سڤیل: رەسوڵ حەسەن

ئەو سنوورە جوگرافیەی ئەمڕۆ پێی دەگوترێت وڵاتی عێراق بەرهەمێكی سیاسەتی (پەرتكەو زاڵبەیە)و بەبێ ئەوەی ئەو جوگرافیایە هیچ بنەمایەكی هەبێت كە بۆ دەوڵەتێكی یەكگرتوو بشێت، هێزە براوەكانی جەنگی جیهانی یەكەم بۆ ئەوەی بتوانن رۆژهەڵاتی ناوەراست بكەن بەبازنەیەكی ناكۆكی و لاواز هەڵسان بەداڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەكەو بەبێ ئەوەی لایەنی ئەتنیكی و ئاینی و مەزهەبی و كلتووری لەبەرچاو بگرن سنووری چەندین دەوڵەتیان كێشا. هەڵبەتە ئەوان زۆر باش دەیانزانی كێشانی ئەم سنوورانە بەمشێوەیە خودی ئەو وڵاتانەی كە دروستدەكرێن دەبنە وڵاتی نائارام و ناوەندی ناكۆكی و پێكدادان، چونكە پێشووتر لەرێگەی گەریدەكانیانەوە لێكۆڵینەوەیەكی تێر و تەسەلیان لەرووی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كولتووری و دەروونی ....هتد یان لەسەر كۆمەڵگەی رۆژهەڵات كردبوو، بەڵام بۆ دابینكردنی باڵادەستی و بەرژەوەندییەكانی خۆیان لەمیانی سیاسەتێكەوە كە لەسەرەوە باسمان كرد نەخشەی ناوچەكەیان كێشاو سیستەمێكی سیاسی پەیوەست بەخۆیان تێدا باڵادەست كرد، كە خۆی دەسپاردە سەركوتكردن و تۆتالیتاریەت. ماوە ماوەش هەڵساون بەنوێكردنەوە و گۆڕانكاری لەم سیستەمانە بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆیان.
عێراقیش یەكێكە لەو وڵاتانەی كە بەمشێوەیە دروستكراوە، بۆیە ئەگەر سەیری مێژووەكەشی بكەین دەبینین ماوە ماوە لەئەنجامی دەستێوەردانی دەرەكی گۆڕانكاری بەسەر سیستەم و بەرێوەبەرایەتیەكانیدا هاتووەو سەرلەنوێ بەشێوەیەك داڕێژراوەتەوە كە لەگەڵ هەلومەرجی ناوچەكەو بەرژەوەندی زلهێزە ناوچەیی و جیهانیەكاندا بگونجێت.
دوای ئەوەی سیستەمی دوو جەمسەری جیهانی بەهۆی هەرەسهێنانی یەكێتی سۆڤیەتەوە كۆتایی پێهات سیستەمی سەرمایەداری رۆژئاوا بەسەرۆكایەتی ئەمریكا لەژێر ناوی دیموكراسی سەركەوتنی خۆی راگەیاند. شانبەشانی ئەم سەركەوتنەش پێشكەوتنی ئاستی تەكنەلۆژیاو هۆكارەكانی گەیاندن و تەقینەوەی تیرۆر وەكو دەرهاوێشتەیەكی سلبی ناكۆكیە كەڵەكەبووەكان، دەرفەتێكی تری بۆ رۆژاوا رەخساند بۆ ئەوەی جارێكی تر موداخەلەی رۆژهەڵات بكات و جارێكی تر بەگوێرەی بەرژەوەندییەكانی شێوەی پێبداتەوە و بۆخۆی بیكاتە بازاڕێكی باش.
عێراق و ئەفغانستان دوو وڵاتی گونجاو بوون لەناوچەكەدا بۆئەوەی بكرێنە ئامانج لەم موداخەلەیەدا. هەردوو وڵاتیش بیانوی پێویستیان دابووە دەست بۆ دەستێوەردان. بەڵام هەرچی دەستێوەردانی عێراق بوو بۆ ئەمریكاو رۆژئاوا گرنگتر بوو، چونكە هەر لەسەرەتادا عێراق بەو مەبەستە دروستكرا بوو و سەرەداوی هەموو ناكۆكیەكانی ناوچەكە لەعێراقدا بەیەك گەیەنرابوو و رۆڵی كلیلی پێدرابوو. بۆیە رووخاندنی رژێمی سەددام و سەرلەنوێ دروستكردنەوەی رژێمێكی تر لەشوێنی ئەو سەرەتایەك بوو بۆ گۆڕینی تەواوی سیستەمی ناوچەكە.
لەراستیدا ئەمریكا سەركەوتنی تەواوی لەرووخاندنی رژێمی سەدام بەدەستهێنا بەڵام لەدارشتنەوەی سیستەمێكی تر لەعێراق كە بیكات بەمۆدێل لەناوچەكە رووبەڕووی ئاستەنگی زۆر بووەوە. گەلێك وڵاتی هەرێمی توانیان نفوزی خۆیان لەعێراق بجولێنن و سیاسەت بكەن. بۆیە ئەمریكا وازی لەپلانی تاكلایەنەی خۆی هێنا بۆ دروستكردنەوەی سیستەم و كەوتە ئەمری واقیع بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ كار بۆ ئەمەبكات و كات زیاتر دیاری بكات بۆ ئەم كارە. هەروەكو دەشزانین ئەمریكا سەرەتا زۆر بەئاشكرا باسی لەنەخشەی نوێی رۆژهەڵاتی ناوین دەكرد، بەڵام دواتر ئەم مەسەلەیەی لە رۆژەڤ دەرخست، چونكە گەیشتە ئەو باوەڕەی كە ئەم كارە پێویستی بەكاتی زیاترەو جگە لەمەش كاركردن بەشێوەیەكی راستەوخۆ لەسەر ئەم كارە دەبێتە هۆی ئەوەی ركابەری زیاتری بۆ دروست بێت. هەر لەبەر ئەوەش بوو ئەمریكا لەكۆتایی ساڵی 2011 بەبێ ئەوەی سیستەمی سیاسی لەعێراق جێگیر بێت هێزەكانی خۆی لەعێراق كێشایەوە. ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت ئەوەیە كە ئەمریكا دەیەوێت بەدروستكردنی هاوسەنگیەك لەكەشی سیاسی ناوچەكە بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ سیستەمی سیاسی لەعێراق جێگیر بكات. هەڵبەتە دەیەوێت ئەم هاوسەنگیەش لەمیانی سەرپەرشتیكردنی پێشبركێی نێوان توركیاو ئێران وەك دوو هێزی گەورەی ناوچەكە كە عێراق خاڵ و ناوەندی ململانێكانیانە، فەراهەم بكات.
عێراقی ئەمڕۆ ناوەندێكی گرنگی ناكۆكیە ئەتنیكی و ئاینی و مەزهەبییەكانەو ناكۆكیە مەزهەبیەكانیش لەپلەی یەكەمدا دێت. تا لایەنەسیاسیە باڵادەستەكانی عێراق بەگوێرەی بەرژەوەندی مەزهەبی بیر بكەنەوەو لەم چوارچێوەیەدا وەلائیان بۆ ئەو هێزە ناوچەییانە دیاری بكەن كە مەزهەب و ئاینیان كردۆتە بنەمای سیاسەتەكانیان، سیستەمی سیاسی لەعێراقدا نەجێگیر دەبێت و نەدیموكراسیش دەبێت.
ئەوەی ئەمڕۆش لەعێراقدا لەئارادایە هەمان ئەو شتەیەو لایەنە شیعیەكان بوونەتە پیادەكەری ئەجندای ئێران و لایەنە سووننیەكانیش بوونەتە پیادەكەری ئەجندای وڵاتانی سووننە مەزهەب بەتایبەتی توركیا. بۆیە ناكۆكی ململانێكانی ئێران و توركیا كاریگەریەكی راستەوخۆی لەسەر نەخشەی سیاسی لەناوچەكە بەگشتی و لەعێراقدا بەتایبەتی هەیە. تاوەكو هاوسەنگیەك یاخود یەكلاییبوونەوەیەك لەم ململانێ و ناكۆكیەدا نەیەتەئاراوە زەحمەتەو تەنانەت دەتوانین بڵێین مەحاڵە سیستەمی سیاسی لەعێراقدا جێگیر بێت.
مێژووی ناوچەكەش بەگشتی دوای رووخانی دەوڵەتی عەباسی بریتیە لەناكۆكی و ململانێی نێوان تورك و فارسەكان. ئەمە لەسەردەمی عوسمانی و سەفەویەكان بەتەواوی زەقبۆتەوەو تا رۆژی ئەمرۆش درێژەی هەیە. دیاردەی هەرە سەرنجڕاكێشیش لەم ململانێیەدا دوو خاڵی سەرەكین.
1ـ عێراق بۆتە ناوەندی ناكۆكیەكان و ململانێكان زۆر بەتۆخی تێیدا رەنگی داوەتەوە.
2ـ بەردەوام لەكاتی دروستبوونی ریككەوتن یا دروستبوونی هاوسەنگی لەنێوان ئەم دوو هێزە نەتەوەی كورد بۆتە قوربانی. لەئاكامی شەڕی چالدێران لەساڵی 1514 كوردستان كرا بەدوو پارچە. لەدوای شەڕی یەكەمی جیهانیش كرا بەچوار پارچە.
هەرچەندە زلهێزەكانی جیهان لەو كاتەدا نەخشەی ناوچەكەیان داڕشت، بەڵام دەوڵەتی توركیا رۆڵێكی گەورەی گێڕا بۆ ئەوەی باشووری كوردستان نەبێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆو كاری زۆریشی كرد بۆ ئەوەی (پەیمانی) سیڤەر جێبەجێنەكرێت و سەرەنجام پەیماننامەی (لۆزان) ببەسترێت.
ئەمڕۆكە لەكاتێكدا ئاراستەی پێشكەوتنەكانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوین بەتەواوی روو لەگۆڕانكاریە.ململانێكانی نێوان ئەم دوو مەزهەبەو ئەم دوو ئاراستە سیاسیە لەهەڵكشاندایەو هەریەك لەم دوو ئاراستە سیاسیە دەیەوێت پێشكەوتنەكان بەگوێرەی بەرژەوەندیەكانی خۆی هەڵسورێنێ و ئاستی زیانەكانیشی لەم رەوشەدا كەم بكاتەوە بۆ ئەمەش كێشەكانی خۆیان هەناردەی دەرەوە دەكەن و گۆرەپانی تر بۆ ململانێ دروست دەكەن.هەروەكو لەسەرەوەش ئاماژەمان پێدا عێراق وەك نموونەیەكی بچووككراوەی ناوچەكە لەمێژە رۆڵی ئەم گۆڕەپانەی پێدراوە، ئەمرۆش هەروەكو رابردوو كراوەتە ناوەندی ئەم ململانێ تایفی و مەزهەبیە.
لەگەڵ كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لایەنی شیعی كەوتە هەوڵی ئەوەی باڵادەستی خۆی بەشێوەیەك لەشێوەكان بسەپێنێت و سنووری دەسەڵاتەكانی فراوان بكات. ئەم كارەش لەكردنەوەی فایلی (تاریق هاشمی) جێگری سەرەك كۆمار و تاوانباركردنی بە پشتگیری لەتیرۆر گەیشتە لوتكە. جگە لەوەی ماوەیەكە لایەنی شیعی لەرێگەی سەرۆك وەزیران بەكۆنترۆڵكردنی دامودەزگا سەربازی و ئەمنی و دامودەزگاكانی تری دەوڵەت لەهەوڵی پاوانكردنی دەسەڵاتدایە.ئەمەش لەگەڵ سروشتی پێكهاتەی فرە رەنگی عێراق ناكۆكە و مەترسی دروستبوونەوەی دەوڵەتێكی تۆتالیتاری و سەركوتكەری لێدەكرێت.
لەسەرەتای دروستكردنی دەوڵەتی عێراقدا دەوڵەت درایە دەست سوونە مەزهەبەكان و ئەوانیش لەژێر ناوی (ئومەی عەرەبی) هەرچی لەدەستیان هات كردیان دژ بەپێكهاتەكانی تر.سەرەنجام دەوڵەتێكی ناوەندی بەهێز و دكتاتۆری دروست بوو كە بەئاگرو ئاسن لەسەر پێ راوەستابوو.لەهەلومەرجی ئەوكاتدا گەلی كورد و شیعە مەزهەبەكان رووبەڕووی كوشت و بڕ كرابوونەوە و لەهەموو مافێك لەو دەوڵەتەدا بێبەش بوون.
جموجۆڵی ئەمڕۆی شیعەكان وەك كاردانەوەیەك بەرامبەر مێژووی 90 ساڵی رابردووی عێراق دەبینرێت و دەیانەوێت بەپاوانكردنی دەسەڵات تۆڵە بكەونەوە. ئەمەش عێراق بەهەمان ئاقاری ساڵانی رابردوویدا دەباتەوە، ئەوەی جیایە تەنها ئەوەیە لەجیاتی دەسەڵاتی رەهای سووننەكان دەسەڵاتی رەهای شیعەكان دەبێتە جێگای باس.
هۆكارێكی تری ئەم جموجۆڵانەی شیعەكان لەم كاتەدا بریتیە لەپاراستنی یاخود بەهێزكردنی كەمەری شیعی كە لەسەروبەندی شۆرشی سوریدا لاوازبووە. باڵادەستی شیعەكان لەعێراقدا دەبێتە پاڵپشتێك بۆ رژێمی عەلەوی سووری.لەم واتایەدا دەتوانین بڵێین پارسەنگی هێز لەنێوان هەردوو ئاراستە سیاسیە مەزهەبیەكە لەناوچەكەدا پاڵی بەشیعەكانی عێراقەوە ناوە بۆ ئەوەی گەمەیەكی سیاسی وا بكەن و هەوڵی كۆنترۆڵكردنی دەسەڵات لەعێراقدا بدەن. بۆیە هەم مانەوەی رژێمی سووری بۆ شیعەكانی گرنكە، هەم باڵادەستی و بەهێزی شیعەكانی عێراقیش بۆ رژێمی سووری گرنگە.
بۆیە ئەو ئاڵۆزیە سیاسیەی كە ئەمرۆ عێراق تێیكەوتووە بەبێ هیچ گومانێك لەناكۆكی مەزهەبیەوە سەرچاوەدەگرێت و بارودۆخیش بەرەو شەڕێكی مەزهەبی و تائیفی دەخزێت.
هەرچەندە حكومەتی عێراق كە بەدەست زۆرینەی شیعە مەزهەبەوەیە ئەمڕۆ كێشەی سەرەكی لەگەڵ كورد نیەو راستەوخۆ هەڕەشە نیە بۆكورد و كوردیش بەشێكی حكومەتەكە پێكدەهێنێت. بەڵام گەلێك كێشە تا ئێستا بەهەڵواسراوی لەنێوان هەرێم و بەغدا دا ماونەتەوە. هۆكاری مانەوەی ئەم كێشانەش بەمشێوەیە بۆ مەرامی خراپی حكومەتی ناوەند كە ئێستا شیعەكان زۆرینەی پێكدێنن و بەسەر ناوەندی بریاردا زاڵن، دەگەرێتەوە. ئەمڕۆ شیعەكان لەتوانایاندا نیە كە لەیەك كاتدا هەم دژایەتی سووننەو هەم دژایەتی كوردیش بكەن. بۆیە كێشەكانی بۆ كات بەجێهێشتووە.
بۆیە ئەمڕۆ دژایەتی شیعەكان بۆ سوننەكان بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ دژایەتیكردنی كوردیشە.
بۆیە لەو باوەڕەدام ئەم هەلومەرجە سیاسیە ئاڵۆزە زەمینە دەستكردەكانی دروستبوونی عێراقیان بەتەواوی لەنێوبردووەو دەرفەتێكیان بۆ هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەم وڵاتە فەراهەم كردووە.ئەمە لەلایەك و لەلایەكی تریش جیۆستراتیژی عێراق و چۆنیەتی پێكهاتەكانی رێگری بەردەوامن لەبەردەم ئەوەی كەكورد لەچوارچێوەی عێراقدا بەهەموو مافەكانی بگات.ئەزموونی نۆ ساڵی رابردوو ئەوەی روونكردەوە كە بۆكورد هیچ جیاوازیەكیان نییە كە ئایاسوننە لەسەر دەسەڵاتن یا شیعە. لەوانەیە شیعەكان بەهۆی سۆزی هاوخەباتی رابردوو و هەڵكەوتە جوگرافیەكەیان لەنێو سنووری عێراقدا كەمێك لەسوننەكان نەرمتر بن، بەڵام سەبارەت بەداننان بەمافەكانی كورددا هیچ جیاوازیەكیان نییە.
بۆیە سیاسەتی هەرە راست كە ئێستا كورد بیگرێتەبەر ئەوەیە كە سوود لەم بۆشاییە سیاسیە وەربگرێت كە لەنێوخۆو لەدەرەوەدا لەئەنجامی ناكۆكیە مەزهەبیەكان لەنێوان ئەو دوو ئاراستە سیاسیە جیایەدا درووست بووە . گرنگترین كاریش كەكورد لەم هەلومەرجەدا ئەنجامی بدات ئەوەیە كە ماڵی خۆی رێكبخات و لەمیانی گوتارێكی نەتەوەییەوە لەدەوری یەك كۆببنەوە و یەك هەڵوێستیان هەبێت لەبەرامبەر رووداوو ئەگەر و پێشهاتەكان. ناشێ كورد لەم قۆناغەدا بەسەر ئەو دووئاراستە جیاوازەدا دابەشبن كە باسمان كرد، چونكە دابەشبوون بەسەر ئاراستەی جیادا هێزی كورد لاواز دەكات. كورد لەم قۆناغەدا دەبێت سیاسەتێكی یەكگرتووی تایبەت بەخۆی هەبێت.ناشێت لەم هەلومەرجە هەستیارەدا هەر حزبەو بەئارەزووی خۆی و بەپێی بەرژەوەندی حزبەكەی سیاسەت بكات و هەلوێست وەربگرێت. چونكە هەموو حزب و دەستەو گرووپە كوردیەكان لەنێو كەشتیەكدان كەپێی دەڵێن كورد، هیچ یەكێك لەو دوو ئاراستە سیاسیەی كەباسمان كرد لەدارشتنەوەی نەخشەی سیاسی ناوچەكەدا جێگەی بەكورد نەداوە و ناشدات. بۆیە دەبێت بەهەموان ئەوكەشتیە بپارێزن و نەیەلن نقوم بێت تا دەگاتە كەنارو شوێنی مەبەست.
لەم واتایەدا كورد دەبێت لەئاستی تەكتیكیدا بەیەك هەڵوێست لەگەڵ هەردوو ئاراستەی سیاسی سیاسەت بكات و لەئاستی ستراتیژ بەرژەوەندیە باڵاكانی خۆی بپارێزێت.
هەقە رای گشتی كوردیش بۆ ئەمە ئامادە بكرێت بۆ ئەوەی هەر حزب و لایەنێك ببێتە هۆكار و دەستپێشخەری بكات بۆ دابەشكردنی هێزی كورد، بێ كاریگەر بكرێت. بەتایبەت لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن دەبێت لەم قۆناغەدا بەرپرسانەتر هەڵوێست وەربگرن و بەهیچ شێوەیەك نەبنە هۆی لاوازكردنی گوتاری كورد لەدەرەوە. چونكە لاوازبوونی گوتاری كوردی دەبێتە هۆی ئەوەی ببێتە ئامانجی هاوبەشی ئاراستە سیاسیە جیاكان دوای ئەوەی خاڵی هاوبەش دەبیننەوە و هاوسەنگیەك لەنێوانیان دروست دەبێت و رێكدەكەون.بۆیە یەكریزی كورد لەم قۆناغەدا لەنان و ئاو زیاتر بۆكورد پێویستە.
ئەگەر هەموو لایەك بەم بەرپرسیارێتیەوە بجولێنەوە، ئەوا كورد دەتوانێت ئەم هەلومەرجە ئالۆزەی ئێستا بگۆرێت بۆ هێز بۆ خۆی و ئامانجی هەرە گەورەی خۆی بپێكێت.