|
مەریوان
عومەر
 "من دەوڵەتم و دەوڵەتیش منم". ئەمە وتەی شا
لویسی شازدەهەم بوو، بەڵام دەسەڵاتدارانی
عێراق زیاتر لە خاوەنی وتەكە كاریان بە
ناوەڕۆكی ئەم وتەیە كردووە و جێبەجێیان كردوە.
دوای ئەوەی سوپا لە 14ی تەمموزی 1958 كۆتاییان
بە سەردەمی پادشایی لە عێراقدا هێنا، بە
دەستوور و حكومەت و دیموكراتیەتەكەی و
دەسكەوتەكانی و بنیادنەرە راستەقینەكانی
دەوڵەتی عێراقیشەوە، كە لە هەرە دیارترینیان
نوری سەعید پاشا بوو، لەو كاتەوە
فەرمانڕەواكانی عێراق دەست بەسەر كورسی
دەسەڵاتدا دەگرن و دەوڵەت دەخەنە
گیرفانیانەوە، تاوەكو لە ژێر دەسەڵاتیاندا
بمێنێت، لە سەرۆك عەبدولكەریم قاسمەوە تا
دەگاتە رۆژی ئەمڕۆمان و رەنگە لە داهاتووشدا.
قاسم وەك فەرماندەی یەكەیەكی سەربازی
فەرمانڕەوایی عێراقی دەكرد و وڵات و گەلەكەشی
بە سەربازگەیەكی گەورە دەزانی. سەدام حوسێن
فەرمانڕەوایەتیەكەی لە گرێیەكی خێزانیی و
دەروونیەوە دەستپێكرد و بە وتە بێشومارەكانی
كێبڕكێی لەگەڵ لویسی شازدەهەم دەكرد. ئەوانەشی
كە دوای داگیركردنی عێراق گەڕانەوە نیشتمان،
فەرمانڕەوایەتیان لە زیاتر لە گرێیەكەوە دەست
پێكردوە، یەكەمیان گرێیی ئۆپۆزسیۆنبوونە،
دووەمیان حەز و مەیلی توندی تۆڵەسەندنەوەیان،
سێیەم ئەوان بە كۆشش و قوربانیدانی خۆیان
رژێمی سەدامیان گۆڕیوە. ئەمەش جەخت لەسەر
دانپێدانانی ئەیاد عەللاوی یەكەم سەرۆك
حكومەتی عێراقی لە دوای رووخانی رژێم
دەكاتەوە، كە ئەمیان لەوانی تر كەمتر كەوتۆتە
ژێر قورسایی ئەم گرێیانەوە، بە هۆی ئەوەی هەر
لە سەرەتاوە وەك پزیشك و سیاسیەك تەماشای
كردووە. ئەو لە وەسفكردنی ئەدای حكومەتەكەی
مالیكدا دەڵێت كە ئەو فەرمانڕەوایەتیكردنە
"رەنگدانەوەی باوەڕبەخۆنەبوونە، هەروەها
رەنگدانەوەی هەستی هێزە ئۆپۆزسیۆنە
عێراقیەكانە، كە دژایەتی سەدامیان كرد و بە
هاوكاری وڵاتانی زلهێز گەڕانەوە دەسەڵات،
ئەوان بە خۆیان نەهاتوون ئەو رژێمە بگۆڕن،
بۆیە بە شێوەیەكی روون متمانەیان بە خۆیان
نییە. ئەمەش كاریگەری لەسەر بارودۆخی گشتی
سیاسی و ئەمنی عێراق هەبووە".
لە زنجیرەی ئەو گرێ زۆرانەی هێزە ئۆپۆزسیۆن و
سەركردەكانیان بە دەستیەوە دەناڵێنن، لە
نێوانیشاندا مالیكی وەك سەركردەی حزبێكی
گەورە، هەردوو گرێی "حزبی سەركردە" و سەدام
حوسێن "سەرۆكی فەرماندە خوا بیپارێزێت"، كە لە
چاوی نەیارەكانیەوە دیكتاتۆر و لە چاوی
لایەنگرەكانیەوە شەهیدی سەركردەیە. ئەم
گرێیانە بەسەر هەڵسوكەوتی هێزە ئۆپۆزسیۆنە
عێراقیەكاندا رەنگی داوەتەوە، لەو كاتەوەی لە
دەرەوەی وڵاتن، لەمەشەوە گۆڕاوە بۆ
"باوەڕبەخۆنەبوون" وەك ئەیادعەللاوی وەسفی
دەكات، كاتێك ئەو هێزانە لەسەر پشتی تانكە
ئەمریكیەكانەوە گەڕانەوە.
ئەمانە جۆرێك لە گرێ بوون پاڵیان بەو هێزانەوە
نا، كە لە دەستووری عێراقیدا بە بڕگەیەك حزبی
بەعس قەدەغە بكەن و رێوشوێن بۆ ریشەكێشكردنی و
راوەدونانی ئەندامانی بگرنەبەر. گرێیەك كە وای
لە سەرۆكی ئێستای حكومەتی عێراقی كرد،
بڕیارێكی توند دەربكات، بە داخستنی دەرگای
گۆڕی سەدام حوسێن و رێگەگرتن لە سەردانیكردنی،
ئەمەش وای لە ئەیاد عەللاوی كرد كە بڵێت "دوای
حەوت ساڵ لە گۆڕانی رژێمی پێشوو، ئێستا حكومەت
رێگە دەگرێ لە عێراقیەكان، كە سەردانی گۆڕی
سەدام بكەن، دوای حەوت ساڵ بە خەڵك دەڵێت
خۆتان بپارێزن، دوای حەوت ساڵ هێشتا راوی
بەعسیەكان دەنێت و لە سەدام دەترسێت لە
گۆڕەكەیدا".
لە بەراوردێكدا، بەڵام نە بۆ لایەنگری یا
دژایەتی هیچ لایەنێك، لە نێوان "سەرۆكی
فەرماندە"ی پێشوو كە هەر خۆی سەرۆكی حكومەتیش
بوو، لەگەڵ جەنابی سەرۆكی حكومەت (دولە
الرئیس) كە سەركردەی ئۆپۆزسیۆنە عێراقیەكانن و
لە نێوانیشاندا مالیكی یەكێكیانە، دونیایان
پڕكرد لە دژایەتیكردنی كۆشكەكانی سەدام حوسێن،
ئێستاش مالیكی خۆی لە یەكێك لەو كۆشكانەدا
نیشتەجێیە. ئەوان ناڕەزاییان بەرامبەر بە
وێنەكانی سەدام حوسێن دەردەبڕی، كە سەرتاسەری
وڵاتیان تەنیبوو، ئێستاش وێنەكانی جەنابی
سەرۆك لە نمایشە سەربازییەكاندا بەرز
دەكرێتەوە. ئەوان باسیان لە ترسی سەدام لە
خەڵك و جموجۆڵكردنی لەودیو دیواری پتەو و
بەهێز و تەنراو بە پاسەوان دەكرد، ئێستاش
مالیكی خۆی بە زرێپۆشی ئەمریكی دەورداوە و
تەنیا لە سنوری ناوچەی سەوزدا دەجوڵێتەوە.
هەروەك چۆن سەدام دەستی بە دەسەڵاتەوە گرت و
سەرۆكی پێشووتری حزب و حكومەت "ئەحمەد حەسەن
بەكر"ی لەسەر رێگای خۆی لادا، بە هەمان شێوە
مالیكی ئیبراهیم جەعفەری سەرۆكی پێشووی حكومەت
و حزبەكەی لادا. سەدام كەسی دووەمی نێو
دەسەڵات بوو و لە سێبەری بەكردا دەجوڵایەوە،
مالیكیش لە حزبی دەعوەی ئیسلامیدا كەسی
دووهەمین بوو و لە سێبەری جەعفەریدا جموجۆڵی
دەكرد.
لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان ئەزموونی تاك حزبی
دەسەڵاتداریان بە شێوازێكی دیكتاتۆریانە
دەزانی، ئێستاش حزبی دەعوە بە توندی دەستی بە
دەسەڵاتەوە گرتوووە و لە رێگادایە ببێتە تاكە
حزبی دەسەڵاتدار "ئەگەر دەرفەت بۆی گونجاو
بێت"، وەك یەكێك لە سەركردەكانی پێشووی ئەو
حزبە جەختی لەسەر دەكاتەوە. ئەو كەسە كە لە
هێڵی جەعفەریدا لە نێو حزبی دەعوە كاری كردوە
دەڵێت "مالیكی زیاتر لە 60 راوێژكاری هەیە، كە
هەموویان سەر بە حزبی دەعوە و لە هێڵی (باوكی
ئیسرا) نوری مالیكین، تاكە كەسێكی لە حزبێكی
تری شیعەی تێدا نییە، نەخاسمە كەسێكی سوننە،
یا سەر بە ئاینێكی تر، گەر تەنانەت بۆ ناویش
بێت. جگە لەمەش، هەر كەسێك لایەنگری جەعفەری
بووبێت، لە بازنەی دەسەڵاتی خۆی دووری
كردۆتەوە، جا لە ریزی حكومەت یا حیزدا بووبێت،
ئەو مامەڵە بە حزبەكەیەوە دەكات، بە هەمان
شێوەی مامەڵەی سەدام بە حزبی بەعس".
تەنانەت ناوەكانی سەرۆكی ئێستای حكومەتی
عێراقی، زیاتر وەك گەمەیەكن لە نێوان سێبەر و
رووناكیدا، ئەو لە ئێران و سوریادا جموجۆڵی
دەكرد و بە "باوكی ئیسرا مالیكی" ناسرابوو،
كاتێك دوای داگیركردنی عێراق لە 2003
گەڕایەوە، تا چەند كاتژمێرێك بەر لە
دەستنیشانكردنی وەك سەرۆكی حكومەتی عێراقی،
ئەو هەر بە "جەواد مالیكی" ناسرابوو، كاتێك
هەواڵی بوونی بە سەرۆك وەزیران بە ناوی "نوری
مالیكی" بڵاوكرایەوە، ناوەندە سیاسی و میدیایی
و كۆمەڵایەتییەكان دووچاری سەرسوڕمان بوون.
گەر ئەو كاتەی لە ریزی ئۆپۆزسیۆندا بووە،
بگوترێ لەبەر هۆكاری ئەمنی نازناوی
بەكارهێناوە، بەڵام ئێمە لە نهێنی ناوهێنانی
بە "جەواد مالیكی" ناگەین. كەچی ئەو كەسانەی
لێیەوە نزیكن لە راوێژكار و سەركردەكان لە
ریزی حكومەت و حزبی دەعوە بە "باوكی ئیسرا"
بانگی دەكەن. مالیكی چوار كچ و كوڕێكی لە یەك
ژنی هەیە و ئیسرا كچە گەورەكەیەتی.
بەڵام ئەوانەی بە ئەنقەست، یا لە نائاگاییەوە
باس لەوە دەكەن، كە مالیكی بە رەچەڵەك ئێرانی،
یا فارس بێت، ئەو بۆچـــــوونە دوورە لە
راستیەوە، چــــونكە ئەو بە رەچەڵەك عەرەبی
رەسەنە و خێڵی "بەنی مالیك" وەك زۆربەی خێڵ و
تــیرە عـــــــەرەبیەكانی تـــر، رەگوڕیشەی
بۆ دوورگەی عــــــەرەبی دەگەڕێتەوە.
بە گوێرەی ژیاننامەكەی كە لە ماڵپەڕە
ئەلیكتڕۆنیەكەی بڵاوكراوەتەوە، "نوری كامل
محەمەد حەسەن عەلی ئەلمالیكی" لە ساڵی 1950 لە
قەزای "تویریج-ئەلهیندیە"ی سەر بە پارێزگای
كەربەلا لەدایك بووە. سەرچاوەی شانازیكردنی
مالیكی باپیرەیەتی "محەمەد حەسەن
ئەبولمەحاسن"ە، كە شاعیر و كەسایەتیەكی دیار و
سەركردەیەكی شۆڕشی ساڵی بیستی عێراق بووە و لە
سەردەمی پادشایەتیدا وەزیری مەعاریف بووە.
مالیكی بەردەوام دەستی بە دەسكەوت و
شانازیكردن بە باپیرەیەوە گرتووە، لە
گەنجیەتیەوە تاكو ئێستا. ئەو بە
لێكۆڵینەوەیەكی لە بارەی شیعرەكانی باپیرەی
"ئەبولمەحاسن" بڕوانامەی ماستەری لە ئەدەبی
عەرەبی لە زانكۆی سەڵاحەدین لە شاری هەولێر
بەدەست هێناوە. هەروەك لە سەرەتای ئەمساڵدا لە
شاری كەربەلا فیستیڤاڵێكی رۆشنبیری گەورەی بە
ناوی باپیرەی خۆیەوە رێكخست. ناوەندە
رۆشنبیریە عێراقییەكانیش دان بە دەسكەوتە
شیعری و نیشتمانیەكانی ئەبولمەحاسندا دەنێن.
لە ژیاننامەكەی مالیكیدا باس لە بەدەستهێنانی
بڕوانامەی بەكالۆریۆس لە كۆلێژی ئوسوڵی دینی
لە زانكۆ بەغدا و بڕوانامەی ماستەر لە زانكۆی
سەڵاحەدین لە هەولێر نەكراوە، بەڵام دكتۆر
فوئاد مەعسوم سەرۆكی لێژنەی تاوتوێكردنی تێزی
ماستەرەكەی بووە لە ساڵی 1993، كە پێشتر بۆ
زانكۆی لوبنانی لە بەیروت پێشكەش كرابوو،
بەڵام بە هۆی خراپی بارودۆخی ئەمنیەوە خوێندنی
باڵای لە زانكۆی سەڵاحەدین تەواو كرد.
مالیكی ساڵی 1970 دەچـــێتە ریزی حزبی
دەعــــوە، كە ئەوكات لە سـەرسەخترین
دوژمنەكـانی رژێـــــــــمی بەعــس بـــوو لە
عێـــراق و چەندین كردەی تەقاندنەوەی لە نێو
هەندێك لە شارەكاندا ئەنجام دا، كە ئەمەش وای
لە رژێمی ئەوكات كرد، كاردانەوەی بەرامبەریان
زۆر توند بێت و هەر كەسێك سەر بە رێكخستنەكانی
ئەو حیزبە بێت لە سێدارەی بدات، ئەم سزایە زۆر
قوتابی و گەنجی تەمەن بیست تا سی ساڵانی
گرتەوە و بە هۆی ئەمەشەوە مالیكی لە ساڵی 1979
لەگەڵ زۆربەی سەركردەكانی حزبی دەعوە و
ئیبراهیم جەعفەریشدا بەرەو سوریا رایانكرد.
پاشان لە ساڵی 1982 دوای بەهێزبوونی شۆڕشی
ئیسلامی بە سەركردایەتی خومەینی، روویانكردە
ئێران، ئەوكات كە سیاسیە شیعەكان دەیانگوت،
ئێران بۆ شیعەكان، وەك (مۆسكۆ)ی پێشووە بۆ
شیوعیەكان و وەك پایتەختی خەباتی شۆڕشی
ئیسلامی لە جیهاندا تەماشای تارانی پایتەختی
ئێرانیان دەكرد. سەركردەی پاسەوانی شۆڕشی
ئێرانی پێشوازی لە ئەندامانی ئەو حزبەی كرد و
لە سەربازگەكانیدا حەواندنیەوە و مەشقیپێدان،
پاشانیش پشتگیریكردن بۆ جێبەجێكردنی كردەوەی
سەربازی لە نێوخۆی عێراقدا لە میانەی جەنگی
نێوان عێراق و ئێران لە ساڵانی (1980-1988).
مالیكی بووە ئەندامێكی سەركردایەتی ئەو حزبە و
بەرپرسیاریەتی رێكخستنەكانی نێوخۆی عێراقی پێ
سپێردرا. "لە ژیاننامەكەشیدا ئاماژە بەوە
دراوە، كە لە تاراوگەدا مالیكی سەرپەرشتی
رۆژنامەی هەڵوێستی وەرزی كردووە و چەندین
وتاری لە بوارە سیاسی و فیكرییەكاندا نوسیوە و
ئەندامی هەریەك لەو كۆنگرانەی حزبیش بووە، كە
لە كوردستانی عێراقدا بەستراون. ئەو پەیوەندی
لەگەڵ لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان باش بووە و بە
پێشنیار و بۆچوونەكانی بەشدار بووە لە
راستەڕێكردنی هێزە سیاسیە ئۆپۆزسیۆنەكان،
بەڵام دوای ئەوەی ئەمریكیەكان رژێمی سەدامیان
رووخاند، پەیوەندیەكانی مالیكی كۆتاییان
پێهات، تەنانەت لەگەڵ هەرە نزیكترین كەس و
دیارترین سەركردەی حزبەكە بە درێژایی ساڵانی
رابردوو "ئیبراهیم جەعفەری"یشدا، بە هۆی
كێبڕكێكردنیان لەسەر پۆستی سەرۆكایەتی حكومەت،
كە دواتر ئیبراهیم جەعفەری دەستبەرداری بوو و
تەنیا ئەمینداری گشتی حزبەكەی بە دەستەوە
مایەوە.
بەڵام هەریەكە لە سەركردایەتی حزب و حكومەت
دوو شتی لەیەكدانەبڕاون، وەك سەركردەكانی حزبی
دەعوەی ئیسلامی لێی تێگەیشتوون. دەستگرتن بە
هەردوو سێوی دەسەڵات و حزب گرنگە، چونكە هەر
یەكەیان دەبێتە هۆی بەدیهاتنی ئەوی تریان.
هەربۆیە كاتێك دەسەڵاتە حكومیەكەی جەعفەری
بەكۆتاهات، بەدوایدا زۆر بە خێرایی دەسەڵاتی
نێو حزبەكەشی لەدەستدا. دەبوو جەعفەری رێگای
تر بگرێتە بەر، بۆ گەڕانەوەی جارێكی تری بۆ
دەسەڵات، بۆیە دوای هەڵبژاردنی مالیكی وەك
ئەمینداری گشتی حزبی دەعوە، جەعفەری لە
حوزەیرانی 2006 باڵی "چاكسازی نیشتیمانی"
راگەیاند، كە بزووتنەوەیەكە لە رووی
رێكخستنەوە هیچ پەیوەندیەكی بە حزبی دەعوەی
ئیسلامیەوە نییە، مالیكیش ئەمەی بە كردەوەی
جیابوونەوە لە حزب دانا.
حزبی دەعوە بە درێژایی مێژووی خۆی بە هۆی
جیاوازی بۆچوون و كێبڕكێ و ململانێكان لەسەر
سەركردایەتیكردن، چەندین ئینشیقاق و
جیابوونەوەی بە خۆیەوە بینیوە، وەك نوسەر و
توێژەری سیاسی "سەڵاح خەرسان" لە كتێبەكەی
"حزبی دەعوەی ئیسلامی، راستی و
بەڵگەنامەكان)-بەیروت-1999 باسی لێوە دەكات،
دواین جیابوونەوە، كە جەعفەری سەركردایەتی
كرد، ئینشیقاقی یازدەهەمینە لە مێژووی ئەو
حزبە، كە ئەوانی تر لە ساڵەكانی 1960 و 1975 و
1977 و 1981 و 1984 و 1988 و 1997 روویانداوە.
دژایەتی نێوان سەركردەی پێشوو و ئێستای دەعوە
لەو سنوورەدا نەمایەوە، كاتیك مالیكی
هەستیكرد، كە جەعفەری لە هەڵبژاردنەكانی
داهاتوودا ململانێی دەكات و دەیەوێ دەسەڵاتی
حكومەت و حزب بۆ خۆی بگێڕێتەوە، مالیكی
بڕیاریدا هاوپەیمانیەتی لـــــەگەڵ
ئیئتیــــلافی تازەی شیــــعەكاندا نەكـــات و
چەنـــدین مەرجی بۆ ئەو مەبەستە داناوە، كە
یەكەمینیان پەراوێزخستنی جەعفەری و باڵی سەدرە
لە ئیئتیلافەكەدا، هەروەها گرەنتی خولێكی تری
سەرۆكایەتی حكومەتی بۆ بكات و 51%ی ئەو
كورسیانەی ئیئتیلاف بەدەستی دەهێنێت، بۆ
حزبەكەی ئەو بێت.
دەستگرتن بە دەسەڵاتەوە، سروشتی ئەو
فەرمانڕەوایانەیە، كە باوەڕیان بە وتەكەی
لویسی شازدەهەم "من دەوڵەتم و دەوڵەتیش منم"
هەیە، لە پێناو مانەوەش لە كورسی
فەرمانڕەوایەتیدا خەمساردی ناكەن لە راماڵینی
هەر كەسێك لەبەردەمیدا بێت و هەست بە مەترسیان
بكەن، وەك كاركردنێك بە پرەنسیپەكەی میكافیلی
"الغایە تبرر الوسیلە"، سەدامیش بەو شێوەیە
رەفتاری كرد، مالیكی سەرەڕای خۆڕزگاركردنی لە
كێبڕێكارەكەی "جەعفەری" كە ئێستا لە هەوڵی
گێڕانەوەی سەرۆكایەتی حزب و حكومەت دایە،
مالیكی ئێستا هەستی بە مەترسیەكانی "عادل
عەبدولمەهدی"یش كردووە، كە سەركردەیەكی
ئەنجومەنی باڵای ئیسلامیە و تاكە پاڵێوراوی
داهاتوویانە بۆ سەرۆكایەتی حكومەت، وەك
سەرچاوەیەك لە ئیئتیلافی نیشتمانی عێراقی
جەختی لەسەر كردەوە.
***
مەعد فەییاز-شەرقلئەوسەت
|
