سڤیل:

كێشەی پارێزگای موسڵ بەلای كوردەوە كێشەیەكی ئاڵۆزە، هەندێك لەتوێژەرانی كورد پێیانوایە كێشەی كورد لەموسڵ زۆر لەكەركوك ئاڵۆزترە، چونكە لەكەركوكدا زۆرینە كوردن، بەڵام لەموسڵ زۆرینە تەعریب كراوە، باكگراوندی كێشەی موسڵیش پەیوەندی بەوڵاتانی ئیقلیمەوە هەیە، بۆ سەردەمی ویلایەتی موسڵ و دروستبوونی دەوڵەتی نوێی عێراق دەگەڕێتەوە، زۆرن ئەو نووسەرانەی توێژینەوەیان لەبارەی ویلایەتی موسڵ ئەنجام داوە، گەڕانەوەی ئەو ویلایەتەش بە خەونێكی كوردی دەزانن، لەئەمری واقیعیشدا ئێستا كورد بوونی لەموسڵ هەیە و زۆربەی ناوچەكانی دەچێتە چوارچێوەی ئەو ماددە دەستورییەی كە مادەی (140)ە، هەر بۆیە كێشەی موسڵیش بەشێكی گرنگ بووە لەئەجێندای سیاسی سەركردایەتی كورد.
بەحوكمی ئەوەی لەكاتی دوو ئیدارەییدا نفوزی پارتی لەموسڵ نزیك بووە، بەحوكمی ئەوەی پارتی لەنێو كوردەكانی موسڵ جەماوەری لەلایەنەكانی تر زۆرتربووە، بۆیە پارتی بایەخێكی زۆری بە موسڵ داوە، تەنانەت ئەندامێكی پێشووی مەكتەبی سیاسی پارتی ئەوە دەخاتە روو، كە پێشتر پارتی پێشنیاری كردووە موسڵ بكرێتە دوو پارێزگا، محەمەدی مەلا قادر ئەندامی پێشووی مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان، دەڵێت "لەڕووی مێژووییەوە موسڵ شارێكی كوردستانییە، بەڵام ئێستا كەس ناگەڕێتەوە بۆ لایەنە مێژووییەكان، بۆیە لەساڵی 2006 ئێمە لەمەكتەبی سیاسی پارتی پێمان باش بوو، كە ئەو شارە و ناوچەكانی بكرێنە دوو پارێزگا، ئێستاش پێموایە باشترین بڕیارە"، ئەندامەكەی پێشووی مەكتەبی سیاسی پارتی گوتیشی "جیاكردنەوە و بایكۆتكردنی یەكە ئیدارییە كوردییەكانی سەر بەو پارێزگایە، پەیوەندی بەئیشكردنی لایەنە كوردییەكانەوە هەیە، بۆ دروستكردنی پارێزگایەكی تر لەو ناوچەیە".
لە یەكەم هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانی عێراق كورد لەموسڵ لەكۆی 41 كورسی 31 كورسی بە دەستەوە بوو، كەچی وەك هەستی پێدەكرێت هیچ شتێكی ئەوتۆ بۆ كوردەكانی ئەو شارە نەكراوە و كوردەكان لەژێر زەبروزەنگی تیرۆردا ئەو شارەیان جێهێشتووە، رێژەی كوردیش لەئەنجومەنی پارێزگای موسڵ كەمی كردووە، زۆربەی یەكە ئیدارییەكانی كورد بایكۆتی پارێزگای موسڵیان كردووە، بەرپرسانی كورد لەوشارە نكۆڵی لەوە ناكەن كە دەسەڵاتی كوردی لەوشارەدا لاواز بووە، كە پێشتر بۆ ماوەی 6 ساڵ لەدوای روخانی رژێمی بەعسەوە لەدەست كورد بووە، چاودێرانی سیاسی پێیانوایە كە "موسڵ لەبارودۆخی ئێستایدا خەونە لەبیركراوەكەی كوردە".
عەبدولغەنی عەلی یەحیا كارگێڕی پێشووی لقی (14)ی پارتی دیموكراتی كوردستان، نووسەر و چاودێری سیاسی، ئۆباڵی شكستەكانی كورد لەموسڵ دەخاتە ئەستۆی لایەنە كوردییەكان و ئاماژە بەوە دەكات، لیستی برایەتی كە نوێنەرایەتی كوردەكانی ئەو پارێزگایە دەكات، زیاتر خەمی پۆستیان هەبووە، عەبدلغەنی عەلی یەحیا گوتی "خەمی سەرەكی لیستی برایەتی پۆست وەرگرتن بوو، چونكە هەر لەسەرەتاوە لیستی برایەتی داوای هەندێك پۆستی كرد، لەوانە جێگری پارێزگار و هەندێك پۆستی تر، سەركردایەتی كوردیش بەدرێژایی ئەو ماوەیە زیاتر دووپاتی لەسەر ئەوە دەكردەوە".
عەبدولغەنی نموونەیەك بۆ قسەكانی دەهێنێتەوەو دەڵێ "بیرم دێت لەو ماوەیەی كە لەوێ بووم نزیكەی 150 هەزار تا 200 هەزار كورد دەركران، تەقریبەن دیفاعكردنمان هەر قسە بوو، نەك بێین بە زەبری هێز ئەو دەركردن و رفاندنانەی كورد رابگرین، خۆ ئەگەر سەیری بەر لەهەڵبژاردنەكانی 31ی كانوونی 2005 بكەین، لە 41 كورسی ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوای ئەوكات، 31 كورسیان هی كورد بوون، بەڵام بەداخەوە كەمتەرخەمیمان كرد، بۆیە ئەوانیش بەوشێوەی ئێستا پێشكەوتن، بۆیە ئەوەی گرنگە پێویستە بیر لەوە بكرێتەوە بۆ كورد وای بەسەر هات".
لەدرێژەی قسەكانیدا عەبدولغەنی عەلی یەحیا باسی لەدەستێوەردانی وڵاتانی دراوسێ كرد لەكاروباری موسڵ، لەپێش هەمووشیان باسی توركیای كردو گوتی "وڵاتێكی وەك توركیا دەستێكی باڵای هەیە لەتێكدانی بارودۆخی موسڵ، ئێرانیش بە هەمان شێوە، بەڵام توركیا زیاتر، بۆ نموونە لەو رۆژەوە قونسوڵیەی توركیا لەموسڵ دامەزراوە، تا ئێستا چەندین گەشتیان بۆ هونەرمەندان و خەڵكی تر رێكخستووە بۆ توركیا، هەروەها لەو رۆژەوەی ئەو قونسوڵیەش هاتۆتە موسڵ تا ئێستاكە تەقەیەكی لێ نەكراوە، كەچی سەربازێكی ئەمریكی یان پۆلیسێكی عێراقی دەردەكەوێت دەیكوژن. جا سەیر لەوەدایە كە دەڵێن توركیا لەخانەی دژە ئیرهابە، بەپێچەوانەوە وەك كاندیدێكی كۆمارییەكانی ئەمریكا دەڵێت پێویستە توركیا لەحیلفی ناتۆ دەربكرێت، چونكە حكومەتێكی ئیرهابییەو ئەو حزبەش كە دەسەڵات بەڕێوە دەبات، حزبێكی ئیسلامی تیرۆریستییە".
زۆرن ئەو بەڵگانەی كە لەساڵانی رابردوو دەست هێزە ئەمنییەكانی عێراق كەوتوون و ئەوە دەسەلمێنن كە هێزە تیرۆریستیەكان لە رێگای سوریاوە رەوانەی موسڵ دەكرێن و كاری تیرۆریستی لەو ناوچەیە ئەنجام دەدەن و زیاتریش مەبەستیان ترساندن و تۆقاندنی پێكهاتە غەیرە عەرەبەكان بوو، چەندین كاری تیرۆریستی درەهەق بە كوردەكان كراوە، كارەساتی سنجار گەورەترین توقاندنی دژ بە ئێزدییەكان بوو، جیا لەمەش، كوشتار لە دژی مەسیحییەكان ئەنجام دراوە، لەئەنجامی ئەمانە هەزارەها خێزانی مەسیحی و كورد شاری موسڵیان جێهێشتووە، جگە لەسوریا و توركیا، عەبدولغەنی جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، كە ئێرانیش لەڕێگای بوونی شیعەكانەوە دەستی لەكاروباری موسڵ وەرداوە، ئەو گوتی "ئێران دەستی هەیە لەتێكدان و كاریگەرییەكانی نێوان حەدبا و برایەتی و كێشەكانی تری موسڵ، بۆنموونە بەس تەنیا تەیاری سەدری نزیكەی 350 كەس چەكداری لەجەیشی مەهدی هەبووە پێشتر، بەتایبەتی لەناو شەبەكی شیعەی موسڵ. هەرچەندە شەبەكی موسڵ مەیلێكی كوردیان هەیە، بەڵام هەر شیعەن و شیعەكانی تەلەعفەریش لەوێ دەسەڵاتیان هەیە، ئەمەش وایكردووە، كە شیعە قاعیدەیەكی ئیجتیماعی خۆی هەبێت، خۆ ئەگەر سەیر بكەین، شەبەك لە %75یان شیعەن، توركمانی تەلعەفەر شیعەیان هەیە، كوردی شیعەشمان هەیە".
هەرچەندە كورد لەئەنجومەنی پارێزگای موسڵ 31 ئەندامی هەبوو، بەڵام لەهەڵبژاردنی 5\7\2009 رێژەی دەنگەكانی كورد كەمی كرد، لیستی حەدبا زۆرینەی دەنگەكانی هێنا كە رێژەی دەنگەكانیان 48% بوو، كەچی رێژەی دەنگەكانی كورد 25% بوو، خەسرەو گۆران ئەندامی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان و سەرۆكی لیستی برایەتی نەینەوا لەلێدوانێكدا بۆ (سڤیل) ئەوەی رەتكردەوە كە كێشەی كوردەكان تەنها پۆست بێت، ئەو گوتی "كێشەی لیستی برایەتی و لیستی حەدبا لەسەر پۆست نییە، بەڵكو ئێمە دەمانەوێت بەشدارێكی كارا بین لەبڕیارەكانی ئەو پارێزگایە، كورد لەوێ پێكهاتەیەكی سەرەكییە وەك نەتەوە، هەروەها لیستی برایەتی لیستی دووەمە لەو پارێزگایە، چۆن دەبێت ئێمە وەك ئەندامێكی ئاسایی دەوام بكەین"، لەبارەی پێكهێنانی پارێزگایەكی سەربەخۆوە، سەرۆكی لیستی برایەتی نەینەوا دەڵێت "هیچ كاتێك مەكتەبی سیاسی پارتی و یەكێتی بڕیاری دروستكردنی پارێزگایان نەداوە، بەڵام كاتێك ماددەی 140 جێبەجێ كرا، ئەو ناوچانەی كە دەكەونە چوارچێوەی ماددەی 140 دەبێت یان پارێزگایەكی سەربەخۆیان بۆ دابمەزرێت، یان دەبێت بەسەر پارێزگا كوردییەكاندا دابەش بكرێن، بەڵام پشتیوانی دروستبوونی ناوچەیەك دەكەین بۆ مەسیحییەكان".
لەلێدوانێكدا بۆ (سڤیل)، هەرێمی كەمال ئاغا بەرپرسی مەڵبەندی نەینەوای یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، باسی لەوەكرد كە لایەنی كوردی كۆمەڵێك كاری كردووە و هۆكاری ئاشتی بوون لەموسڵدا، هەرێم گوتی "ئەوكات ئەگەر كورد نەبوایە، دۆخی موسڵ لەفەلوجە باشتر نەدەبوو، چونكە لەموسڵەوە خۆكوژ دەنێردرا بۆ ناوچەكانی تری عێراق، بەڵام كورد توانی ئەو ماوەیە رۆڵی باش ببینێت، بەڵام بەنیسبەت پۆستەوە، كێشەی كورد هەمووی لەو خاڵەدا خۆی نابینێتەوە، راستە بوونی پۆست بەشداری كورد دەردەخات، لەبڕیارە سیاسی و ئیدارییەكانی ئەو شارەدا"، بەرپرسەكەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، ئەوەش دەخاتەڕوو، كە موسڵیش وەك هەموو ناوچەكانی تری عێراق، لەژێر دەستێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمیدایە، دەڵێت "چونكە عێراق بۆتە مەیدانی تاقیكردنەوەی زیاتری دەستێوەردانی دەرەكی و ئەقلیمی، بۆیە ئەو بۆچوونەش راستە كە توركیا دەستێوەردان لەكاروباری موسڵ بكات".