سڤیل: بیلال سەعید
دەستپێشخەری روون بۆ پیشەسازییە دەرهاتووەكان لەعێراق (IEITI)، راپۆرتێكی لەبارەی بەراوردكردنی داهاتە داراییەكانی لەدەرئەنجامی پیشە نەوتییەكانی عێراق بۆ ساڵی 2009 لەكۆتایی ساڵی 2011 بڵاو كردووەتەوە، لەڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بەزۆربەی بڕی هەناردەكردنی نەوتی خام لەعێراقدا لەخۆ دەگرێت. زانیاری ناو ڕاپۆرتەكە بەشێكی لەكۆمپانیای سۆمۆ تایبەت بەبازاڕكردنی نەوتی عێراق وەرگیراوە، كە دەكاتە نزیكەی 65%ی میزانییەی فیدراڵی لەعێراقدا و دەكاتە 95%ی داهاتە نەقدییەكانی بیانی بۆ ساڵی 2009، هەروەها هەموو بڕە دراوەكان و داهاتە وەرگیراوەكان لەهەناردەكردنی نەوتی خام لەماوەی ساڵی دارایی كە دەكاتە 41.3 ملیار دۆلاری ئەمریكی لەئەنجامی فرۆشتنی نەوتی خام بە 34 كۆمپانیای نەوتی جیهانی.
هەرچەند چاودێریكردنی هەناردەكردنی نەوت لەژێر چاودێری دەستەی راپرسی و چاودێری نێودەوڵەتی (LAMB) دابووە، بەڵام ئەم راپۆرتەی دەستپێشخەری روون بۆ پیشەسازیە دەرهاتووەكان لەعیراقدا، بەیەكەم راپۆرت دادەنرێت كە لەسەر كەرتی نەوت لەعێراقدا بڵاو كرابێتەوە.
لەكانوونی دووەمی 2010دا، سەرۆك وەزیرانی عێراق (نوری مالكی) پابەندبوونی عێراقی راگەیاند بۆ كاندیدبوون لەدەستپێشخەری روون بۆپیشەسازییە دەرهاتووەكان، لەدوای بەستنی كۆنگرەی ئۆسلۆ لەمانگی شوباتی 2010. دەستپێشخەری نێودەوڵەتی بۆ دەستپێشخەری هەستا بەڕاگەیاندنی ئەوەی كە عێراق بووە بەوڵاتێكی كاندیدكراو لەدەستپێشخەری روون بۆ پیشەسازییە دەرهاتووەكان.
بەراوردكارییەكە وەك لەڕاپۆرتەكەدا ئاماژەی پێكراوە، لەكۆبوونەوەی دەستەی خاوەنكارەكان بۆ دەستپێشخەری و نوێنەرانی رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، لەپاش چاوپێخشاندنەوەو گفتوگۆكردن لەلایەن خاوەن سودمەندبووەكان، ئەم راپۆرتە لەبەرواری 23ی تشرینی دووەمی ساڵی 2011 پەسەند كراوە.
عێراق خاوەنی 143 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگی باوەڕپێكراو بووە، خاوەنی 125 ترلیۆن فوت سێ جا لەیەدەگی غاز بووە، لەكۆتایی ساڵی 2010 كە ئەمە وایكرد عێراق ببێت بەسێیەم گەورەترین دەوڵەت لەیەدەگی نەوت لەجیهاندا، بەڕێژەی 10% لەكۆی یەدەگی جیهان، عێراق تاكە دەوڵەتە كە خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لەنێوان دەوڵەتەكانی كە هەڵدەستن بەجێبەجێكردنی پێوانەی دەستپیێشخەری ڕوون. بەپێی ئەو ئامارەی دراوەتە (سڤیل) ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی عیراق لەساڵی رابردوو رۆژانە دوو ملیۆن و 165 هەزارو 171 بەرمیل بووە، لەماوەی ساڵی 2011دا بڕی نەوتی بەرهەمهێنراو 790 میلۆن و 469 هەزارو 974 بەرمیل بووە، كە بەرمیلی بەنزیكەی 105 دۆلار فروشراوە، كە داهاتەكەی بۆ عێراق 83 ملیارد دۆلار بووە.
راپۆرتەكە بەراوردكاری كردووە لەنێوان داتاكانی بڕی نەوتی خام كە لەلایەن كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتەوە وەرگیراوە لەكۆمپانیای نەوتی باكوور و كۆمپانیای نەوتی باشوور، هەروەها بڕی وەرگیراو لەكڕیاری نەوتی خام بەپێی داتا وەرگیراوەكان لەكۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت بەرامبەر فرۆشتنی نەوتی خام، جیاوازیەك دەردەكەوێت، كە بڕەكەی 1.090 ملیار دۆلاری ئەمریكی لەنێوان داتاكانی وەرگیراو لەسۆمۆ و كڕیارەكان. بڕ بەپێی ئاماژەپێكردنی سۆمۆ (41.249.682.456.5)، بڕ بەپێی ئاماژە پێكردنی كڕیار (40.159.269.633.4)، جیاوازی دیاریكراو دەكاتە (1.090.412.823.1).
چوارچێوەی نەوت بەرپرسیارە لەكەرتی نەوت لەعێراقدا كە مانای هەموو لایەنە سیاسەتی رێكخستن و دۆزینەوە و هەناردەو بەرهەمهێنان و بەبازاڕكردنی نەوت و غاز دەگرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا بنكەی وەزارەتی نەوت و كۆمپانیای بازاڕی سۆمۆ لەهەریەك لەكۆمپانیای نەوتی باكوور و باشوور و میسان و ناوەڕاست پێكدێت.
كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت لەعێراق (سۆمۆ) لەسەر بنەمای یاسایی كۆمپانیا گشتیەكان بەژمارە 22ی ساڵی 1997 بەپێی پەیڕەوی ناوخۆ لەلایەن وەزارەتی نەوتەوە پەسەندكراوە، لەئامانجەكانی كۆمپانیاكەدا هاتووە "بەشداریكردن لەپاڵپشتیكردن لەپاڵپشتی ئابووری نەتەوەیی لەڕێگای بەبازاڕكردنی غاز و نەوتی خام و تەواوكەرەكانی لەدەرەوەی عێراقدا و لەگەڵ هێنانی غازی سروشتی شل و بەرهەمی بەكارهێنەرە ناوخۆییەكان بۆ گەیشتن بەئامانجی بەرزو لەسەرچاوە ئابوورییەكان بۆ دەوڵەت". میكانیزمی بەستنی گرێبەست لەلایەن سۆمۆ بەم شێوەی خوارەوە دیاریكراوە "كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت هەڵدەستێت بەبانگهێشتكردنی كۆمپانیا جیهانیەكانی نەوت، لەماوەی ساڵەكەدا سۆمۆ زۆر داواكاری وەردەگرێت لەلایەن كۆمپانیاكان و بریكارەكان و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان (لەڕێگەی نامەی ئەلیكترۆنی) خواستی خۆیان پیشان دەدەن بۆ كڕینی نەوتی خامی عێراقی بەپێی پێوەرەكان و پرەنسیپەكان لیژنەی هونەری پێكهاتووە، بەپێی فەرمانی ئیداری لەزانایان و شارەزایان.
شێوازی فرۆشتنی هەناردەكردنی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان و غازی سروشتی بە پشتبەستن بەبڕیاری دەستەی ئاسایشی نێودەوڵەتی سەر بەڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ژمارە 1483 كە پشتی بەستووە بەدەستەی ئاسایش لەبەرواری 22ی ئایاری 2003 بەداخلكردنی هەموو داهاتەكان لەهەناردەكردنی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان و غازی سروشتی لەعێراق، پاش مێژووی وەرگرتنی بڕیاری سەرەوە و هەژماركردنی وەرگرتووەكان لەداهاتە نەوتییەكان لەبانكی یەدەگی فیدراڵی لەنیویۆرك، هەرچەند لە22ی كانونی ئەیلولی 2011 بانكی ناوەندی عێراقی هەستا بەداواكردن لەبانكی یەدەگی فیدراڵی، بەڵام تائێستا وردەكاری رەوانە نەكردووە، جارێكی تر PWC هەستا بەئاگاداركردنەوەی بانكی یەدەگی فیدراڵی، بەڵام تا بەرواری 16ی تشرینی دووەمی ساڵی 2011 هیچ وردەكارییەكی رەوانە نەكردووە.
لەبەشی سێیەمی راپۆرتەكەی دەستپێشخەریدا هاتووە، "وەزارەتی نەوتی عێراقی كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوت هەڵدەستێت بەئامادەكردنی داتای تایبەت بەبڕی نەوتی خامی دەرهاتوو كە وەرگیراوە لەلایەن كۆمپانیای نەوتی باكوور و كۆمپانیای نەوتی باشوور". كۆبوونەوەی خاوەن پەیوەندیدارەكان بۆ دەستپێشخەری لە22ی ئابی 2011 هەستان بەدەركردنی رێنمایی كە نموونەی كۆكردنەوەی زانیارییەكان و چاپكردنی پرەنسیپەكان لەخۆ دەگرێت". سەرجەمی زانیاریەكان جیاوازی كراوە لەگەڵ ئەو داتاو ئامارانەی كە لەلایەن سۆمۆ خراوەتە ڕوو، لەگەڵ 34 كۆمپانیای كڕیاری نەوتی عێراق. ئەوەی لەم خشتەیەی (سڤیل) خراوەتە ڕوو ناوی ئەو كۆمپانیایانەیە كە بڕی خستنەڕووی نێوان سۆمۆ و كۆمپانیاكە جیاواز بووەو بڕی پارەكەی بەدۆلار دەكاتە (1.090.412.823.1).
 

  .............. درێژەی ئەم بابەتە لە ژمارە 118ی گۆڤاری سڤیل بخوێنەوە، كە ئێستا لە بازاڕە