|
سڤیل:
مامەند رۆژە
ئەمڕۆ لەوەتی كێشمەكێشەكانی نێوان روسیا-چین و
هاوپەیمانانی ئەتڵەسی دەسیپێكردوە، ژمارەیەك
لەپسپۆڕانی سیاسی و جیۆپۆلیتیك، باس لەئەگەری
سەرهەڵدانەوەی جەنگی ساردی دووەم لەسیستەمی
تازەی نێونەتەوەیی دەكەن. پسپۆڕانی جیۆپۆلەتیك
كە ئەم بابەتەیان وروژاندوە، پێیانوایە كە ئەم
جەنگە لەتەنگژە جیۆپۆلیتیكییەكانی خۆرهەڵاتی
ناوەڕاستەوە سەرهەڵدەدات. جەنگی ساردی تازە
وەكو جەنگی ساردی پێشوو لەسەر میحوەرێكی
جیۆپۆلیتیكی بەرپادەبێـت. لەهەمووشی گرنگتر
ئەمەیە كە جەنگی ساردی دووەم تاڕادەیەك، لەسەر
میحوەری جەرگەستان یاخود هارتلاندەكەی سیر
هاڵفۆرد ماكیندەرە، بەڵام تۆزێك بەرەو خوارتر
بەلای حەوزی قەزوین و حەوزی كەنداو داشكاوە.
ئەم دوو حەوزەش ئەمڕۆ دوو ناوەندی جیۆپۆلیتیكی
و وزەی جیهان پێكدەهێنن.
ئەم دوو ناوەندە جیۆپۆلیتیكیەی جیهان، لەدیدی
ستراتیژییەوە بایەخێكی یەكجار زۆریان هەیە.
چونكە ركابەری لەسەر بەدەستەوەگرتنی رێگاكانی
باڵادەست بوون بەسەر ئەم دوو ناوچەیەدا، ئەمڕۆ
پایەی گۆڕانگارییەكانی سیستەمی نێودەوڵەتی
تازە پێكدەهێنێت. سەیرتریش ئەوەیە كە تێكڕای
هێز و زلهێزە خۆرئاوایی و خۆرهەڵاتییەكانی
جیهان چاویان بڕیوەتە حەوزی قەزوین-كەنداو و
هەموویان تێی وروكاون. نیشانەكانی جەنگی ساردی
تازە لەركەبەری بۆ باڵادەستبوون بەسەر
سەرچاوەكانی وزەی هارتلاندی تازە و روداوەكانی
بەهاری عەرەبیەوە زۆرتر لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست،
ئاسیای ناوەند و ئەوروپای خۆرهەڵاتدا
دەبینرێن.
ئێمە لەم نێوەدا چیمان لێدێت؟ ئایا كوردستانیش
بەر شەپۆڵەكانی ئەم جەنگە دەكەوێت؟ ئەوەندە
بەسە بیزانین كە هەرێمی كوردستان لەناو جەرگەی
ئەم دوو حەوزە ستراتیژییەی وزەی جیهاندایە و
بمانەوێ و نەمانەوێ ئەمە پرژەكانی بەر ئێمەش
دەكەوێت.
جەنگی ساردی تازە
لە هارتلاندی تازە
پرۆفیسۆر جیفری كەمپ كە زانایەكی جیهان-هزری
ئەمەریكاییە، لەساڵی 1997ە پێشبینی ئەم جەنگەی
كردووە. ئەو لەبابەتێكی خۆیدا كۆمەڵەی
جیۆپۆلیتیكی دەیاری قەزوین- كەنداوی بە
"ناوچەی هێلكەیی وزەی ستراتیژی دنیا" یاخود
The Stratejik Energy Ellips بەناوكردووە.
جیفری كەمپ پێیوایە كە ئەوەندە نابا دنیا
لەسەر ئەم ناوچە هیڵكەییەی وزەی ستراتیژی دنیا
تێك بەردەبن و هەموو هێزە گەورەكان هەوڵی ئەوە
دەدەن، كە بەسەر ئەم دوو حەوزەی جیهاندا
باڵادەست بن، بۆ ئەمەش گرژییەكان دنیا
دەگرێتەوە.
ئانسی كولبەرگ كە ئەویش بیرمەندێكی
جیۆپۆلیتیكی جیهانی ئەمەریكایە، پێیوایە
فرەجەمسەركردن كۆدێكی فكری ساختەیە. ئەو دەڵێ
قۆناغی "هەژمونی ناوچەیی" شتێك نییە، جگە
لەگەمەیەكی راستەقینە لەسەر شەترەنجی ناوچەی
ئۆراسیا. ئەم گەمە گەورەیە رێك جێگرەوەی هەمان
زاراوەی گەمە گەورەكەی یەكەمە كە لەنیوەی
دوەمی سەدەی 19یەم و نیوەی یەكەمی سەدەی 20مدا
لەسەر باڵادەستبون بەسەر ناوچەكانانی ئاسیای
ناوەند و ئۆراسیا لەنێوان ئیمپراتۆری روسیا و
بریتانیا دەسیپێكرد. ئەو دەڵێ ئەم ململانێیە
ئەوروپای خۆرهەڵات، باڵكان، ئاسیای ناوەند،
هارتلاندی جیۆئیكۆنۆمی جیهان واتە حەوزی
قەزوین-كەنداو دەگرێتەوە.
میحوەری شانگهای- میحوەری ناتۆ
ئەمرۆ لەلایەك پرسی قەڵغانی موشەكی ناتۆ
لەپۆلاندە و توركیا بۆ روسیا، چین و ئێران
بۆتە كێشە. لەلایەكیش لەگەڵ رووداوەكانی
بەهاری عەرەبیدا، پرسی تێسرەواندنی سوریا و
پرسی تەنگەی هورمز كە ئێران هەڕەشەی داخستنی
دەكا، سەرلەنوێ ئەم باسەی وروژاندۆتەوە.
روسیا-چین لەسەر میحوەرێكی ئەمنی،
سەربازی-ستراتیژی خەریكە لەچوارچێوەی "كۆمەڵەی
هاوكاری شانگهای" رێكدەكەون و بۆ هەندێك لە
پرسە جیۆپۆلیتیكییەكانی دنیا بیروبۆچونی
هاوبەشیان هەیە. هێزەكانی ئۆراسیا لەسەر
میحوەری وزەی ستراتیژی جیهان واتە هارتلاندە
تازەكە خەریكە هەڵوێستەكانیان یەكدەخەن. ئەم
ستراتیژییەیان خەریكە سەر بۆ حەوزی كەنداویش
دەكوتێ، بەڵام لەرێگەی ناراستەوخۆوە، لەرێگەی
ئێرانەوە!
هێزەكانی ئۆراسیا بەتایبەت دەربارەی پرسی
ئێران و سوریا هەڵوێستی جدیتریان هەیە و
بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشیان لەسەر گەمارۆدانی
سوریا ڤیتۆكردوە. روسیا دوو كەشتی جەنگی
رەوانەی دەریای ناوەراست كردووەو لە پەنای
شریتی ساحیلی سوریادا لەنگەریان گرتوە. ئا
ئەمەش یەك لەهۆیەكانی درێژبوونەوەی تەمەنی
رژێمەكەی بەشار ئەسەدە. مۆسكۆ هەڕەشەی
جێگیكردنی دژەموشەكەكانی ئەسكەندەر دەكات.
ئێرانیش هەڕەشەی داخستنی تەنگەی هورمز دەكات.
هەروەها ئێران بەردەوامە لەسەر تاقیكردنەوەی
موشەكە مامناوەندییەكانی و مانۆڕەكانی خەریكە
ئارامی كەنداو دەشڵەقێنێت. لەولاش ئیسرائیل
هەڕەشەی تێسرەواندنی ئێران دەكات. ئەمەریكاش
لەگەڵ بریتانیا هەڕەشەكانی ئێران بە هەند
وەرناگرن و لەسەر ئەوە سورن كە كەشتییە
جەنگییەكانیان هاتوچۆی كەنداو بكات. گرژییەكە
هەركو دەڕوا زیاتر تەشەنە دەكات.
لەبەرانبەردا هێزەكانی ئەتڵەسی واتە هێزەكانی
میحوەری ناتۆش لەسەر ئەوە سورن كە قەڵغانە
موشەكییەكانیان دابنێن و دەیانەوێتیش روسیا
دڵنیا بكەنەوە. هێزە ئەتڵەسیەكان لەم
ململانێیەدا بەتەمای ئەوەن لەلایەك ئارامی
كەنداو بپارێزن و لەلایتریش لەحەوزی قەزویندا
قسەی یەكەم ئەمان بیكەن. خۆی لەدیدی
بریژینسكیەوە لەگەڵ ئەوەی ئەمەریكا تا دوو
دەیەی دیكەش تاقە هێزی باڵادەستی جیهانی دەبێ،
بەڵام پێیوایە روسیا و چین كە سنوری هاوبەشیان
لەگەڵ وڵاتانی ئاسیای ناوەند هەیە، دەتوانن
بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا بخەنە مەترسیەوە.
بریژینسكی لەتیۆرییەكەیدا دەڵێ "هەرچ هێزێك
بەسەر ئاسیای ناوەنددا زاڵببێ، ئەوە دەتوانێ
هەڕەشە لەپێگەی ئەمەریكا لەكەنداویش بكات."
بریژینسكی پێ لەسەر ئەوە دادەگرێ كە لەخولی
دووەمی جەنگی سارددا، ئاسیای ناوەند- و
لەرێگەی ئەوێشەوە كەنداو- گرانبەهاترین خەڵاتی
جیۆپۆلیتیكی ئەمەریكایە. بۆیە دەڵێ مانەوە و
نەمانەوەی ئەمەریكا وەكو هێزی گەرەنتۆری ئاشتی
و ئاسایشیی جیهانی بە باڵادەستبونی بەسەر ئەم
ناوچە ستراتیژییەی دنیاوە بەندە. بۆیە
ئامۆژگاری ئەوە دەكا كە بڕیارسازانی سیاسی و
ستراتیژی ئەمەریكا بەهیچ كلۆجێك لەم
ستراتیژییە پاشگەز نەبنەوە.
خۆرهەڵاتی ناوەراست بۆتە چەقی ئەم ململانێیە
تازەیە. كوردستانی ئێمەش لەناو جەرگەكەیدایە.
خۆرهەڵاتی ناوەڕاست-سەرەتای جەنگی ساردە.
میحوەركانی خۆرهەڵاتی ناوەراست
لەخۆرهەڵاتی ناوەرست بەرەی ئێران-سوریا
میحوەری ئەم جەنگەن. سوریا ئەمڕۆ چیتر سپەر
نەماوە و بۆتە بەرەی ئەم جەنگە. لەولاش
میحوەری عەربستان-قەتەر میحوەری دژبەری
میحوەری ئێران-سوریان. هەرچی توركیایە دەیەوێ
بەم جەنگەوە نەپلیكێ، چونكە لەئەنجامەكانی
نیگەرانە، بۆیە تێدەكۆشێ كە رۆڵێكی
میانەرەوانەتر بگێڕێ، بەڵام لەدۆزی سوریادا
پیس تێكەوتوە و تازە بۆتە لایەن و دەرچونی
ئاستەم دەنوێنێت.
لەم نێوەدا ئێراق كە لە رۆژی 20 دیسەمبەری
رابردوەوە ئیتر بۆتە دەوڵەتێكی شیعە، هێشتا
بڕیاری یەكلاكەرەوەی خۆی نەداوە، بەڵام لەسەر
ئاستی ئێراق خانەكانی قوڵایی میحوەری سوننە
واتە "هێزەكانی ئێراقیە"ی قەڵاچۆكردووەو
لەپەلوپۆی خستون. دەڵێی هاوپەیمانی نیشتمانی
بۆنی ئەم كێشمەكێشەی كردوە، بۆیە هەر لەگەڵ
هێزەكانی ئەمەریكا لەئێراق كشانەوە، بازوی
ئاسنی خۆی بە هەموو لایەك بەكوردیشەوە
نیشانداوە. هەڕەشەكان ئاشكران و تارق هاشمی
بۆتە كراسەكەی ئۆسمان و لەمسەر و لەوسەر
داوادەكرێ یاخود داڵدەدەرێت. ئێراقی شیعە
لەپرسی سوریادا تارادەیەك بێلایەنی خۆی
شكاندوە و بەپەناوەكی پشتی ئەسەدی عەلەوی
دەگرێـت.
باشە هەرێمی كوردستان بەدیلە ستراتیژییەكانی
چین؟ ئێستا هەرێم بە كردەوە لەوەتی تارق هاشمی
داڵدەداوە، كەوتۆتە ریزی میحوەری سوننەوە.
چەندی دەروا ئەم ریزبەندییە تۆختر دەبێـتەوە.
بەڵام ئایا ئەم ریزبەندییە چی كاریگەرییەكی
لەسەر پێگەی هەرێمی كوردستان دەبێت؟ رێك ناوكی
پرسیارەكە ئا لێرەدایە. وریا بن، كوردستان
ناسكترین شریتی نێوان ئەم دوو میحوەرەیە.
ئەگەر بێت و بەوردییەوە سیاسەت نەكەین، ئەوە
كوردستان دەسبەجێ لەناوچەی پەرژین-سپەرەوە بۆ
ناوچەی بەرە، واتە شوێنی تەسفیەی حساباتی دوو
میحوەرەكە وەردەسورێت. ئەمەش ئێشی پێنج سەد
ساڵی بەرە بوون لەنێوان ئۆسمانی-سەفەویمان
بیردەخاتەوە. تاقە ستراتیژی راست ئەوەیە كە
كوردستان نەك ناوچەی پەرژین، نەك ناوچەی سپەر
بەڵكو ناوچەی مەدەخەل بێت. ئەم ستراتیژییە
ئارامی وڵاتەكەمان دەپارێزێت.
|
