سڤیل: رزگار رەزا چوچانی

تا هەنووكەش ئیسلامیەكانی كوردستان هیچ پرۆژەیەكی جیددی دەوڵەتداری و كوردستانیبوونیان پێ نیە

سڤیل: دەگوترێ بەهاری عەرەبی بووەتە بەهاری ئیسلامییەكان، بۆچوونێك پێیوایە ئەمریكا و رۆژئاوا لەپشت ئەو گۆڕانكارییانەن، پێتوایە ئەمریكا جارێكی تر ئەو ئەزمونە شكستخواردوانەی خۆی دووبارە بكاتەوە، كە پشتگیری ئیسلامییەكان بكات و دوایی ببێتە سەرئێشە بۆی، ئەگەر وانییە ئەی ئەمریكا چۆن هەر وا ئاسان شاهێدی ئەو گۆڕانكاریانە دەبێت؟
ئیبراهیم مەلازادە: بەر لەهەموو شتێك گرنگە لەوە تێبگەین، كە هەرچەندە لەئێستا و ئێرەدا هێزەكانی ئەمریكا لە ٧٠%ی وڵاتانی دونیا ئامادەییان هەیە، بەڵام ئەوە هەرگیز مانای ئەوە نییە، كە هەموو گۆڕانكارییەكی سەر ئەم زەویە لەژێر كۆنترۆڵی ئەمریكا دان و بەپلانی ئەوانەوە دەڕۆن بەڕێوە. ئەوە راستە لەسیستمی خۆرئاوادا هەمیشە ستراتیژیەتێكی درێژخایەن، بە ژمارەیەك ئەلتەرناتیڤەوە، بۆ سیاسەتی دەرەكی ئامادەیە، بەتایبەتیش لەپێناو پاراستنی هەیمەنەی سیاسی و سەربازی خۆیاندا كە لەئاكامدا دەبێتە هۆی پاراستنی بەرژەوەندیە ئابووریەكانیان، بەڵام زۆرجاریش ئەم ستراتیژیەتە لەزۆر شوێندا شكستی هێناوە، لەبەر ژمارەیەك هۆكاری هەمەجۆر كە لێرەدا بواری باسكردنیان نییە. بۆیە لەتێڕوانینی زۆر لەچاودێرانەوە راپەڕینی گەلی تونس لە هزر و كۆنترۆڵی هیچێك لەهێزە خۆرئاواییەكاندا نەبوو، بەڵكو ئەو ڕاپەڕینە دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵێك هۆكاری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی ناوخۆییەوە، كە دوایی پروشكەكانی پەڕینەوە بۆ میسری موبارەك و یەمەنی عەلی ساڵح و لیبیای قەزافی و تائێستاش ئاكامەكانی بەردەوامن و چارەنوسی دەسەڵاتە ستەمكارەكانی ناوچەكە هەر لەغلۆربوونەوەدایە.
بەڵام لێرەدا دەبێت دوو شت لەیەكدی جیا بكەینەوە، ئەویش شەپۆڵی رووداوەكان لەلایەك و ئەو ئەكتەرانەی كە لەپشت رووداوەكانن لەلایەكی دیكەوە. ئایا پێگەی ئیسلامیەكان لەكوێی كۆنترۆڵكردنی رووداوەكان دایە؟ ئایا هێزە ئیسلامیەكان كۆسپن لەبەردەم بەرژەوەندیە درێژخایەنەكانی خۆرئاوا، یا كێشەكە لەوە قوڵتر و هەستیارترە؟ سەرەتا دەبێت لەوە تێبگەین كە ئەمریكا بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ دوورەپەرێز و نامۆ نیە بەستراكچەر و ستراتیژ و گرەوەكانی ئیسلامیەكان، بەڵام لەهەمان كاتیشدا دەبێت لەوە تێبگەین كە ئیسلامیەكان لەزۆر لەو ڕاپەڕینانەدا سەرەتا دوورەپەرێز مانەوە، هەرهیچ نەبێت بەهۆی ترس و دڕدۆنگیان لەدەستەڵات و ترسیان لەشەپۆڵێكی دیكەی گرتن و كوشتن و راوەدوونان، هەڵبەت بۆ ئەوەش كە بەكەمترین زیان لەشەپۆڵی گۆڕانكاریەكاندا دەربچن، بۆیە بەقەد ئەوەی كە ئیسلامیەكان كاریگەریان هەبوو لەهەڵگیرسانی راپەڕینی تونس، بەهەمان رێژەش ئەمریكا لەچاوەڕوانیەكی وردی ناوچەكەدا بوو لەترسی پێشهاتە نائاكام و كتوپڕەكان، لەهەمووشیان گرنگتر كەوتنە خۆ و دروستكردنی لینكی تازە لەگەڵ هێزە تەقلیدیە ناوچەییەكاندا، یەكێك لەو هێزانەش رێكخراوی ئیخوان موسلیمینە لەفۆرمە جیاوازەكانیدا. هەڵبەت دەبێ لەوە تێبگەین كە ئیخوان لەبەردەم شەپۆڵی كۆمۆنیزم و چەپەكاندا بەگشتی خزمەتێكی زۆری پرۆژەی ڕۆژئاوا و ئەمریكاش بەتایبەتی كردووە، بەبەرپەرچدانەوەی تەوژمی فیكری چەپگەرایی و بزاڤە كۆمۆنیستەكان. خۆرئاواش بەوشیاریەوە ئاگای لەم پرۆسێسە هەبووە، تەنانەت ئەمریكا پشتیوانی لەتەوژمێكی سەلەفی جیهادی تەكفیری كرد بۆ لێدانی یەكێتی سۆڤیەت و وەدەرنانیان لەئەفگانستان، ئەم تەوژمەش دوایی بوو بەبناغەیەك بۆ قاعیدە و سەرهەڵدانی عەرەبە ئەفگانیەكان و گەڕانەوەیان بۆ وڵاتەكانی دایك. لەم روانگەشەوە خۆرئاوا سروش لەئاسمانەوە وەرناگرێت بۆ دیاریكردنی هەڵوێستەكانیان چ سەبارەت بەئیسلامیسم و چ سەبارەت بەكەیسە سیاسییەكانی دی، بەڵكو بینا لەسەر زانیاری و رابردوو و پەیوەندیەكانی دەكات. تا ١١ی سێپتێمبەر بۆ ئەمریكا گرنگ نەبوو كێ دەستەڵات بەڕێوە دەبات، بەڵكو ئەوە گرنگ بوو كێ بەرژەوەندییەكانی دەپارێزێت. بۆ سەدەیەك زیاتر خۆرئاوا پێڕەویان هەر لەو پرەنسیپە كردووە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەكانیان، چونكە بەلایانەوە گرنگ نەبووە رژێمەكانی ناوچەكە دیموكراسین یان دیكتاتۆری، بەڵكو بەلایانەوە گرنگ بووە چۆن بتوانن بەرژەوەندیەكانیان لەناوچەكەدا درێژە پێ بدەن. ئەم تیۆریە تا هەنوكەش رەواج و جوانی خۆی بەتەواوەتی لەدەست نەداوە، بەڵام لەفۆرم و چوارچێوەی تازەدا بەرهەمی دێننەوە. ئیدی چونكە ناوەندە سیاسی و ئەكادیمیەكانی ئەمریكا هێندە پشت بەئەزموونگەرایی دەبەستن لەچارەسەركردنی كێشەكان و دەسنیشانكردنی پەیوەندیەكانیان، هێندە پشت بەلێكدانەوەو سۆزداری نابەستن، بۆیە ئەگەر بۆیان دەركەوت ئەزموونی هەڵبژاردن لەتونس سەركەوتووەو ئیدی ئیسلاحی تونسی چیدی بیر لەدامەزراندنی دەوڵەتی خیلافەت و داخستنی دەرك و شیپانەكانی لەبەردەم خۆرئاوا، هەڵبەت ئەمە مۆدێلێكی تازە و سەرنجڕاكێش دەبێت بۆ ئەمریكا بۆ ئەوەی مامەڵەی لەگەڵدا بكات، بەو مەرجەی بتوانن سەقامگیری سیاسی و ئابووری دابین بكەن و ئاشتی كۆمەڵایەتی بپارێزن. كەواتە سەنگی مەحەك لەو نێوەندەدا پاراستنی بەرژەوەندیەكانی ئەمریكایە، نەك كێ دەسەڵات بەڕێوە دەبات و كێ دیموكراسیەت پێڕەو دەكات. هەر ئەم میتۆدەش لەعێراقدا گیراوەتە بەر، نەك دۆستایەتی و سۆز و گوڵبارانكردن.
سڤیل: دەوڵەتی ئیسلامی لەجۆری ئێران و ئەفغانستان و... بینرا، دەركەوت حوكمڕانییەكی سەركەوتوو نییە، ئێستا باس لەئیسلامییەكی نەرم لەجۆری ئەكەپەی توركیا دەكرێ، ئایا پێتانوایە ئەزموونی ئیسلامی توركیا ئەزموونێكی ساغلەم بێت؟
ئیبراهیم مەلازادە: كێشەكە لەو ساتەدا دروست دەبێت ئەگەر بەیەك چاو تەماشای ئەو وڵاتانە بكەین و ئەفگانستان و ئێران و توركیا بخەینە یەك تای تەرازوو. بەقەد ئەوەی ئەفگانستان و توركیا وەك دوو وڵات لەڕووی ستراكچەر و ئۆرگانیزەوە جیاوازیان هەیە، بەهەمان رێژەش ئاكەپە و تالیبان لەڕووی ستراكچەر و ئۆرگانیزەوە جیاوازیان هەیە، بەڵام بەپێچەوانەی خاڵی یەكەمەوە، ئەم جیاوازیە لەنێوان ئەو دوو حیزب و بزووتنەوانەدا لەپلەدایە نەك لەجۆر. هۆكاری ئەوەی كە ئیسلامیەكانی توركیا ناتوانن وەكو تالیبان بیربكەنەوەو بچنە ئاستی توندڕەوی ئەوان، بەهۆی ستراكچەری دەوڵەتی توركیا و پێكهاتە سیاسی و سەربازی و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنیەوەیە. ئەو فۆرمە لەئەفگانستان نەك هەر بوونی نیە، بەڵكو زەمینەیەكی لەباریش نیە بۆ ئەوەی ئەو فۆرمە مۆدێرنەی دەوڵەت دروست ببێت. توركیا دەوڵەتێكی خاوەن مێژوو و دامەزراوەیی و جەماوەرێكی بەئەزموونە لەسیاسەت و لەڕووی سەربازیشەوە ئەندامی ناتۆیە، ئەم پێگە ناوخۆیی و دەرەكیەی توركیا هەمیشە بەربەست دەبێت لەبەردەم خواستە ئایدیۆلۆژیەكانی ئیسلامیەكانی توركیا. ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەشەوە، ئەگەر لەبونیادی فیكریشدا ''بۆ نموونە" ئاكەپە و یەكگرتوو لەیەك نزیك بن، هەردوو زەمینەی هەرێمی كوردستان و كۆمەڵگای توركی لەیەك دوورن، بۆیە دەرفەتەكان و گرەوەكانی ئەو دوو حیزبە لەیەكدی جیان و ئەوەی ئاكەپە وەكو حیزبێكی ناوەڕۆك ئیسلامی و پۆشاك خۆرئاوایی لەناو ریزەكانی كۆمەڵگای توركی فرچكگرتوو بەشیری ئایدیۆلۆژیای كەمالیزم و دەوڵەتێك كە لەسەر بنەمای جیاكردنەوە و لەیەكدی دوورخستنەوەی دین و دەوڵەت بیناكراوە، دەوڵەتێكیش كە خاوەن سەروەری و هێزێكی سەربازی و ئابووری گەورەیە، زۆر جیاوازە لەوەی كە یەكگرتوو خەونی پێوە ببینێت. ئەوە چش لەوەی كە تا هەنووكەش ئیسلامیەكانی كوردستان هیچ پرۆژەیەكی جیددی دەوڵەتداری و كوردستانیبوونیان پێ نیە، بێجگە لەچەند قسەیەكی لێرە و لەوێ.
سڤیل: وەك ئێوەش باستان كرد بۆچوونگەلێك جەخت لەوە دەكەنەوە، كە لەبەرئەوەی توركیا دەستورێكی عەلمانی هەیە، كۆمەڵگاكەش پێشكەوتوو و زیندووە، بۆیە لەتوركیا دەسەڵات ناتوانی بەتەواوی ئازادییەكان لەخەڵك بسەنێتەوە، بەڵام لەكۆمەڵگا داخراو و دواكەوتووەكاندا ئاسانتر بۆی جێبەجێ دەبێت، كەواتە ئەو گۆڕانكاریانە لەوڵاتانی عەرەبی دەكرێ بڵێین لەجیاتی بەهار، دەبێتە پایز بۆ ئازادی؟
ئیبراهیم مەلازادە: سەبارەت بەوڵاتە عەرەبیەكان، ئەم بۆچوونە ئەگەر بەتەواویش راست نەبێت، زەمینەیەكە بۆ چوون بەرەو نەك هەر پایز بەڵكو نوسەرێكی ئەوروپی پێیوایە ڕۆیشتنە بەرەو دۆزەخ، ئەمەش نەك هەر لەبەر ئەوەی دەستورێكی سەكولاری نیە، بەڵكو نە دەستورەكانیان و نە ستراكچەری دەوڵەت لەئاستی پێویست دان. نابێت لەبیرمان بچێت ستراكچەر و پێكهاتەی گەلانی عەرەب لەو وڵاتانە تاهەنوكەش بنەمای خێڵەكی و سەرەتاییان هەیە، ئەو رژێمانەی پێشوو نەیانتوانیوە یا نەیانویستووە دەوڵەتێكی مۆدێرن لەسەر بنەماكانی هاوڵاتیبوون و دامەزراوەی مەدەنی بینا بكەن، كۆمەڵگای مەدەنی تەنها لەڕواڵەتدا بوونی هەیە، لەڕووی ژێرخانەوە داتەپیون. ئەمانە و چەندین فاكتەری دی هەن بۆ ڕۆیشتن بەرەو پایزێكی لەو جۆرە.
ڕاستە دەستور سەرچاوەیەكی گرنگە بۆ رێگرتن لەفەوزا لەلایەك و پێشكەوتن و زیندوێتی كۆمەڵگا لەلایەكی دیكەوە، بەڵام ئەوەش راستە كە زەمینەیەكی لەبار هەیە بۆ هەیمەنەی هێزی ئیسلامیەكان، بەوەی كە ئۆگۆست لوك پێی دەڵێت "پێكهێنانی خواست" كە بیناكراوە لەسەر ئەوەی كە ئەو هێزەی دەستەڵات دەگرێتە دەست، هەرگیز نابێت پرسیاری لێ بكرێت لەلایەك و لەلایەكی دیكەشەوە پێڕەوی لەهێز دەكرێت بەشێوەیەكی نائاشكرا (دەمامكدراو) بەهۆی ئەو ستراكچەرە فیكریەی كە زۆربەی هێزە تەقلیدیەكان لەسەری راهێنراون و باوەڕیان پێی هەیە، بۆیە پێموایە هێشتا زۆر زووە بڵێین ئیتر ئازادی دەبێتە ئەو كێڵگەیەی كە ئاشتی و لێبووردەیی تێدا سەر هەڵدەدات. ئینجا سەبارەت بەدەستووری توركیا دەستوورێكی تایبەتە بە یەك نەتەوە و تەنها ئازادیەكانی یەك نەتەوەشیان مەبەستە بەپێی پێوەرەكانی دەستوورەكە، بۆیە توركیا نموونەی دەوڵەتێك نییە بۆ سەقامگیری، بەڵكو مۆدێلێكی تایبەتە هەم لەڕووی دژایەتیكردنی ئاین بەشێوەیەكی گشتی كە لەئەوروپاش شتی لەو جۆرە و لەو ئاستەدا نەبوو تا بەر لەهاتنی ئاكەپە بۆ سەر دەستەڵات، هەمیش لەڕووی ئازادیەكان كە تا درەنگ گرتوخانەكانی توركیا نەك هەر پڕ بوون لەخەڵكی كورد، بەڵكو پڕبوون لەهەڵگری ئایدیۆلۆژیای كۆمۆنیزم و لیبڕالخوازەكان و كەسانی وەكو بێشكچی. بۆیە پێم وایە لەجێی خۆیدا نیە توركیا بكرێت بەنموونە بۆ ئازادی و دادپەروەری. لەئامێزگرتنی ئەزموونی ئاكەپەش كارێكی لینگاوقوچ و بەڵگەی هەژاری فیكریە لەلایەن هەر كوردێكەوە بێت.
سڤیل: سەركەوتنی ئیسلامییەكانی ناوچەكە، ئیسلامییەكانی كوردستانیشی مەست كردووە، لەدەقێكی شیعری دەگەڕێن تا وشەیەك بدۆزنەوە بیكەن بە هەڵڵا، لەكۆڕێكدا قسەیەك بكرێ بەدڵیان نەبێت كەمپین ساز دەكەن، لەسلێمانی ئیمزایان بۆ داخستنی شوێنی مەساج كۆكردەوە، تا وای لێهات لە بادینان سوتێنران، پێتوایە ئەم گۆڕانكاریانەی ناوچەكە ئیسلامییەكانی كوردستان دەكاتە حاكم؟
ئیبراهیم مەلازادە: پێموایە بەپێی ئەو ئامارانەی كە لەڕێی هەڵبژاردنەكانی پێشووەوە لەبەردەستدان، هێشتا زۆر زووە ئیسلامیەكانی كوردستان بتوانن لەڕێی سندوقەكانی دەنگدانەوە بگەنە دەستەڵات، بەڵام ئەوەش ڕاستە كە ئەوان دەتوانن بارودۆخ بە هەر ئاڕاستەیەكی پۆزەتیڤ یا نێگەتیڤدا ببەن. دەبێت ئیسلامیەكانی كوردستان لەچەند فاكتەرێك تێبگەن كە تەحەككوم بە هەرێمی كوردستانەوە دەكات، لەوانەش هێشتا هەرێم بەشێكە لەوڵاتێك كە نە دڵخۆشە بەو پێگە قانونیەی كە هەرێمی كوردستان لەسەری وەستاوە، نە ئامادەشە داخوازیەكانی هەرێم بەجێبێنێت، ئەوە چش لەوەی كە دەسەڵاتی شیعەكان لەبەغدا بەپشتیوانی ئێران كە هێزێكی كاریگەری ناوچەكەیەو پشتیوانی شیعەكانی بەغداشە، بەهیچ جۆرێك چارەی حیزبێكی ئیسلامی سوننە مەزهەبیان ناوێت هەیمەنەی سیاسی هەرێم بگرێتە دەست. هەروەها ستراكچەری دانیشتوانی هەرێم هەرچەند دیندار و خواپەرستیش بن، بەڵام بەترسن لەئەزموونی دەستەڵاتی ئیسلامیەكان، بەهۆی ئەوەی نە ئیسلامیەكان تا هەنوكە لەهیچ شوێنێك توانیویانە ئەزموونێكی سەركەوتووی مەدەنیانە پێشكەش بكەن، نە ئیسلامیەكانی كوردستانیش توانیویانە پرۆژەیەكی ڕۆشنی مەدەنیانە بخەنە بەردەستی دانیشتوانی هەرێم. نە ئەو هێزەشیان هەیە بتوانن بەهێز خۆیان بسەپێنن، بەپێی تێڕوانینی خۆم، نە دەشیانەوێت ئەو كارە بكەن. ئەو خاڵانەی كە لەپرسیارەكەشدا وروژاندوتە، كەشوهەوایەكی ئاساییە لەهەرێمێك كە لەلایەك لافی دەستەڵاتێكی دیموكراسی لێ دەدات، لەلایەكی دیكەشەوە هەموومان دەزانین كە ئەوەی ڕوودەدات بە سوودوەرگرتنە لەهاتنە پێشەوەی هێزێكی سەكولاری وەكو بزووتنەوەی گۆڕان و بەهێزكردنی گیانی ئۆپۆزسیۆنگەرایی. بەڵام دەبێت ئەوە بزانین كە بارودۆخی هەرێم پێویستی بەوپەڕی گیانێكی بەرپرسیارانە و هەستیارانە هەیە، چونكە هەرێمێكی پاواننەكراو و بێ سنوور و بێ سەروەرییە، بۆیە بچوكترین هەڵەی سیاسی لەگەمەی سیاسی نێوان حیزبەكانی كوردستاندا بۆی هەیە بەرەو كارەساتمان ببات. پرسی سووتاندنی سەنتەری مەساژەكانیش گەمەیەكە لەپەراوێزەكانی مێژوو و خۆخەریككردنێكی پەراوێزخراوانەی ئایدیۆلۆژیستەكانە بەهاندانی گیانی دینداری ناهۆشیاری خەڵكی كورد.
سڤیل: گوتت ئیسلامیەكانی كوردستانیش نەیانتوانیوە پرۆژەیەكی رۆشنی مەدەنیانە بخەنە بەردەستی دانیشتوانی هەرێم. نە دەشیانەوێت ئەو كارە بكەن. پێتوایە بۆچی نەیانتوانیوە، یان بۆ نایانەوێت؟ دەكرێت بڵێین تەسك خوێندنەوەیە بۆ دین، یان ئەوە دینە رێگا بەو پرۆژە رۆشنە مەدەنیە نادات؟
ئیبراهیم مەلازادە: سەرەتا دەمەوێت ئەوەت پێ بڵێم كە من نەموتووە ئەوان نایانەوێت، لێرەدا كارم بەسەرئەوەدا نیە داخۆ دەیانەوێت یا نایانەوێت، بەڵام تا ئێستا نەمانبینیوە، ئەمە لەلایەك. لەلایەكی دیكەوە پێموانیە دین رێگر بێت لەبەردەم كارێكی لەو جۆرە، بەڵكو ئاستی تێگەیشتن و هۆشیاری ئیسلامیەكان نەیگەیاندوونەتە ئەو پێگەیەی كە بتوانن شتێكی وا بكەن. هەروەها ئەركی دین بەهێزكردنی لایەنی رۆحی خەڵكە، نەك مۆبیلیزەكردنی بۆ گەیشتن بەدەستەڵات. بەم كارە جوانیەكانی لایەنی رۆحی دین خراونەتە پەڕاوێزەوە. لەئێستا و ئێرەدا شتێك نیە بەناوی یەك ئیسلام، بەڵكو چەندین ئیسلامی جیاواز هەن كە خۆیان لەفۆرمی جیاوازدا دەبیننەوە، بۆیە ئیدی خەڵك لەئاكامەكانی بەئایدیۆلۆژیاكردنی دین دەترسێت، لەهاتنەپێشەوەی ئەو واقیعە دەترسێت كە لەبەغدا لەنێوان ئیسلامیەكانی سوننە و شیعەدا ڕۆژانە ڕوو دەدات. لەو ڕوانگەیەوە دینێك كە سەرچاوەی ئارامی و رۆحی خەڵكەو دوورە لەهەموو سیاسەتێكەوە دەبێت جیابكرێتەوە لەو ئیسلامەی كە ڕۆژانە لەقالبی ئایدیۆلۆژیای تایبەتەوە بەخەڵك دەفرۆشرێت، بێ ئەوەی توانرابێت ئەم ئایدیۆلۆژیایە لەپێناو كێشەیەكی عادیلانەی میللەتێك بخرێتە پێشەوەو بتوانن بەڕە لەژێر پێی گروپە ناسیۆنالیستەكان دەربێنن، كە رۆژانە ڕەخنەیان لێ دەگرن، بێ ئەوەی ئەوانیش توانیبێتیان گۆڵێك بۆ ئەو میللەتە تۆمار بكەن.
سڤیل: پێتوانییە بەم جۆرە كارانە ئیسلامییەكانی كوردستان دەیانەوێ كۆپی دەوڵەتە ئیسلامییەكانی وەك ئێران و سعودیە بكەن، نەك توركیا كە وەك گوتمان دەستور ئازادییەكانی تاكی پاراستووە؟.
ئیبراهیم مەلازادە: لێرەدا دەمەوێت بێمەوە سەر ئەو خاڵەی كە دەڵێیت توركیا ''ئازادیەكانی تاكی پاراستووە''، ئەم خاڵە بۆ توركەكان ڕاستە، بەڵام بۆ كورد و كەمە نەتەوەكان لەو وڵاتەدا دوورە لەڕاستی و دەوڵەتێكە لەسەر بنەمای یەك نەتەوە بیناكراوەو گەلێكی وەكو گەلی كورد بێ ئیرادە كراوەو تەواوی سیماكانی ژیانێكی ئاسوودەو سەربەخۆیی لێ سەندراوەتەوە. سەبارەت بە خاڵی دووەم بەداخەوە دەبێت ئەوە بڵێم كە نەك هەر ئیسلامیەكان كۆپی ئێران و سعودیە دەكەنەوە، بەڵكو زۆربەی بزاڤ و رەوتە فیكریەكان وەحی و سروشی خۆیان لەدەرەوەی ماڵی كوردەوە وەردەگرن و لەژێر كاریگەری ئایدیۆلۆژیا جیاوازیە بیانیەكان دان. تەنانەت سیماكانی خۆپیشاندانەكانی بەردەركی سەراش هەڵگری هەندێك لەكاراكتەرەكانی خۆپیشاندانەكانی بەهاری عەرەبی بوو. بەڵام ئەوە ڕاستە كە ئیسلامیەكان زیاتر لەهەموو ڕەوتەكان لەژێر ئەم كاریگەریە دان، بە بەڵگەی ئەوەی كە هەرچی لێكدانەوە و خوێندنەوەی ئیسلامیەكانی ئێران و میسر و سعودیە و پاكستان بۆ ئیسلام كراوە و هەیە، سەرچاوەی تێگەیشتن و وەحی ئیسلامیەكانی كوردستانە، بەو مانایەی لەڕووی فیكریەوە، تا ئێستا ئێمە مەرجەعێكی فیكری ئیسلامیمان نیە، ئەمەش مەترسیەكی گەورەیە، چونكە كوا كەسێكی كورد بەقەد كاڵا و باڵای واقیع و پێویستیەكان و گرەوەكانی كۆمەڵگای كوردی لێكدانەوە و خوێندنەوەكانی بۆ فیكری ئیسلامی بكات، یا لێكدانەوە و خوێندنەوەی كەسێك بهێنرێت بۆ كوردستان كە لەدوور و نزیكەوە ئاگاداری بارودۆخ و ژیان و گوزەران و خەون وخواستەكانی مرۆڤی كورد نیە. ئەم قسەیەش بۆ غەیری ئیسلامیەكان و بۆ فیكرەكانی دیكەش ڕاستە. تاكە كەسێك كە لێكدانەوەی فیكری ئیسلامی كردووە (سەعیدی نەورەسیە) بەڵام ئەویش نەبووە بە مەرجەعی هیچێك لەو بزاڤە سەرەكیانەی هەرێمی كوردستان، هەرچەند تێبینیمان هەبن لەسەر لێكدانەوەكانی ئەویش. بۆیەشە ئەگەر تەماشای تەنانەت پۆشاكی ئەو ژنانەش بكەین كە لەوانەیە بەشێكیان سەر بە ڕەوتە ئیسلامیەكان بن، هەڵگری مۆدێلی توركی و میسری و خەلیجین، بەتایبەتیش مۆدێلی جلوبەرگی حیجابی توركی زۆر زاڵە و زۆریش زەقە و مرۆڤ هەر وادەزانێت بەئەستەمبۆڵ و ئەنقەرەدا تێپەڕ دەبێت. بۆیە بەشێوەیەكی گشتی میزاجی كوردەواری لەبەردەم هەڕەشەی كولتور و فیكر و ئایدیۆلۆژیا هەمەچەشن و هەمەجۆرەكان دایەو ئێلیتەی كوردیش هەر خەو دەبینێت و هیچ ئەكشنێكی نیە.
سڤیل: مەرجەعی دینی بۆ ئیسلام لەكوردستان چۆن دروست دەكرێت؟، ئەركی كێیە؟، ئەی وەزارەتێك بەناوی ئەوقاف، یەكێتییەك بەناوی یەكێتی زانایان هەمان ئەركی نییە؟
ئیبراهیم مەلازادە: ئەوەی من مەبەستمە دەزگا و رێكخراو نین. تائێستا بەرهەمێكی فیكری و لێكدانەوەیەكی فەلسەفی و تیۆریەكی سیاسی ئیسلامی لەسەرئاستی كورددا بوونی نیە. چەند حەسەن بەننای كورد هەن؟ چەند حەسەن تورابی كورد لێكدانەوە بۆ ماڵی كورد و كێشەكەی دەكەن؟ ئەوانەی هەن چەند سیاسیەكن و لەكێڵگەی بەرهەمی فیكری عەرەبەكان و فارس و ئاسیاویەكاندا دروونە دەكەن و لەكێڵگەی كوردستاندا دەیچێننەوە، كە ئەمەش نە تێنویەتی كێشەی كورد دەشكێنێ و نە ئیسلامیەكانیش بەهیچ كوێیەك دەگەیەنێت. ئەمڕۆ هەرێمی كوردستان گەشانەوە و بەرەوپێشچوونێكی باش لەڕووی ئابووری بەخۆیەوە دەبینێت، هەروەها لەڕووی سیاسیش جموجۆڵ و ململانێیەك هەیەو تائاستێك گۆمی مەندی هەرێمی شەقاندووە، هەرچەندە لەڕووی تیۆریزەكردنی كێشەی كوردو داهاتووی چارەنووسی كوردو پەیوەندی بە بەغداوە شتێك نابینین. بەڵام لەڕووی رۆشنبیریەوە نە لەسەر ئاستی ئیسلامییەكان و نە لەسەر ئاستی ئەوانی دی جموجۆڵێكی ئەوتۆ نیە. لەسەر هەموو ئاستەكان كۆمەڵێك تابوو و سنوور و پاوانكراو و تەنانەت چاوسووركردنەوەش هەن، كە ناهێڵێت لایەنی رۆشنبیری شانبەشانی لایەنەكانی دی بەرەوپێش بڕوات و كێڵگەی بەیاری رۆشنبیری، بە كولتوری ڕەخنە و لێكدانەوەی جیاواز و فیكری زیندوو بكاتەوە، دیارە ئیسلامیەكانیش بەشێكی گرنگیان لەو بەرپرسیاریەتیە دەكەوێتە ئەستۆ.