارودۆخەكەی ئاڵۆز كردوە. پێشناچێ ئاكامەكانی بەهاری عەرەبی ئەم ململانێیانە خاوتر بكاتەوە.
كێشەی ئێمە لەگەڵ لایەنی سونەدا تەنیا كەم متمانەیی نیە، كە ریشەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش ئازادی عێراق و دواتریش كاتێك ئەوان دژی فیدراڵیزم بوون (كە ماوەیەكە ئەم هەڵوێستەیان گۆڕیوە)، بەڵكو كێشەی سەرەكی ئێمە نەگەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكانە بۆ سەر هەرێمی كوردستان و هەموو ئەم ناوچانەش دەكەونە ناو چوارچێوەی ئیداری پارێزگا سونیەكانەوە. پرسیاری گرنگ ئەوەیە، ئایا ئێمە هاوكاری پارێزگا سونیەكان بكەین بۆ پێكهێنانی هەرێمی سونە پێش یەكلاییكردنەوەی چارەنووسی ناوچە دابڕاوەكان و تەنیا بە پەیمان و گفتی سیاسی رازی بین، كە گوایە دوای پێكهێنانی ئەو هەرێمانە لایەنی سونە شوێنە دابڕاوەكان دەخەنەوە سەر هەرێمی كوردستان؟ یان پێویستە ئێمە پێدابگرین و گەرانەوەی ئەو ناوچانە بكەینە مەرجی پشتگیریی كورد بۆ پرۆژەی فیدراڵی پارێزگا سونیەكان؟ لە حاڵەتی پشتگیریی سیناریۆی یەكەمدا تەجروبەی دوور و درێژی كۆن و نوێی خۆمان ئەوەمان پێدەڵێ، كە مەرج نیە پەیمان و بەڵێنی سیاسی لەلایەن بەرامبەرەكانمانەوە بخرێنە بواری جێبەجێكردنەوە، تەنانەت گەرەنتی دەستوورییش پشتگوێ دەخرێن. پشتگیریی سونە رەنگە پشتگیریی هەندێك لە دەوڵەتانی عەرەبیمان بۆ ئاسانتر بكات، بەڵام پەیوەندیەكانمان لەگەڵ شیعەی عێراق و ئێرانی شیعەدا تووشی هەڵدێر دەكەن. ئەگەر گومانێك هەبێت بەرامبەر بە جدیەتی كۆماری ئیسلامی ئێران بۆ هاوكاری و پشتگیریمان لە ئێستادا، ئەوا هیچ گومانێك نیە، كە ئەم وڵاتە دەتوانێ ببێتە فاكتەری ناسەقامگیریی لە هەرێمی كوردستان، چ راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە رێگای بەغداوە. ئەگەر سەركردایەتی كورد گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان بكاتە مەرجی پشتگیریی پرۆژەی فیدراڵی ناوچە سونیەكان، ئەوا رەنگە سونەكان بە ئاسانی و تەنانەت لە چوارچێوەی مادەی 140 یشدا ئامادە نەبن مل بۆ گەڕانەوەی ئەو ناوچان بدەن و رەنگە ئەم هەڵوێستەی كورد ببێتە هۆی شكستی پرۆژەی فیدراڵی پارێزگا سونیەكان و لەگەڵیشیدا شكستی فیدراڵیزم لە عێراقدا، ئەمەش گوشاری زیاتر دەخاتە سەر فیدراڵیزمی هەرێمی كوردستان و گەڕانەوەی ئەو ناوچانەش لە چوارچێوەی مادەی 140 بۆ سەر هەرێمی كوردستان ئاسانتر ناكات، چونكە ئەوە چەندین ساڵە جێبەجێكردنی ئەو مادەیە بە تایبەتی سەرژمێری و راپرسی دواخراون و حكومەتی فیدراڵی بەجدی كار بۆ جێبەجێكردنی ناكات. هەڵبەتە رای سێیەمیش هەیە كە راگرتنی هاوسەنگیەكانی نێوان شیعە و سونەیە و بە شێوەیەك (كورد وتەنی نەشیش بسووتێ و نەكەباب) و چاوەڕێی دەرهاویشتەكانی ئەو ململانێیە بكەین و لەبەر رۆشنایی ئەو دەرهاویشتەیەدا هەڵوێستی خۆمان دیاری بكەین.
با بەكورتی باسی هەریەك لەو سیناریۆیانە بكەین. بەڵام بەر لەوە، پێویستە هەمیشە ئەو ئەگەرەش لەبەرچاو بگرین، كە هەرچەندە لاوازە، ئەویش رێكەوتنی لایەنی شیعە و سونەیە و لە ئەنجامدا حكومەتی عێراق ناچار بێت لەبەر گۆڕانكاریەكانی ناوچەكە و هەڵچوونی تەوژمی ئیسلامی سونە بەتایبەتی لە سوریادا سونەكان بە شێوەیەكی راستەقینە لە حكومەت و دەسەڵاتدا بەشدار بكات. ئەمە ئەگەرێكی لاوازە و گەر بۆ ماوەیەكی كورتیش ئەم پێكەوە كاركردنە بێتە ئاراوە، ئەوا ئاڕاستەی پێشهاتەكان لەداهاتوودا بەرەو ئەوە دەچن، كە شیعە و سونە بەرەو لێدابڕان وجیابوونەوە بڕۆن.
• پشتگیریی هەرێمی كوردستان بۆ پرۆژەی بەهەرێمبوونی پارێزگا سونیەكان:
وەك لە سەرەوە ئاماژەم بۆ كرد، هەڵبژاردنی ئەم رێگایە، مانای مسۆگەركردنی گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەكان نیە، بەڵام چانسی سەركەوتنی فیدراڵیزم لە عێراقدا و پێكهێنانی سێ هەرێمی كورد و شیعە و سونە بەهێزتر دەكات. بە رای من پێویستە ئێمە پشتگیریی هیچ پرۆژەیەك نەكەین، كە ئایندەی ئەو ناوچانە بخاتە مەترسیەوە. رەتكردنەوەی داخوازی سونەكان لە لایەن سەركردایەتی كوردەوە قورستر دەبێت، كاتێك ئەمەریكا راستەوخۆ یان ناڕاستەحۆ پشتگریی پرۆژەكەیان بكات (پەرەسەندن و گۆڕانكاریەكانیش ئاماژە بەوە دەكەن، كە درەنگ یان زوو ئیدارەی ئەمەریكی ئێستا و داهاتووش ناچار بن پرۆژەی فیدراڵیزمی سونەكان پەسەند بكەن). دیسانەوە گەڕانەوەی ئەو ناوچانە دەبێت لە پێشەوەی داخوازیەكانی كورد بێت.
• رەتكردنەوەی داخوازی سونەكان بۆ پشتگیرییكردنی پرۆژەی فیدراڵیزمی پارێزگاكانیان.
گەورەترین مەترسی پەنابردنە بەر ئەم رێگایە ئەگەری شكستهێنانی سیستەمی فیدراڵیە لە عێراق و رەنگە رێگاخۆشكار بێت بۆ لابردنی ئەم سیستمە لە دەستووردا. ئەمەش گورزێكی كوشندەیە بۆ داخوازیەكانی كورد. رەنگە لە لایەن ئێرانەوە دەسخۆشیمان لێبكرێ، بەڵام بەم هەنگاوە نەك تەنیا باڵادەستی رەهای حكومەتی ناوەند ئەچەسپێنین، بەڵكو ئاواتی مێژوویی و لە مێژینەی خۆمان بۆ پێكهێنانی دەوڵەت تووشی هەڵدێر دەكەین.
• چاوەڕێكردن و چاودێریكردنی بارودۆخەكە بەو هیوایەی دەرهاویشتەكان لە بەرژەوەندی خەڵكی كوردستاندا بن.
ئەم رێگایە ئاسانترین رێگایە و هەندێكجار لە ئەنجامی نەبوونی رایەكی گشتگیر لە نێوان لایەنە سیاسیەكانی وڵاتدا، پەنای بۆ دەبرێ. بە واتایەكی تر خۆ بەدەستەوەدانێكی نەرمە بۆ رووداوەكان، بەشێوەیەك رووداو و پێشهاتەكان جڵەوگیری بڕیار و هەڵوێستەكان بن، نەك بە پێچەوانەوە. ئەمەش رێگایەكی مەترسیدارە و ئەگەر پەنای برایە بەر، ئەوا پێویستە زۆر بەوردی تاوتوێ بكرێ و هەڵسەنگاندن بۆ هەموو ئەگەرەكان و ئامادەكاری بۆ هەموو پێشهاتەكان بكرێ.
لەناو لایەنە سیاسیەكانی كوردستاندا تا ئەم ساتەش بۆچوونێكی هاوبەش و یەكگرتوو نیە، هەرچەندە هەوڵی كۆكۆدنەوەی لایەنەكان هەیە و هەریەك لە سەرۆك بارزانی و سەرۆك تاڵەبانی لەم رووەوە خەریكی دەسپێشخەرین.
ئەگەر ئێمە پشتگیریی بە هەرێمبوونی پارێزگا سونیەكان بكەین، ئەوا دەبێت ئەو پشتگیریە مەرجدار بێت بەم شێوەیە:
• یەكلاییكردنەوەی ئاییندەی ئەو ناوچانە لە رێگای راپرسیەوە، بەر لە راپرسی لەسەر بەهەرێمبوونی ئەو پارێزگایانە، یان:
• لەناوچە دابڕاوەكانی هەریەك لەو پارێزگایەنە لە هەمان كاتدا دوو راپرسی بكرێت، یەكێكیان بۆ بەهەرێمبوونی پارێزگاكە و ئەوەی تر بۆ یەكلایییكردنەوەی ئەو ناوچەیە، بە مەرجێك حكومەتی فیدراڵی و لایەنە نێودەوڵەتیەكان بە تایبەتی ئەمەریكا گەرەنتی رێزلێگرتنی رای دانیشتوانی ئەو ناوچانە بكەن.
ئەگەر پشتگیریی لایەنی شیعە و حكومەتەكەی بەڕێز مالیكی بكەین، ئەوا پێویستە جێبەجێكردنی مادەی 140 و چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغدا بكەینە مەرجی ئەو پشتگیریە و میكانیزمی جێبەجێكردنی بەڵێن و رێكەوتنامەكان دیاری بكرێن.
هەر هەوڵێكیش بۆ پێكەنانی هاوپەیمانیەتێكی نوێ لەنێوان هاوپەیمانی كوردستانی و عێراقیە و هەندێك لایەنی شیعە بۆ پێكهێنانی حكومەتی نوێی عێراق، پێویستە لەسەر بنەمایەكی پتەو و بەرنامەیەكی روون و خشتەیەكی زەمەنی دیاریكراو بێت و ئەزموونی پشتگیریی مالیكی دووبارە نەبێتەوە، كە لە ئەنجامی رێكەوتننامەی هەولێر حكومەتی پێكهێناو تەنیا بەندێكیشی لەو رێكەوتنامەیە جێبەجێنەكرد.