سڤیل: بیلال سەعید

موعتەسەم ئەكرەم، بریكاری وەزارەتی نەوتی عێراق، كە تاكە گەورەبەرپرسی كوردە لەوەزارەتی نەوتی عێراق لەیەكەم چاوپێكەوتندا لەگەڵ (سڤیل)، باس لەناڕەزاییەكانی كورد دەربارەی یاسای نەوت و غاز دەكات و ئاماژە بەبڕی نەوتی رەوانەكراوی عێراق لەساڵی 2011 و داهاتەكەی بۆ عێراق دەكات.

سڤیل: لەساڵی 2007 بەدواوە تائێستا دوو رەشنووسی یاسای نەوت و غاز لەعێراق ئامادەكراوە، بەڵام بۆچی تائێستا رێكەوتن لەسەر ئەو یاسایە ئەنجام نەدراوە؟ ناڕەزاییەكانی هەرێمی كوردستان لەو یاسایەدا لەبارەی كام خاڵەوەیە؟
موعتەسەم: لەتازەترین باس و خواسی تایبەت بەیاسای نەوت و غاز حكومەتی ناوەند نوسخەی یاساكەی 15/ی شوبات/2007ی رەوانەی پەرلەمان كردەوە، بەڵام وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەرۆژی 18/12 نامەیەكی بۆ وەزارەتی نەوتی عێراق رەوانە كردووەو چەند تێبینیەكی لەسەر یاساكە هەیە.
سڤیل: گرنگترین تێبینییەكانی وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێم لەسەر چ خاڵێكی یاساكەیە؟
موعتەسەم: وەزارەتی سامانە سروشتییەكان تێبینی لەو بەشەی یاساكەیە، كە باس لەچۆنیەتی ئیدارەكردنی نەوت دەكات لەعێراق، هەرێمی كوردستان داوا دەكات گرنگی تایبەت بەو خاڵە بدرێت، كە باس لەدامەزراندنی "مەجلیس ئیتیحادی نەوت و غاز" دەكات و دەسەڵاتی تەواوی هەبێت، بەڵام مەركەز داوادەكات ئیدارەكردنی نەوت لەژێر دەسەڵاتی بەغدا بێت، چەند پاشكۆیەكی دیكە كە لەیاساكەدا هاتوون، هەرێم داوا دەكات ئەو خاڵانە نەمێنن.
سڤیل: بەڕای ئێوە وەك بەرپرسێكی باڵای كوردی نەوتی عێراق، دەبێ هەرێمی كوردستان گرنگی بە چ خاڵێكی پڕۆژە یاسای نەوت بدات؟
موعتەسەم: بەهۆی پۆستەكەمەوە ناتوانم رای خۆم لەراگەیاندنەوە باس بكەم، بەڵام رام وایە پێش رەوانەكردنی یاساكە بۆ پەرلەمان رێكەوتنی لەسەر بكرێت.
سڤیل: دوو رای جیاواز هەیە بەمەبەستی رێكەوتن لەسەر یاسای نەوت و غاز، بەشێك پێیوایە یاساكە رەوانەی پەرلەمان بكرێت و بەشی دیكە پێیوایە رێكەوتنی لایەنە سیاسیەكان هەبێت سەبارەت بەیاساكە، ئەوكات رەوانەی پەرلەمان بكرێت، بەرای تۆ كامیان چارەسەرە؟
موعتەسەم: بەڕای من پێویستە لەدەرەوەی پەرلەمان چارەسەر بكرێت و رێكەوتن لەسەر یاساكە هەبێت، لەبەرئەوەی ئەگەر یاساكە بڕواتە پەرلەمانیش، رەتدەكرێتەوە، بۆیە پێویستە لەدەرەوەی پەرلەمان رێكەوتن بكرێت.
سڤیل: بۆچی لەگەڵ تێكچوونی باری سیاسی عێراق یەكەم كێشە دێتە بەرباس مەسەلەی نەوتە، كە وەك كارتێكی سیاسی بەكاردەهێنرێت؟
موعتەسەم: ئێستا گفتوگۆكردن و لێكنزیكبوونەوەی زیاتر هەیە سەبارەت بەكەیسی نەوت لەعێراق، چونكە رۆژانە رەوانەكردنی نەوت ئەنجام دەدرێت و قسەش لەسەر ئەوە كراوە پارەی پتڕۆ دۆلار بەم نزیكانە بۆ هەرێم سەرف بكرێت.
سڤیل: دوای گرێبەستەكانی ئیكسۆن مۆبیل لەگەڵ هەرێمی كوردستان، ناڕەزاییەكانی بەغدا سەبارەت بەو گرێبەستە سەریهەڵدا، ئایا دواین رای وەزارەتی نەوتی عێراق چیە سەبارەت بەچارەنووسی گرێبەستەكانی ئیكسۆن مۆبیل لەگەڵ هەرێم؟
موعتەسەم: تاوەكو ئێستا لەناو وەزارەت بەشێوەیەكی كردارەكی هێچ ئیجرائاتێك لەگەڵ ئیكسۆن مۆبیل نەكراوە، لەناو وەزارەتیش هیچ قسە و باسێكمان لەمەسەلەی گرێبەستی ئیكسۆن مۆبیل لەگەڵ هەرێم نەكردووە، ئەوەی دەوترێت تەنیا قسەی راگەیاندنە.
سڤیل: ساڵی 2011، ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لەچاو ساڵانی رابردوو زیادی كرد، ئایا ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لەعێراق ساڵی رابردوو چەند بوو، داهاتەكەشی چەندە؟
موعتەسەم: ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لەساڵی 2011 رۆژانە دوو ملیۆن و 165 هەزار و 171 بەرمیل بووە، واتە ساڵی 2011 بڕی نەوتی بەرهەمهێنراو 790 میلۆن و 469 هەزار و 974 بەرمیل بووە، كە داهاتەكەی 83 ملیار دۆلار بووە.
سڤیل: لەماوەی ساڵانی رابردوو ئاستی نەوتی یەدەگی عێراق بەدوو شێوە راگەیەندراوە، جاری یەكەم راگەیەندرا باس لەوە هەبوو نەوتی یەدەگی عێراق تەنیا 115 ملیار بەرمیل نەوتە، جاری دووەم باس لەوە هەبوو 143 ملیار بەرمیل نەوتە، ئایا رێژەكە ئیستا چەندە؟
موعتەسەم: ئەوەی تائێستا دیاریكراوە 143.1 ملیار و پۆینت یەك بەرمیل رێژەی نەوتی یەدەگی عێراقە، رێژەی یەدەگی غازیش 126 ترلیۆن سێجایە، ئەو رێژەیەش بەبێ نەوت و غازی هەرێم.
سڤیل: حكومەتی هەرێم چەند جارێك رایگەیاندوە بڕی نەوتی یەدەگی كوردستان 40 ملیارە، ئایا ئەو ژمارە تەواوە؟
موعتەسەم: سەبارەت بەبڕی نەوتی یەدەگی كوردستان منیش ئەو زانیاریەم گوێ لێبووە، بەڵام تائێستا شتێكی رەسمی نەگەیشتۆتە لای ئێمە سەبارەت بەئاستی نەوتی یەدەگ لەكوردستان.
سڤیل: ئایا وەزارەتی نەوتی عێراق سەردانی ئەو كێڵگە نەوتیانەی كردووە، كە لەسنوری هەرێمی كوردستان كاری تیدا دەكرێت؟
موعتەسەم: تائێستا وەك حكومەتی ناوەند نەخێر، بەڵام من وەك شەخسی خۆم لەبۆنە تایبەتیەكاندا سەردانم كردووە، بەڵام باس و خواسی سەردانكردنی كێڵگەكانی هەرێم تائێستا نەكراوە.
سڤیل: بەپێی یاسای كۆنی نەوت، كە لەعێراق كاری پێدەكرێ، پێویستە قەرەبووی ئەو ناوچانە بكرێتەوە، كە نەوتی لێدەردەهێنرێت؟ ئایا ئێستا لەكوردستان و بەغداد كار بەو بڕگە یاسایە دەكرێت؟
موعتەسەم: سەبارەت بەكوردستان ئاگادار نیم، بەڵام لەعێراق كاری پێدەكرێت.
سڤیل: رێژەی ئەو كۆمپانیانەی ئێستا لەعێراق كاردان لەبواری نەوت و غاز چەند كۆمپانیان و چەند وڵات لەبواری نەوت و غاز لەعێراقدا چالاكن؟
موعتەسەم: لەیەكەم قۆناغی گرێبەستەكان، چوار كۆمپانیا و قۆناغی دووەم شەش كۆمپانیا و قۆناغی سێیەم تەنیا سێ كۆمپانیا هەن، كە زیاتر لەبواری غاز كاردەكەن، وابڕیارە سێ مانگی دیكە موڵەتی كاركردن بەچەند كۆمپانیایەكی دیكە بدرێت.
سڤیل: لەعێراقدا ئێستا كار بەیاسای پتڕۆ دۆلار دەكرێت، كە هەر بەرمیل نەوتێك لەپارێزگایەك دەربهێنرێت یەك دۆلاری بۆ سەرف دەكرێت، ئەی سەبارەت بەكوردستان جێبەجێ دەكرێت؟
موعتەسەم: ئێستا سەرجەم پارێزگاكان بڕە پارەی پتڕۆ دۆلار وەردەگرن بەپێی ئاستی رێژەی نەوت، بەڵام سەبارەت بەكوردستان لەم رۆژانە قسەم لەگەڵ بریكاری وەزیری دارایی عێراق كرد، باسی ئەوەی كرد بەم نزیكانە بڕە پارەی پتڕۆدۆلار بۆ هەرێم سەرف دەكرێت.
سڤیل: ئایا كاتی ئەوە نیە نرخی یەك دۆلار بۆ یەك بەرمیل گۆڕانكاری بەسەردابێت، چونكە نرخی نەوت رۆژ بەرۆژ بەرزدەبیتەوە؟
موعتەسەم: ئەو گۆڕانكاریە لەدەسەڵاتی وەزارەتدا نیە، پێویستە لەسەر ئاستی حكومەت قسەی لەسەر بكرێت.
سڤیل: باس لەوە دەكرێت رێژەی كورد لەكەرتی نەوت لەكەركوك (7%)ە ئایا بۆچی تائیستا كورد لەكەرتی نەوت بەشێوەیەكی گشتی لەعێراق رۆڵی لاوازە؟
موعتەسەم: زورجار نەمویستووە قسە لەسەر ئەو مەسەلەیە بكەم، چونكە وتومە لەقازانجی مەسەلەی كورد نییە، كە بوترێت رێژەی كورد چەندە لەوەزارەتی نەوت، بەڵام ئێستا لەرێگەی سڤیل ئەو مەسەلەیە روون دەكەمەوە، تەنیا سەیرێكی ئەم رێژانە بكەن، بزانن رێژەی كورد لەنەوتی باكوور لەكەركوك چەندە، بۆ نمونە پێش ساڵی 2003 رێژەی كورد لەكۆمپانیای نەوتی باكوور 83 كارمەندی هەمیشەیی بوو، بەڵام توانیومانە رێژەی كورد تاكۆتایی ساڵی 2010 بەرزبكەینەوە بۆ 1354 كارمەند، لەو رێژەیەدا 432 كارمەند بەهەمیشەیی و 203 كارمەند بەگرێبەست و 365 گواستنەوە و 271 بەدووبارە دامەزاندن دانراون، بەو پێیەش رێژەی كورد گەیشتوەتە 1354 كورد لەكۆمپانیای نەوتی باكوور، لەگەڵ ئەوەشدا لەكۆمپانیای دابەشكردنی نەوتی باكوور رێژەكە بەم شێوەیەیە، لەساڵی 2003 رێژەی كارمەندی هەمیشەیی تەنیا 206 كارمەند بووەو كارمەندی گرێبەستیش 25 كارمەند، بەڵام لەكۆتایی ساڵی 2010 رێژەكە بووە 542 كارمەندی كورد، هەوەها لەكۆمپانیای غازی باكوور رێژەكە پێش 2003 تەنیا 186 كارمەند بووە، بەڵام لە2010 رێژەكە گەیشتۆتە 736 كارمەند، لەپۆلیسی نەوتی باكوور رێژەكە تەنیا 13 كەس بووە، ئێستا رێژەكە 2932 پۆلیسە، لەپاڵاوگەی نەوتی باكوور رێژەی كورد تەنیا 12 كەس بووە، بەڵام ئێستا 52 كارمەندە. لەگەڵ ئەوەشدا كە پەیمانگای نەوت پێش 2003 گواسترابوویەوە بۆ بێجی، بەڵام بەهۆی فشار و داواكاری من لەساڵی 2005 پەیمانگاكەم جارێكی تر هێنایەوە كەركوك، بەمەبەستی ئەوەی قوتابیانی كورد لەبواری نەوت زیاتر پێبگەیەنین، چونكە دامەزراوانی ئەم پەیمانگایە بەئیجباریە، پێشتر لەو پەیمانگایە تەنیا 554 دەرچوومان هەبووە، بەڵام ئێستا 5778 خوێندكار و كارمەند لەو پەیمانگایە دەرچوونە،. بۆیە دەپرسم چ وەزارەت و وەزیر و بەرپرسێكی كورد ئەو كارانەی بۆ كورد كردووە؟ لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر عەرەبە هاوردەكان بگەرێنەوە سەرشوێنەكانی خۆیان، دەمانتوانی كاری زیاتر بۆ زیاتركردنی رێژەی كورد بكەین لەكەرتی نەوت، زۆرینەی بەرێوەبەرە گشتیەكانی نەوتی باكوور لەكەركوك كوردن، ئێستا بەڕێوەبەری گشتی غازی باكوور و بەڕێوەبەری دابەشكردنی نەوتی باكوور و بەڕێوەبەری پەیمانگای نەوت و بەڕێوەبەری پاڵاوگەی نەوت و بەڕێوەبەری نەوتی باكوور كوردن، پێشتر بۆیە قسەم لەسەر ئەو مەسەلەیە نەدەكرد، دەمگوت بانەڵێین ئەو هەموو كوردە چۆن لەكەرتی نەوت دامەزراون.
سڤیل: پارچە ڤیدیۆیەك لەماڵپەرەكانی ئینتەرنیت بڵاوبووەتەوە كە دیمەنی شكاندنی بۆریەكی نەوت پێشان دەدات، كە چەند هاوڵاتیەك نەوتی لێ دەدزن، ئایا چ لێكۆڵینەوەیەك لەو مەسەلەیە كراوە؟
موعتەسەم: دیمەنەكەمان بینیوە و ئاگاداری ئەو حاڵەتەین و لیژنەشی بۆ تەشكیل كراوە، ئێستا كەیسەكە لەدەستەی نەزاهەیە، هەرچەندە یاسا و رێگریكردنێكی زۆر هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا حاڵەتی دزین مانگانە دوو جار یان زیاتر روودەدات.
سڤیل: بۆچی دروستكردنی پاڵاگەوی نەوتی كەركوك تائێستا دواكەوتووە، كەمتەرخەمی كوردە یان وەزارەتی نەوتی عێراق نایەوێت ئەو پاڵاوگەیە لەكەركوك بكریتەوە؟
موعتەسەم: لەعێراق بەشێوەیەكی گشتی چوار پاڵاوگە هەیە، وابڕیارە ئەم پاڵاوگانە بكرێنە پاڵاوگەی وەبەرهێنان، بۆیە بەم نزیكانە دیراسەكردنی پاڵاوگەی كەركوك تەواو دەبێت، كە تەنیا دیراسەكەی بڕی 123 ملیۆن دۆلاری تێچووە و كۆمپانیای (شۆ) پێی هەڵدەستێت، دوای تەواوبوونی دیراسەكە ئەوكاتە ئیعلانی بۆ دەكرێت.
سڤیل: زۆر قسەو باس لەوە دەكرێت، كە وەزیرەكانی نەوت لەعێراق دژایەتی كەیسی نەوتی كوردستان دەكەن؟
موعتەسەم: بەرای شەخسی خۆم تا ئێستا لەگەڵ هەشت وەزیر كارم كردووە، لەحكومەتی عێراق من هەستم بەوە نەكردووە هیچ وەزیرێكی نەوت دژایەتی كوردی كردبێت.
سڤیل: شارەزایانی بواری نەوت باس لەوە دەكەن، باشترە كورد واز لەدەرهێنانی نەوت بێنێت، ئەگەر دەرهێنانەكە كاریگەری نەبێت لەسەر زیادبوونی بڕی 17%ی بوودجەی هەرێم؟
موعتەسەم: بەرای شەخسی خۆم، كاركردن لەكوردستان تەنیا لەدوو كێڵگە بێت، یەكەم نەوت و دووەم غاز، ئەویش بدرێتە دوو كۆمپانیای گەورە بەمەبەستی پڕكردنەوەی پێویستی خەڵك لەبواری نەوت و كارەبا و بەنزینی كوردستان، ئەو كۆمپانیانە كاریگەریان دەبێت لەبواری ئاوەدانكردنەوەی زیاتر. هەرچەند لەوانەیە من هەڵەبم لەراكەم و بەرپرسانی كوردستان وابیربكەنەوە، كە ئەگەر دەرهێنانی نەوت نەبێت پێشكەوتنی ئابووریی نایەتەدی.
سڤیل: پەیمانگای نەوتی عەرەبی بۆ راهێنان كە سەر بەرێكخراوی ئەواپیك، بڕیاری مانەوەی ناوەندی سەرەكی رێكخراوەكەی لەبەغدا دەركرد، ئایا هۆكاری چی بوو؟
موعتەسەم: من شانازی بەوەوە دەكەم كە وەك كوردێك یەكەم كەس بووم لەساڵی 2005 نوێنەرایەتی عێراقم دەكرد لەئۆپێك، لەماوەی رابردوویش نوێنەری وەزیری نەوت بووم لەئەواپیك لەقاهیرە. كردنەوەی پەیمانگاكە گرنگیدانی زیاترە بەعێراق، هەرچەند چەند دەوڵەتێك ویستیان بیگوێزنەوە بۆ وڵاتانی دیكە، بەڵام نەیانتوانی. پەیوەندیم بە پارێزگاری هەولێر كاك نەوازاد هادی كردووە، كە بەم نزیكانە نوسینگەیەكی پەیمانگاكە لەهەولێری پایتەختی كوردستان دەكرێتەوە، ئەویش دوای هەوڵدانێكی زۆر لەگەڵ سەرۆكی پەیمانگای عەرەبی، پارێزگاری هەولێر پاڵپشتی خۆی بۆكردنەوەی پەیمانگە لەهەرێم دەربڕیووە، چونكە دەبێتە پاڵپشتیەكی زۆر بۆ كوردستان لەبواری راهێنانی زیاتر لەكەرتی نەوت لەكوردستان.
سڤیل: زۆرجار كێشەی كەمی نەوت و بەنزین و غاز لەهەرێمی كوردستان روودەدات، ئایا ئێوە وەك كوردێك چیتان كردووە بۆ ئەو مەسەلەیە؟
موعتەسەم: لەئێستادا كێشەكە كەمی كردووە، چونكە لەمانگی نیسانی 2011 رێژەكە كەم بوو، بەڵام بەهۆی هاوڕێیەتیم لەگەڵ وەزیری نەوت رێژەكەی هەرێم زیادكرا و ئێستا رۆژانە پارێزگای هەولێر 1.250 میلۆن هەزار لیتر بەنزین و 1میلۆن لیتر گاز و 800 هەزار نەوتی پێدەدرێت و سلێمانی 1.300 میلۆن لیتر بەنزین و 980 هەزار نەوت و 1.200 میلۆن لیتر گاز و دهۆك 750 هەزار لیتر بەنزین و 700 هەزار لتر گازی پێدەدرێت، بەو پێیە رێژەكە دەتوانم بڵێم زور زیادی كردووە، كە نزیك بە (60%)ە لەچاو پێشتر.