سڤیل: فەیسەڵ خەلیل

ئەندامێكی لیژنەی ئامادەكاری پرۆژەكە: پێشوازی لایەنە عێراقییەكان بۆ پرۆژەكە بەندە بە هیمەتی لایەنە كوردییەكانەوە

لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن ئەوە رەتدەكەنەوە، كە پرۆژەكەیان كە بۆ پەیوەندی نێوان كورد و بەغدای گەڵالە دەكەن، تەنها پەیوەندی بە خۆسەلماندن و ترسان لەپەراوێزخستن و موزایەدەی سیاسییەوە هەبێت، ئەندامێكی لیژنەی ئامادەكاری پرۆژەكە بوونی پرۆژەكە بە زەرورەت دەزانێت و هەر ئەو ئەندامە چۆنیەتی پێشوازیكردنی پرۆژەكە لەلایەن عێراقییەكانەوە بەهیمەتی سەركردایەتی كورد دەبەستێتەوە.
رێگای بەغدا بۆ دانوستاندن رێگایەكە لەشۆرشی 1958 كورد پێیدا تێپەڕ دەبێت، ساڵانێك ئەو رێگایە لەبەردەم كورددا دادەخرێت و ساڵانێكیش سەختی و دژواری تێدەكەوێت، هەر بۆیە پەیوەندی نێوان كورد لەگەڵ بەغدا و ژمارەی دانوستاندنەكان مێژوویەكی زۆری هەیە، كە زیاتر لەنیو سەدەیە، بە نەمانی دوایین رژێمی دیكتاتۆری عێراق لە 2003 رێگای بەغدا دووبارە لەبەردەم كورد كرایەوە، بەڵام ئەمجارەیان لەو رێگایەدا كورد چاوی بە دەسەڵاتدارێك دەكەوت، كە هاوپەیمانی رابردووی بوو لەئۆپۆزسیۆنی عێراقیدا، ئەوجارەیان گفتوگۆكان لەنێوان سەرۆكێكی ستەمكار و چەند سیاسیەكی كورد نەبوو، بەڵكو گفتوگۆكان لەنێوان چەند سیاسیەكی كورد و عەرەب بوو كە لەرابردوودا لەژێر یەك سەقفی سیاسی بۆ نەهێشتنی دیكتاتۆرییەت هەوڵیان دەدات.
ئەمە لەلایەن كوردەوە بە خاڵێكی وەرچەرخان دادەنرا، لەمێژووی دانوستاندنەكانیدا لەگەڵ بەغدا، بۆیە دوای رووخانی رژێمی بەعس كورد بەئومێدەوە سەیری پەیوەندییەكانی خۆی دەكرد لەگەڵ بەغدا، كەچی ئێستا هەشت ساڵە رژێمی بەعس نەماوە، بەڵام كۆمەڵێك فایلی كێشەی كورد لەبەغدا ماوە، لێرە پرسیار لەوە دەكرێت ئایا كەموكوڕی لەسەركردایەتی كوردە، كە ناتوانێت لەدانوستاندنەكان براوە بێت، یان پرۆسەی سیاسی لەعێراق پڕ كێشەیەو رێگر دەبێت لەبەردەم چارەسەركردنی كێشەكانی كورددا، لەو چەند ساڵەی دواییدا كە ئۆپۆزسیۆن لەكوردستان دروستبووە، لەڕاگەیاندنەكانیاندا رەخنەگرتنیان لەدەسەڵات گەیشتە ئەو ئاستەی كە چارەسەرنەبوونی كێشەكانی كورد لەبەغدا بخەنە ئەستۆی سەركردایەتی كورد، بەڵام ئەو رەخنانەیان لەلێدوانەی سەركردەكانیان بوو لێرە و لەوێ دەكرا، كەچی ئێستا ئەوان خەریكی گەڵاڵەكردنی پرۆژەیەكن بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی پەیوەندی نێوان كورد و بەغدا، هەندێك لەچاودێرانی سیاسی پێیانوایە كە ئۆپۆزسیۆن بۆ موزایەدەی سیاسی ئەو پرۆژەیە ئامادە دەكات، لەلایەكی ترەوە دانانی پرۆژەیەك لەو جۆرە لەلایەن ئۆپۆزسیۆنەوە خوێندنەوەیەكی تری بۆ دەكرێت، ئەویش ئەوەیە كە كورد كێشەی لەپەیوەندییەكاندا نییە، سەركردەكانی كوردیش بەتاڵەبانی و بارزانییەوە مێژوویان لەگەڵ دانوستاندنەكانی بەغدا دایە، لایەنە عێراقییەكانیش لەوە دەگەن و تەنانەت گەیشتۆتە ئاستێك حكومەتی عێراق لەسەر دەستپێشخەری بارزانی پێكهاتووە، لەوەدا ئەو خوێندنەوەیە وای دەبینێت كە پرۆژەكەی ئۆپۆزسیۆن زێدەیەكی پێنابێت و پرۆژەكەش بۆ خۆ ئیسپاتكردن و ترسان لەپەراوێزخستن ئەمە دەكەن، كەچی لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن بە جددی سەیری پرۆژەكەیان دەكەن.
چاودێرێكی سیاسی لە بارەی ئەو پرۆژەیەی ئۆپۆزسیۆن بۆ (سڤیل) دواو وتی "كاتێك بارزانی و تاڵەبانی لە بەغدا بن، لایەنە عێراقییەكان روو لەو دووانە دەكەن، بارزانی موبادەرەی هەبوو پارساڵ پرۆسەی سیاسی لە ئیفلیج بوون نەجات دا، دواتر كەسایەتی تاڵەبانیش بۆ بەغدا گرنگە، تەنانەت گەورە مەرجەعی شیعە عەلی سیستانی چەند جارێك مەدحی تاڵەبانی كردووە، دواتر ئەو دووانە ئەزمونێكی سیاسی دووریان لەگەڵ بەغدا هەیە، لەحاڵەتی بوونی ئەو سەركردایەتیە، لایەنە عێراقییەكان روو لە كەسی تر ناكەن، ئەوەی ئێستا ئۆپۆزسۆن حازری دەكات بۆ رێكخستنی پەیوەندییەكان نییە، بەڵكو زیاتر ئەوە دەیانەوێت بڵێن ئێمەش وجودمان هەیە، ئەوان لە پەراوێزخستن دەترسن، بۆیە دەیانەوێت قسە بكەن".
سەلاحەدین بابەكر وتەبێژی یەكگرتووی ئیسلامی لەلێدوانێكدا بۆ "سڤیل"، ئەوەی رەتكردەوە كە ئامادەكردنی پرۆژەیەك بۆ پەیوەندی نێوان بەغدا و هەرێم پەیوەندی بە خۆئیسپاتكردنەوە هەبێت، سەلاحەدین بابەكر لەلێدوانەكەیدا گوتی "ئەوەی پێیوایە كە ئێمە بۆ ئیسپاتكردنی خۆمانە، ئەو بۆچوونە وانییە، ئێمە بە ئامادەكردنی ئەو پرۆژەیە بە ئەركی خۆمان هەڵساوین، دەمانەوێت پرۆژەی خۆمان بۆ چاكسازی لەبەغدا و چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و چارەسەكردنی ئەو كێشە و قەیرانە سیاسیانە هەبێت، كە ئێستا لەعێراقدا هەن، كە پرۆژەكەش تەواو بوو دەیخەینە روو، لەناوەڕۆكی پرۆژەكەش دەردەكەوێت كە بۆ ئەو مەبەستەمانە".
رەنگە ئەو پرۆژەیەی ئۆپۆزسیۆن لەلایەن دەسەڵاتەوە بە ئیجابی وەسف نەكرێت، ئەمە ئەگەرێكی چاوەڕوانكراوە لەلایەن ئۆپۆزسیۆن، بەڵام ئەو پرۆژە تەنها پەیوەندی بە لایەنی كوردییەوە نابێت، بەڵكو پەیوەندی بە لایەنەكانی تری عێراقیشەوە هەیە، ئایا ئۆپۆزسیۆن پێشبینی چی دەكات لەبارەی هەڵوێستی لایەنە سیاسییەكانی عێراقەوە، لەكاتی تەرحكردنی ئەو پرۆژەیە، سەلاحەدین بابەكر لەوەڵامی ئەو پرسیارەدا گوتی "پێموایە لایەنەكانی عێراق بەباشی پێشوازی لەو پرۆژەیەی ئۆپۆزسیۆن بكەن، چونكە ئەوان دەزانن ئێمە هەر سێ لایەنمان وەك یەكگرتوو و كۆمەڵ و گۆڕان لەپەرلەمانی عێراقی بەشدارین، بۆیە ئەوان لەوە دەگەن كە ئێمەش دەمانەوێت لەچارەسەركردنی قەیرانەكان بەشداری بكەین، بۆیە پێموایە ئەوان بەباشی بەشداری لەپرۆژەكە دەكەن".
محەمەد كیانی ئەندامی فراكسیۆنی گۆڕان لەئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەلێدوانێكدا بۆ (سڤیل) ئەوەی رەتكردەوە كە پرۆژەكەیان بۆ موزایەدەی سیاسی بێت و ئەو كاری ئامادەكردنی پرۆژەكەی ئۆپۆزسیۆنی بە رچەشكێنی وەسفكردو گوتی "كورد لەم جارەشدا وەك پێشتر دەیویست ناوبژیوان بێت، لەنێوان عێراقییە و هاوپەیمانی نیشتمانی، بەڵام ئێمە یەكەم كەس بووین كە باسی ئەوەمان كرد گوتمان راستە كورد بەشێك نییە لەو تەنگوچەڵەمەیەی ئێستا هەیە، بەڵام ئێمەش مشكیلەمان هەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكاندا، ئەمجارە نابێت كورد وەك پێشتر تەنیا رۆڵی ناوبژیوان ببینێت، بەڵكو دەبێت وەك خاوەن كێشەیەك رۆڵ ببینێت، بۆ ئەوەی كێشەكان چارەسەر بكرێت، بۆیە ئەم پڕۆژەیەی ئێمە لەو چوارچێوەیەدا دەبێت". كیانی پێیوابوو رەخنەی ئۆپۆزسیۆن لەسەركردەكانی كورد ئەوەیە كە زیاتر خۆیان بەململانێی لایەنە عێراقییەكان خەریك دەكەن، كیانی وتی "سیفەتێكی سەركردایەتی كورد تا ئەمڕۆ ئەوە بووە خۆی بەچارەسەركردنی كێشەی ئەوانی دیكەوە خەریك كردووە، بەڵام كێشەكانی خۆی لەبیر كردوە، ئێستا ئێمە لەوەشدا رچەشكێنین كە دەبێت كێشەكانی كوردستانیش ببێت بە بەشێك لەو بابەتانەی كە دەبێت لەكۆنگرەی نیشتمانیدا چارەسەر بكرێت".
ئەندامەكەی فراكسیۆنی گۆڕان لەئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەهەموو شێوەیەك ئەوە رەتدەكاتەوە هۆكاری ئامادەكردنی پڕۆژەكەی ئەوان ئەوەبێت كە بەهۆی بەهێزی نفوزی تاڵەبانی و بارزانییەوە پەراوێزخراون لەعێراقدا، بەڵكو هۆكاری ئامادەكردنی پڕۆژەكەی بۆ ئەوە گێڕایەوە كە وەك خۆی گوتی "ئێمە جدین و لەكوردستاندا بەجدی سیاسەت دەكەین و لەعێراقیشدا جدین، ئیمڕۆش نییە باسی چارەسەركردنی كێشەی كوردستان و ناوەندیمانكردوە، ئێمە لەمێژە دەڵێین سەركردایەتی كورد بێخەمە لەچارەسەركردنی كێشەكانی گەلی كورد بەتایبەتی چەسپاندنی مادەی 140، لەسەرەتاوە وامان گوتووە لەئێستاشدا وادەڵێین".
سەبارەت بەوەش كە تاچەندە پێشوازی لە پڕۆژەكەی ئێوە دەكرێت لەعێراقدا، كیانی گوتی "ئەو پڕۆژەیە هێشتا ئاشكرا نەكراوە، ئەو پڕۆژەیە بۆ كۆنگرەی نیشتمانی عێراق ئامادە كراوە، رون نییە كە كۆنگرەكە دەبەسترێت یان نا، ئەگەر كۆنگرەكە نەبوو پڕۆژەكە هەر پێویست بە ئاشكراكردن ناكات، پێشبینی دەكەم كە ببێت بە جێگای سەرنجی هەموو لایەنەكانی عێراق".
نازم عەبدوڵڵا ئەندامی مەكتەبی سیاسی كۆمەڵی ئیسلامی و ئەندام لەلیژنەی ئامادەكاری پرۆژەكەی ئۆپۆزسیۆن لەلێدوانێكدا بۆ (سڤیل) جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە ئەو پرۆژەی ئۆپۆزسیۆن ئینكاریكردن نییە لەهەوڵەكانی پێشووی سەركردایەتی كورد لەبەغدا، بۆیە پێیوایە پرۆژەكە زیاتر زەرورەت بێت نەوەك موزایەدە، نازم لەلێدوانەكەیدا گوتی "ئێمە پرۆژەكەمان بۆ موزایەدەی سیاسی نییە، بەڵكو زیاتر بەزەرورەتی دەزانین كە پرۆژەیەكی وەها پێشكەش بكرێت بۆ چارەسەكردنی كێشەكانی كورد، ئێمە ئینكاری لەڕۆڵی سەركردەكانی كورد ناكەین لەبەغدا، بەڵكو پێمانوایە دەبێت زیاتر كارەكان بەرەو پێشتر ببرێت، بەڵام دەڵێن وەزعی كوردستان و عێراق زۆر لەبارە كە كورد زیاتر بۆ خۆی هەوڵ بدات، كە دەیەوێت ناوبژیوانی لایەنەكانی عێراق بكات، ئەوا دەبێت هەوڵ بدات لەو ناوبژیوانییە، خۆی زیاتر پشكی هەبێت و بۆ بەرژوەندی خۆی بەكاربهێنێت". نازم عەبدوڵڵا بە باشی دەزانی كە سەركردایەتی كورد خۆشحاڵ بێت بەو پرۆژەیە، نازم گوتی "ئێمە بەو پرۆژەیە دەمانەوێت مادە دەستوریی و یاساییەكان زیاتر تەفعیل بكرێت، پرۆژەكە تەنها ئەوە نییە كە تەرح بكرێت، بەڵكو دەبێت میكانیزم و زەمەنی جێبەجێكردنی دیار بكرێت، بۆیە دەبێت دەسەڵات خۆسحاڵ بێت، كە پاڵپشتی هەیە". سەبارەت بەوەی كە لایەنە عێراقییەكان چەند پێشوازی لەو پرۆژەیەی ئۆپۆزسیۆن دەكەن، نازم عەبدوڵڵا گوتی "پێشوازیكردنی لایەنە عێراقیەكان بۆ پرۆژەكەی ئێمە بەستراوەتەوە بەهیمەتی لایەنی كوردییەوە، لەلایەن سەركردایەتی كورد و لایەنەكانی دەسەڵات چەند پاڵپشتی لەو پرۆژەیە بكرێت، ئەوەندە لایەنی عێراقی پێشوازی لەپرۆژەكە دەكات، بەڵام ئەگەر لەلایەنی كوردی پێشوازی لێنەكرێت، ئەوا لایەنی عێراقی دەیەوێت كورد هەروەها بێدەنگ بێت".