|
 سڤیل:
بیلال سەعید
پسپۆرێكی بواری نەوت: ئەگەر گەرووی هورمز
دابخرێت، حكومەتی عێراق پێویستی بەكوردستان
دەبێت
گەرووی هورمز ببەسترێت چی روودەدات؟
1.
نرخی یەك بەرمیل نەوت بەرزدەبێتەوە بە200
دۆلار.
2. رەوانەكردنی 80%ی نەوتی سعودی رادەگیرێت.
3. رەوانەكردنی 90% نەوتی عێراق رادەگیرێت.
4. رەوانەكردنی 95%ی نەوتی ئیمارات رادەگیرێت.
5. رەوانەكردنی 100% نەوتی قەتەر رادەگیرێت.
6. رەوانەكردنی 100% نەوتی كوێت رادەگیرێت.
"سزا بخرێتە سەر هەناردەی نەوتی وڵاتەكەمان،
رێگە نادەین قەترەیەك نەوت بەگەرووی هورمزدا
تێپەڕ ببێتو ئەو گەرووە دادەخەین". ئەم وتە
هەڕەشەئامێزانەی ئێران لەسەر زاری محەمەد
رەزا، جێگری سەرۆكی ئێران، دەنگی ناڕەزایی
لەلایەن زۆر لەوڵاتانی جیهان بەرزكردەوە،
بەپێی ئامارەكان ئەگەر گەرووەكە دابخرێت،
كەرتی نەوتی چەند وڵاتێكی عەرەبی ئیفلیج
دەبێت.
گەرووی هورمز، یەكێكە لەگرنگترین دەروازە
ئاوییەكان لەجیهاندا، بەهۆی گرنگی بووەتە
جێگای كێشمەكێشی سیاسی نێوان وڵاتان
لەسەدەكانی رابردوو بەتایبەت وڵاتی ئێران و
وڵاتانی دەوروبەر، درێژی گەرووەكە نزیك بە 160
كیلۆمەتر و پانیەكەی لەنێوان 56 تا 180
كیلۆمەتر دەبێت. ئەم دەروازە ئاوییە كە
دووەمین گەرووی گەورەی جیهانە، رۆژانە نزیك بە
40% نەوتی جیهان، كە نزیك بە 75% نەوتی
بەرهەمهێنراوی وڵاتانی كەنداوە، لەم دەروازەوە
رەوانەی دەرەوە دەكرێت، كە بڕی 25% نەوتی
جیهانە، كە لەڕێگەی 20 بۆ 30 كەشتی بارهەڵگری
نەوتەوە دەگوێزرێتەوە بۆ وڵاتەكانی یابان و
كۆریای باشوور و چین.
بەپێی توێژینەوەیەكی ناوەندی لێكۆڵینەوەی
ستراتیژی نێودەوڵەتی، بەشێكی زۆری نەوتی
هەریەك لەوڵاتانی ئێران و بەحرەین و عێراق و
كوێت و قەتەرو سعودی كە لەوڵاتە گەورەكانی
بەرهەمهێنەری نەوتی جیهانن، لەڕێگەی گەرووی
هورمزەوە رەوانەی بازاڕەكانی جیهان دەكرێن.
ئامارەكان ئاماژە بەوە دەكەن، لەساڵی 2011
رێژەی نەوتی بەرهەمهاتووی رۆژانەی جیهان 88
ملیۆن بەرمیل بووەو رۆژانە نزیك بە17 ملیۆن
بەرمیل نەوتی بەرهەمهاتووی جیهان لەڕێگەی ئەم
دەروازەوە رەوانەی بازاڕی جیهانی دەكرێت.
هەڕەشەكانی ئێران دەنگدانەوەیەكی گەورەی
بەدوای خۆیدا هێناوە، بەرپرسانی وڵاتە
گەورەكانی جیهانی هێنایە دەنگ و چەندین
لێدوانیان دژ بەئێران دا، بەتایبەت ئەمریكا
هەڕەشەی هێرشكردنە سەر ئێرانی كرد.
بەرپرسانی حكومەتی ئەمریكا بەڕۆژنامەی نیۆیۆرك
تایمزیان راگەیاند، لەڕێگا نهێنیەكانەوە
سەبارەت بەهەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز،
راستەوخۆ پەیامێكی هۆشدارییان بۆ ئایەتوڵا
خامەنەیی رێبەری ئێران ناردووە، لەو پەیامەدا
بەسەرۆكی ئێرانیان گوتووە، داخستنی گەرووی
هورمز هێڵێكی سوورە كە ئەگەر ئێران ئەو هێڵە
تێپەڕ بكات، ئەوا رووبەڕووی پەرچەكرداری
ئەمریكا دەبێتەوە.
محەمەد بێن زاعێن ئەلهامێلی، وەزیری نەوتی
ئیمارات لەبەرامبەر داخستنی گەرووی هورمز،
باسی لەوە كرد، كە وڵاتەكەی ترسی نییە، چونكە
لەكاتی داخستنی گەرووەكە لەلایەن ئێرانەوە،
وڵاتی ئیمارات پەنا دەباتە بەر هێڵی نەوتی
ئیماراتی عەرەبی، كە رووی لەتەواوبوونەو نەوتی
خاوی بەرهەمهێنراوی رۆژئاوای وڵات بۆ
خۆرهەڵاتی وڵات دەگوازێتەوە، بەو پێیەش سەرجەم
نەوتی خاوی وڵاتانی كەنداو دەتوانێت لەڕێگەی
هێڵی نەوتی (حەبەشان-فەجیرە) بۆ دەریای عەمان
بگوازێتەوە، بێ ئەوەی بەگەرووی هورمزدا
تێپەڕێت، ئەم هێڵی نەوتە دەتوانێت رۆژانە
(1.8) میلیۆن بەرمیل نەوت بگوازێتەوە.
مەئمون ئەبونوار پسپۆڕی سەربازیی ئوردنی
بە(CNN)ی راگەیاندووە، كە گومانی نییە
لەتوانای سەربازیی ئێران بۆ داخستنی گەرووەكەو
پێیوابوو تاران لەبەرامبەر هەر هەڵایسانێكی
ئەمەریكایی-ئەوروپایی، دەتوانێ بەشێكی ئەو
گەرووە دابخا. ئەبو نوار گوتی "ئەگەرچی ئێران
هێزێكی رێژەیی لەچاو هێزی ئەمەریكا و
ئەوروپادا هەیە، بەڵام لێزانینی سیاسی هەیەو
بەرگری لەبەرژەوەندییە ئابوورییەكانی دەكا و
هەوڵ دەدا جووڵەی ئەو گەرووە پەك بخا". محەمەد
عەبدولسەلام توێژەر لەكاروباری ئێران
لەسەنتەری ئەهرام بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیجی
گوتوویەتی "ئێران لەڕووی سەربازییەوە دەتوانێ
بەشێوەیەكی بەشەكی گەرووی هورمز دابخا، چونكە
كەشتیی بچووكی مینڕێژی هەیە، هەروەها مینی
دەریایی و موشەكی زەوی بەدەریای هەیەو دەتوانێ
لەڕێیانەوە هەڕەشەكەی بباتە سەر".
بەپێی لێكدانەوەكان لەئەگەری داخستنی گەرووی
هورمزدا، بەرمیلێك نەوت نرخەكەی بەرزدەبێتەوە
بۆ 200 دۆلار، لەگەڵ ئەوەشدا 80% نەوتی
رەوانەكراوی سعودی و 90% نەوتی عێراق و 95%
نەوتی ئیمارات و 100% نەوتی قەتەر و كوێت
لەكار دەكەوێت، دەبێتە هۆی رێگری رەوانەكردنی
40%ی نەوتی جیهان لەڕێگەی دەروازەكەو
لەكارخستنی 20 بۆ 30 كەشتی بارهەڵگری نەوت و
17 میلیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانەی جیهان.
بەشێكی زۆری وڵاتە عەرەبیەكان بەتایبەت سعودیە
و ئیمارات و قەتەر و بەحرێن، كە بەوڵاتە
بەرهەمهێنەرەكانی بواری نەوت ناسراون،
نەوتەكەیان بەڕێگەی كەشتی دەگوێزرێنەوە بۆ
بازاڕەكانی جیهان، ئەویش لەڕێگەی گەرووی
هورمزەوە بۆیە لەحاڵەتی ڕوودانی كێشە لەو
گەرووە، كەرتی نەوتیان دەكەوێتە بەردەم
مەترسیەكی گەورە، چونكە بودجەی زۆر لەو
وڵاتانە سەرچاوەی سەرەكی نەوتی وڵاتەكەیە
بەتایبەت عێراق.
بریكاری وەزارەتی نەوتی عێراق جەختی لەوە
دەكاتەوە، داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن
ئێرانەوە یاخود هەر وڵاتێكی دیكەوە، عێراق
رووبەڕووی كارەساتێكی ئابووریی گەورە
دەكاتەوە. موعتەسەم ئەكرەم، بریكاری وەزارەتی
نەوتی عێراق بە(سڤیل)ی راگەیاند "بودجەی
گشتی عێراق بەڕێژەی 90% پشت بەداهاتی نەوت
دەبەستێت، دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی
نەوت لەسەرتاسەری جیهاندا".
وتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق (عاسم جیهاد)
رایگەیاند "لەكاتێكدا كۆماری ئیسلامی ئێران
گەرووی هورمز دابخات، ئەوا نرخی بەرمیلێك
نەوت بۆ (250) دۆلار بەرز دەبێتەوە، ئەگەر
ئێران ئەو گەرووە دابخات، ئەوا زۆربەی زۆری
وڵاتانی جیهان زیانیان بەردەكەوێت".
بەپێی ئەو ئامارەی دراوەتە (سڤیل) ئاستی نەوتی
بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لەساڵی رابردوو
رۆژانە دوو میلیۆن و 165 هەزارو 171 بەرمیل
بووە، لەماوەی ساڵی 2011 بڕی نەوتی
بەرهەمهێنراو 790 میلیۆن و 469 هەزارو 974
بەرمیل بووە، كە بەرمیلی بەنزیكەی 105 دۆلار
فروشراوە كە داهاتەكەی بۆ عێراق 83 ملیارد
دۆلار بووە.
بریكاری وەزارەتی نەوتی عێراق ئاماژەشی بەوە
كرد، كە رۆژانە عێراق لەو بڕە نەوتەی رەوانەی
دەرەوەی دەكات، نزیك بە ملیۆنێك و 600 هەزار
بەرمیل لەرێگەی بەسرەوە هەناردە دەكرێت.
سەبارەت بەكاریگەری داخستنی "گەرووی هورمز"
لەسەر هەرێمی كوردستان، وەزارەتی سامانە
سروشتیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان تائێستا
هیچ روونكردنەوەیەكی نەداوە، وەزارەتەكەی
هەرێم لەئامادەكاری بەستنی چەند
گرێبەستێكدایە، راوێژكارێكی وەزارەتی سامانە
سروشتییەكان ئاماژە بەوەدەكات، ئەگەر حاڵەتێكی
لەو شێوە رووبدات، حكومەتی هەرێمی كوردستان
كێشەی رووبەڕوو نابێتەوە، بەڵكو دەتوانێت
بەشێك لەپێویستیەكانی نەوتی عێراق پڕبكاتەوە.
بەپێی زانیارییەكان لەبواری كەرتی نەوت و گاز
حكومەتی هەرێمی كوردستان تائێستا ٤٥ گرێبەستی
لەگەڵ چەندین گروپ و كۆمپانیا ئیمزاكردووە، كە
لە ١٧ وڵاتی جیاوازەوە هاتون، بەرهەم ساڵح
سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەكۆنفرانسی
نەوت و غاز كە لەساڵی رابردوو لەشاری هەولێر
بەسترا ئاماژەی بەوە كرد كە "لەساڵی ٢٠١١
ئاستی هەناردەكردنی نەوت ١٠٠ هەزار بەرمیل
بووە لەڕۆژێكدا، لەگەڵ بەغدا رێكەوتوین ساڵی
2012 رێژەكە ببێتە ١٧٥ هەزار بەرمیل نەوت
لەرۆژێكدا".
ئاشتی هەورامی وەزیری سامانە سروشتیەكان
لەدواین چاوپێكەوتنی لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی
رۆیتەرز، باس لەچارەسەرێك دەكات بۆ ناردنە
دەرەوەی نەوت لەڕێگەی بۆڕییە نەوتییەكانەوەو
دەڵێت "ئەگەر لەڕێگەی بۆڕییە نەوتییەكانەوە
نەوت بنێردرێتە دەرەوە بارودۆخی عێراق و
هەرێمی كوردستان لەبەرژەوەندی هەردوولادا
دەبێت. باسی ئەوەشی كرد كە لەتەواوكردنی
رێككەوتننامەیەكی 400 ملیۆن دۆلاری لەگەڵ
كۆمپانیای (جینڵ ئینێرجی) نزیك بوونەتەوە، بۆ
دانانی بۆڕییە نەوتێك كە بتوانێت كێڵگەی نەوتی
تەقتەق بەبۆڕی عێراقی تایبەت بەگواستنەوەی
نەوتی وڵات بەبۆڕی توركیاوە ببەستێتەوە".
هەروەها گوتیشی "ئێمە لەواژۆكردنی
رێككەوتننامەیەكی تایبەت بەدانانی بۆڕییە
نەوتێك لەكوردستان زۆر نزیكین بۆئەوەی رۆژانە
نزیكەی نیو ملیۆن بەرمیل نەوت لەڕێگەیەوە
بنێردرێنە دەرەوەو پاشانیش ئەو توانایەی بۆ
یەك ملیۆن بەرز بكەینەوە، ئەم هەنگاوەش بڕیاری
لەسەر دراوەو ماوەی هەفتەی داهاتوو یان چەند
هەفتەیەكی داهاتوو تەواو دەبێت".
رۆژنامەی "ئیندیپێندێنت"ی بەریتانیایی
بڵاویكردوەتەوە كە كۆمپانیایەكی نەوتی
بەریتانیایی "گۆڵف كیستۆن" بانگەوازێكی بۆ
هاتنی كۆمپانیا و دەسمایەگێڕە دنیایییەكان بۆ
هەرێمی كوردستان كرد، بەو مەبەستەی 2 لوولەی
گواستنەوەی نەوتی زەبەلاح لەهەرێمەكە دروست
بكەن، كە توانای هەر لوولەیەك بریتییە
لەگواستنەوەی " 500" هەزار بەرمیل نەوت
لەڕۆژێكدا، هەروەها شیمانەی دروستكردنی
لولەیەكی تری هاوشێوە دوای ئەو لوولەیە
دێتەكردن، كە بەهەردووكیان دەتوانن 1 ملیۆن
بەرمیل نەوت لەڕۆژێكدا لەهەرێمەكە بگوازنەوە
وڵاتانی تر. ئەگەر ئەو لوولەیە بێتە
دروستكردن، ئەوە هەرێم دەتوانێ بەڕێژەی زیاتر
لە 1%ی خواستی دنیا لەسەر نەوت دابین بكا،
زیاتر لە 40 كۆمپانیا لە 17 وڵاتی دنیاوە
بەبەهای 10 ملیار دینار بەمەبەستی دەسمایەگێڕی
لەبواری وزە روویان لەهەرێم كردووە.
د. عەلی حەسەن بەلو، راوێژكاری وەزارەتی
سامانە سروشتیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان
بە(سڤیل)ی راگەیاند "لەحاڵەتی داخستنی
گەروەكە، كێشە رووبەڕووی عێراق دەبێتەوە،
بەڵام كاریگەرییەكی ئەوتۆی لەسەر نەوتی هەرێم
نابێت، چونكە لەڕێگەی ئەو گەرویە ناڕواتە
دەرەوە". راوێژكارەكەی وەزارەت ئاماژەشی بەوە
كرد، هەرێمی كوردستان دەتوانێت هاوكاری عیراق
بێت لەكاتی روودانی حاڵەتێكی لەو شێوەیە بۆ
پڕكردنەوەی بەشێك لەپێویستییەكانی نەوتی
عێراق".
سەبارەت بەكاریگەری بۆ هەرێمی كوردستان،
بریكارەكەی وەزارەتی نەوتی عێراق ئاماژە بەوە
دەدات، نەوتی هەرێم و بەغداد تەواوكەری
یەكترن، بۆیە لەڕوودانی حاڵەتێكی لەو شێوەیە
پێویستە هەرێم هاوكاری بەغداد بێت، چونكە
زیادكردنی بەرهەمی نەوت واتە زیادبوونی داهاتی
عێراق، زیادبوونی داهاتی عێراقیش واتە
زیادبوونی بڕی بودجەی كوردستان.
شارەزایەكی بواری نەوت باس لەوە دەكات،
پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان لەحالەتی
داخستنی گەرووەكەدا، بارودۆخەكە بقۆزێتەوە.
فەرهاد حەمزە، بە(سڤیل)ی راگەیاند، پێویستە
لەكاتی روودانی حاڵەتێكی وا حكومەتی هەرێم
دەرفەتەكە بقۆزێتەوە بۆ زیادكردنی بڕی نەوتی
بەرهەمهێنراو لەكوردستان، "چونكە عێراق مەجبور
دەبێت، بەدوای ئەلتەرناتیفێك بگەڕێت بۆ
ڕەوانەكردنی نەوتەكەی ئەویش هیچ جێگایەك نیە
جگە لەكوردستان. بۆیە پێویستە حكومەتی عێراق
ناچار بكات دان بەو گرێبەستانەدا بنێت كە
لەكوردستان ئەنجام دراون". |
