|
سڤیل:
مامەند رۆژە
پرسی گۆڕینی سەرۆكی حكومەت یەكلاییبۆتەوە.
پێدەچێ لەم رۆژانەدا سەرۆك و كابینە نوێیەكەی
بۆ رایگشتی ئاشكرا بكرێن. بەم گۆڕانكارییەوە
لە 2006 ئەمە دەبێتە سێیەمین كابینەی
كوالیسیۆنەكەی پ.د.ك و ی.ن.ك و چەند
گروپێكیتر. دەتوانین ئەوەش بێژین كە بەدرێژایی
مێژووی حوكمداری لەكوردستان و تەنانەت گشت
مێژووی كورد ئەمە یەكەمین ئەزمون و
تاقیكردنەوەی كاری هاوبەش و تەنانەت حوكمی
هاوبەشە. ئاخر گەلی كورد كە لەناو خۆیدا
لەرووی ئەتنیكیەوە بەسەر چەندین مەیلی
میكرۆئەتنۆسدا دابەشدەبێ و هەتا بڵێی هێزەكانی
راكردن لەناوەندی زۆرن و گروپە جۆربەجۆرە
ناوچەیی، لەهجەیی، مەزەبی و پارچەییەكانی
بەهەزار حاڵەحاڵ مل بەحوكمی ناوەندگەری
كوردستانی دەدەن، بەڕاستی دەشێ بتوانین بێژین
ئەمە دەربازكردنی فەرسەنگی(قۆناغ) راگوزەری
كۆن بۆ نوێیە، دەربازكردنی فەرسەنگی دێ بۆ
شارە، تێپەڕاندنی محەلییەت بۆ كاری نەتەوەییە.
لەگەڵ نرخاندنی ئەم رەهەندە ئەرێنییەی
هاوپەیمانییەكەی پ.د.ك و ی.ن.ك، ئەم ئەزمونە
پێنج ساڵانە كۆمەڵێك لایەنیی نێگەتیڤیشی
هەبوون، كە هەقە لەم كاتەدا كە لەتروپكی
رۆژەڤدایە، باسیبكەین. یەكێك لەو رەهەندانەی
كە هەمیشە سەرەنجی چاودێرانی بەلای خۆیدا
راكێشاوە، درزە زەقەكانی پەیكەری ئەم
هاوپەیمانییەیە. ئەم درزانە ئەوەندە زەقن كە
بەدیكردنی ئاستەم نییە و تەنانەت نەك
چاودێرانی سیاسی و میدیایی بگرە بۆرەپیاوی
بازاڕ و رایگشتیش هەستی پێدەكەن. یەك لەو
درزانە پرسی گۆڕینی سەرۆكی حكومەت و
كابینەكەیەتی.
پێشێلكردنی زاگۆنە نەنوسراوەكان
لەیەكەم چاودا یەكەم درز ئەوەیە كە ئەم
هاوپەیمانییە ناهاوسەنگە. راستە تەرازووی
ناوخۆیی هێزە كوردستانییەكان لە 25 حەوتی
2009وە گۆڕانی بەسەردا هات، راستە لەحەوتی سێی
2010وە بەئاراستەیەكی نوێدا چوو، بەڵام
هاوپەیمانیش جگە لەزاگۆنە نوسراوەكانی،
كۆمەڵێك زاگۆنی نەنوسراویشی هەن كە مرۆڤ لەرێی
ئەتەكێت، ئەتیك و دابە كۆمەڵایەتییەكانەوە
هەستی پێدەكا و رەچاوی دەكات. بۆ نمونە ئەگەر
تێبینیتان كردبێ، خۆی بنەمای دووساڵ-دووساڵ
گۆڕینی سەرۆكی حكومەت و كابینەكەی بنەمایەكی
هەڵەیە. ی.ن.ك ئەم هەقەی خۆی جا بەهەر هۆیەك
بێ ناوخۆیی بێ، دەرەكی بێ بەخشیوە. پ.د.ك مافی
خۆیەتی دوو ساڵەكەی خۆی وەربگرێتەوە. تا ئێرە
ئەمە بەپێی زاگۆنە نوسراوەكان راستە، بەڵام كە
لە رەهەندی ئاكارییەوە تێیدەنۆڕی یەكسەر هەست
بە لەنگیی و نوقسانییەك دەكەی؟ ئەوە چییە؟
ئەوە رێك ئەو رەهەندەیە كە بە زاگۆنە
نەنوسراوەكان باسمانكرد. لێرە بەپێی دابە
كۆمەڵایەتەییەكانیش بێ هەست بەم ناڕەساییە
دەكرێت. بۆیە نابێ بەسانایی بەپەنای ئەم
رەهەندەدا تێپەڕین. ئەمە بەسەر كابینەی نوێوە
قورسایی دروسدەكات.
دووەم، ئەم هاوپەیمانییە كەشێكی ستاتیكی
لەپرۆسەی سیاسی كوردستاندا دروسكردوە. واتە
تارادەیەك دینامیزمی ناوخۆیی هێواش كردووەو
كاریگەری یەكلاكەرەوەی لەسەر پانتاییە سیاسیە
ناوخۆییەكە بەجێهێشتوە. ئەمە چەندی سەیریشی
بكەین، ئەوە هەمدیسان پرۆسەی سیاسی وڵاتەكەمان
شەلدەكا و رەوتی نۆرماڵی رادەگرێـت. هۆیەكەی
چییە؟ تارادەیەك بەڵگەنەویستە، چونكە دوو هێزی
سەرەكی زۆربەی ئامڕازەكانی دەسەڵات
بەرهەمهێنیان بەدەستەوەیە كە بریتین لە: ا.
هێزە چەكدارەكان كە تائێستاش دەزگای سەر
بەدەوڵەت نین، زۆر لەهێزی نیشتمانی ناچن و بۆ
حزبەكان هەژمونی و ئاوتۆریتی دەخوڵقێنن. ب.
دامودەزگاكانی دەوڵەت و حكومەت كە ئێستاش
بەحوكمی ئەوەی هێشتا شوێنەوارەكانی قۆناغی
پاش-شەڕی ناوخۆیی بەتەواوەتی نەسڕاوەتەوە،
ئەوە قورسایی حزب-سالارییان بەسەرەوەیە. پ.
دارایی كە پشكی شێری هی حزبە باڵادەستەكانە ت.
تۆڕی سەرەكی میدیا. ئەمەی دواییان بەحوكمی
دەركەوتنی تۆڕی میدیایی ئۆپۆزیسیۆن و سەربەخۆ
تارادەیەك بەرەو كاڵبوونەوە دەڕوات.
سێیەم، هێشتا ئەم هاوپەیمانییە نەیتوانیوە یەك
گوتاری، یەك چاوەندازی و یەك هەڵوێستییەك
لەئاست پرسە ستراتیژییەكانی دەرەوە و
دەوروبەرە جیۆپۆلیتیكیەكەمــــــــــان
بهێنێتەكایەوە. لەگەڵ ئەوەی هاوپەیمانییەك
بوونی هەیە، كەچی جاروبار گوێمان لەئاوازی
جیا-جیا و بۆچونی چەپ و راست و پێچەوانە دەبێ
كە زۆرجار ئەو گومانەت لا بەهێز دەكا، كوا
گەلۆ بڵێی ئەمە سەرەتای جۆرێكیتر لەشەڕی ساردی
ناوخۆیی نەبێت؟ ئەمە چەند لەسەر ئاستی
ناوخۆییدا كاریگەری هەیە، دوو ئەوەندە لەسەر
ئاستی دەوروبـــــەرە
جیۆپۆلیتیكییەكەمــــــــان كاریگەری بەجێ
دەهێڵێت. پێویستە هێزە كوردستانییەكان ئەم
درزانە پڕبكەنەوە، چونكە ئەگەری ئەوە هەیە
لەفەرسەنگی بەردەمماندا زیان بە كایە
جیۆسیاسیەكەمان بگەیەنێت.
ئەی هاوپەیمانی نەكەین چی بكەین؟
گەلی ئێمە هێشتا پرۆسەی نەتەوەسازی
كامڵنەكردوە. بەڵگەكەشی ئەوەیە كە ئێستاش
كایەی ناوچەیی، لەهجەیی، مەزەبی و پارچەیی
مەیلی راكردن لەو ناوەندیان هەیە كە تازە
بەتەماین پتەوی بكەین. ئەمەش لەناو هەناوی
كایەی ئەتنیكدا كایەی میكرۆئەتنیك دروسدەكا كە
مەیلێكی توندی بۆ راكردن لەناوەند و
پێكەوەنانی ناوەندی محەلی هەیە. ئەمە
راستییەكی كۆمەڵایەتی ئێمەیە. لەبەر ئەمە بۆ
كۆمەڵگەیەك كە لەناوخۆیدا دووپارچەیەو بەسەر
دوو ناوەندی حوكمی محەلیدا دابەشبووە، دەشێ
هاوپەیمانی ئەزمونێكی نایاب و تاقانە بێت.
بەتایبەت ئەگەر بێین و لەو رووەوە سەیری
بكەین، كە لەوڵاتی ئێمە ئەزمونی كوالیسیۆنی
یەكەم واتە ئەزمونی 50-50 شكستیهێنا و
ئەنجامەكەشی شەڕێكی ترسناكی ناوخۆیی بوو، ئەوە
ئەم خوێندنەوەیە نرخی زیاتر پەیدادەكات.
لەهەرێمی كوردستان پاش شكستهێنانی هاوپەیمانی
یەكەم، كۆمەڵێك ئەنجامی كردەیی دەركەوتون كە
مرۆڤ لەبیرخستنەوەشیان موچڕك بە لەشیدا دێت.
ئەم ئەنجامانە ئەمانەن: یەكەمیان شەڕی
ناوخۆیی. دووەمیشیان خولی دوو ئیدارەیی و
پارچەبوونی ناوخۆیی بەشێوەی رەسمی. دەشێ یەكێك
لەهۆیەكانی نیگەرانی لەلاوازبوونی هاوپەیمانی
ستراتیژی بۆ خۆفی دووبارەبوونەوەی ئەم دوو
دەرئەنجامە ناخۆشە بگەڕێتەوە.
خۆی زۆربەی سەركەوتن و دەسكەوتە
ستراتیژییەكانمان هی ئەو دەمانەن كە
هاوپەیمانی و هاوبەرەیی لەنێوان هێزەكانماندا
هەبووە. دەسكەوتەكانی سەردەمی راپەڕین بە
حكومەتی هەرێمی كوردستانیشەوە هی ئەو
سەردەمەیە كە هاوبەرەیی لەكوردستاندا بوونی
هەبووە. هەروەها لەپرۆسەی روخاندنی بەعسدا ئەو
دەسكەوتە قانونیەی كە قەوارەكەمان
بەدەستیهێناوە، رێك هی ئەو كارە هاوبەشە بووە.
بەڵام ئایا هەمیشە ناچارین لەنێوان خراپ و
خراپتردا هەڵبژێرین كە لەدەستەوەستانی خراپەكە
لەباتی خراپترەكە هەڵبژیرێن؟ یاخود ئیتر
میكانیزمی ناوخۆیی و پرۆسەی سیاسیمان بەو
ئاستە گەیشتوە كە ئەمجارە روو لەهەڵبژاردن
لەنێوان باش و باشتر بكەین؟
پێدەچێ جارێ بۆ ئەو قۆناغە خواستراوە مابێتی.
بەتایبەت كاتێك تەنگژەیەك دەردەكەوێ، یەكسەر
پەرچەكردارەكان ئاژاوەیەك دەخەنەوە كە بۆنی
سەردەمی شەڕی ناوخۆییان لێدێت. رەفتارە
سیاسیەكان ئەوەندە دزێون كە بەهیچ كلۆجێك
لەگەڵ قۆناغی دامودەزگایی و قانونمەندیدا ئەزر
و ئاسمان فەرقیان هەیە. بۆیە دەشێ بێژین
پرۆسەی سیاسی ناوخۆییمان هێشتا زۆری ماوە
قۆناغی دەسەڵاتگەرایی Authoritarian تەی بكات.
لەبەر ئەمە پێدەچێ بوونی
هـــــاوپەیمانییەكــــــان پێویست بێت. بەڵام
ئەمە ئەو كاتە بەئاقارێكی تەندروستدا دەچێ كە
تەنها یەك هاوپەیمانی بوونی نەبێ، بەڵكو دوو
هاوپەیمانی بوونی هەبێت. بۆ نمونە ئەگەر
هێزەكانی ئۆپۆزیسیۆنیش هاوپەیمانیەك
پێكەوەبنێن ئەوە بۆ بەرژەوەندی نەتەوەیی، بۆ
ئاسایشی نەتەوەیی و تەنانەت بۆ دینامیزمی
سیاسی و كۆمەڵایەتیش بە بـــــژارێكی زەرور
دەزانرێت. ئەوكات هاوپەیمانییە حوكمدارەكەش
زیاتر تەرازو وەردەگرێ و پرۆسەی سیاسی
ناوخۆییشمان سەركەوتوتر دەبێت.
|
