|
 مەریوان
عومەر
لەباران و لافاوی شاری (جەددە)ی سعودیەوە بۆ
بارانبارینە بەلێزمەكەی بەریتانیا و
دووبارەبوونەوەی دیاردەی "سونامی" لەئۆقیانوسی
هێمن و پاشانیش نغرۆبوونی چەند بەشێكی
دورگەكانی "مارشاڵ" و "كیریباتی" لەهەمان
ئۆقیانوسدا، بەو شێوە ژینگەی گۆی زەوی زەنگی
مەترسی و هەڕەشەی سەر مرۆڤایەتی لێدەدات. هیچ
رۆژێك تێپەڕ نابێت، كە خەڵك دەنگوباسی
باوبۆران و لافاو و وشكەساڵی لێرە و لەوێ
نەبیستێت و وێنەی قوربانیان و خەڵكانی
دەربەدەربوونی كارەساتە سروشتیەكان نەبینن.
هیچ مانگێكیش تێپەڕ نابێت، كە لێكۆڵینەوە و
راپۆرتی زانستی تێدا بڵاونەكرێتەوەو هۆشداری
لەبارەی پیسبوونی ژینگەی گۆی زەوی بڵاو
نەكرێتەوە.
ئێستا جیهان لەحاڵەتی "تەنگەتاوی ژینگەییدا"
دەژیت، وەك "گۆڵدن بڕاون"ی سەرۆك وەزیرانی
بەریتانیا وەسفی دەكات، ئەو دۆخەی سەركردە و
بەرپرس و پسپۆرانی هاندا لەكۆنبنهاگن بۆ ماوەی
11 رۆژ كۆببنەوە، لەپێناوی گەیشتن بەرێكەوتن و
چارەسەرێكی خێرا، بۆ سنورداركردنی ئەو پاشەڕۆ
گازییانەی دەبنە هۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی
زەوی.
ئەو مەترسیانە راستین یا زێدەڕۆییان تێدا
كراوە؟
پرسیار لێرەدا ئەوەیە، كە ژینگەی زەوی
لەمەترسیەكی راستەقینە دایە، یا زێدەڕۆییەك
لەلێكدانەوەی زاناكاندا هەیە؟ لەوەش زیاتر
ئەمە هەوڵێكی وڵاتە پیشەسازییە رۆژئاواییەكان
بێت، لەپێناو كۆسپ خستنە بەردەم پێشكەوتن و
گەشەسەندنی خێرای هێزە ئابوورییە تازەكانی وەك
چین و هیند؟
كۆدەنگیەك هەیە لەسەر بەرزبوونەوەی پلەی گەرما
و شێوانی كەشوهەوای زەوی، بەڵام هەندێكش پێیان
وایە بەدەر لەو كاریگەریانە، گۆی زەوی
بەدرێژایی مێژووی خۆی ئەگەری توشبوون
بەگۆڕانكاری سروشتی هەیە، لەچاخی بەستەڵەكیەوە
بۆ وشكەساڵی و گەرمای بەتین. ئەوەی ئەمڕۆش
روودەدات بەشێكە لەو گۆڕانكاریە سروشتیە
ژینگەییانە، بۆیە هیچ بیانویەك بۆ دروستكردنی
ئەو كەشە پڕ لەترس و بیمە نییە، كە
چالاكوانانی بواری ژینگە دروستیان كردوە.
لەبەرامبەریشدا زانا و پسپۆران بەپشتبەستن
بەلێكۆڵینەوە زانستی و راپۆرتە
نێودەوڵەتییەكان پێان وایە كە مرۆڤ بەرپرسە
لەپیسبوونی خێرای ژینگەی زەوی بە رێژەی 90%،
هۆكاری سەرەكی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیش، ئەو
دەرهاوێشتە گازییانەن، كە لەكانە خەڵوزیی و
نەوتیی و گازییەكان دەردەچن.
ئامار و داتاكان ترسناكن
زاناكان رایانگەیاندوە، كە لەكاتی ئێستادا
ئاستی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن بەرێژەی 30%و گازی
میسانیش بەرێژەی 130% و زیاتر لەهەر كاتێكی
پێشووتر بەرزبوونەتەوە. هەرچەندە ئەمریكا بە
هەرە گەورەترین سەرچاوەی پیسبوونی ژینگە
دەزانرێت، بەڵام ئێستا چین بە هەرە گەورەترین
وڵاتی بەرهەمهێنەری دووەم ئۆكسیدی كاربۆن
دادەنرێت، بەهۆی گەشەی دانیشتوان و
ئابوورییەكەی، هەروەك لەوێستگەكانی كارەباشیدا
بە رێژەی 70% پشت بە خەڵوزی بەردین دەبەستێت.
گۆڤاری "ساینس" ئاماژەی بەوەداوە، لەئێستادا
ئاستی ئاوی دەریاكان بەدوو هێندەی خێرایی
سەدەی رابردوو بەرز دەبێتەوە، لەخراپترین
سیناریۆشدا باس لەبەرزبوونەوەی مەترێك ئاستی
ئاوی دەریاكان دەكرێت تا كۆتایی ئەو سەدەیە.
ئەمەش مانای نغرۆبوونی زۆر وڵات و دوورگە و
شار دەگەیەنێت.
زانا ئەمریكییەكان لەلێكۆڵینەوەیەكدا
گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی، كە بەرزبوونەوەی
ئاستی ئاوی دەریاكان لەئێستادا بە خێراییەك
روودەدات، كە 100 ملیۆن ساڵ دەبێت گۆی زەوی
ئەمەی بە خۆیەوە نەبینیوە. راپۆرتە
زانستییەكانی سەر بەنەتەوە یەكگرتووەكانیش باس
لەوە دەكەن، كە 80%ی دانیشتوانی گۆی زەوی، لەو
ناوچانە دەژین، كە تەنیا 100 میل لەكەناری
دەریا و ئۆقیانوسەكانەوە دوورن. زۆر شاری
گەورە و چڕ و قەرەباڵغیش هەن، كە لەسەر لێواری
دەریاكانن و چەند پلەیەكی كەم لەئاستی دەریا
بەرزترن، وەك "تۆكیۆ" و "بۆمبای" و "سیئۆل" و
"قاهیرە" و "ئەستەنبوڵ" و "لاگۆس" و "نیویۆرك"
و "لۆس ئەنجلۆس" و "لەندەن" و "بیونس ئایرس" و
"دەكا" و "جاكارتا" و "مانێلا".
ئەمە لەكاتێكدا ئاو 71%ی گۆی زەوی داپۆشیوە و
تەنیا 29%ی وشكانیە. بۆیە بەرزبوونەوەی ئاستی
ئاو دەرەنجامی كارەساتئامێزی لێ دەكەوێتەوە.
بەستەڵەكی جەمسەرەكان 10%ی گۆی زەویان
داپۆشیوەو سێ لەچوارەی ئاوی سازگاری زەوی
پێكدەهێنن. توانەوەی ئەو بەستەڵەكانەش تەنیا
بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوەكانی لێ ناكەوێتەوە،
بەڵكو ئاوی پاك تێكەڵ بە ئاوی دەریاكان دەبێت
و بەشێكی زۆری ئاوی سازگار و شیاو بۆ
خواردنەوە نامێنێت. هەروەك لێكۆڵینەوەیەكی تر
ئاماژەی بەوە داوە، كە لەنێوان ساڵانی
1994-2004 كیشوەری ئاسیا 1562 كارەساتی لافاوی
بەخۆیەوە بینیوەو بەهۆیانەوە 260 هەزار كەس
گیانیان لەدەست داوە.
شوێنكارە كاولكارەكانی بەرزبوونەوەی پلەی
گەرمی
بەرزبوونەوەی ئاوی دەریاكان تاكە دەرەنجامی
بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی نییە، بەڵكو شوێنكاری
تریش بەجێدەهێڵێت. لەوانە روودانی زیاتری
شەپۆلی وشكەساڵی و لافاو لەشوێنە
جۆراوجۆرەكان، پشێوی و تێكچوونی كەشوهەوا و
رووداوی ناسروشتی وەك بارانی ناوەخت و
بەفربارین لەناوچە گەرمەكانداو گەردەلولی
لەناكاو ئەمە جگە لەتوانەوەی خێرایی ناوچە
بەستەڵەكیەكان. بەهۆی ئەو گۆڕانكاریانەشەوە
خەڵكێكی زۆر ناچار دەبن كۆچ بكەن. بە گوێرەی
ئامارەكانی كۆمسیۆنی باڵای پەنابەرانی سەر بە
نەتەوە یەكگرتووەكان و خەمڵاندنی ئامارەكانی
تر، لە200 ملیۆن تا ملیارێك كەس ئەگەری
كۆچكردنیان هەیە بە هۆی گۆڕانكاریە
ژینگەییەكان.
نیوەی خەڵكی سەر زەوی لەژێر هەڕەشەی
تینویەتیدان
بە گوێرەی راپۆرتێكی زانكۆی "ئۆكسفۆرد"ی
بەریتانی، كە دەستەیەك زانای بەریتانی
ئامادەیان كردوە، هۆشداریان داوە، كە
لەداهاتوویەكی نزیكتر، وەك لەوەی پێشتر
چاوەڕوان دەكرا، پلەی گەرمی زەوی بە تێكڕای 4
پلەی سەدی بەرز دەبێتەوە. گەر رێوشوێنی خێراش
بۆ سنورداركردنی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی گۆی
زەوی نەگیرێتەبەر، لەكۆتایی 2060دا نەوەك
لەكۆتایی ئەم سەدەیەدا، زیادبوونێكی
كارەساتئامێز لەپلەی گەرمی گۆی زەویدا
روودەدات. ئەمەش هەڕەشە لەسەرچاوەی ئاوی پاكی
نیوەی دانیشتوانی گۆی زەوی دەكات و نیوەی
ئاژەڵ و رووەكی سەر زەوی لەناودەبات. هەروەك
لەناوچە بەستەڵەكیەكان و رۆژئاوا و باشووری
كیشوەری ئەفریقیاشدا، پلەی گەرما بە تێكڕای 10
پلەی سەدی بەرز دەبێتەوە.
شەرقلئەوسەت-بی بی سی
|
