|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
كێبڕكێی لیست و حیزبەكــانە رێساكــانی كــاری
سیاسی و ئەخلاقیاتی كێبڕكێكردنیشی بەزاندوە
لە كەشێكی پڕ لە ئاڵۆزی و بارگرژی سیاسی و
تانەگرتن لە شەفیەت و پاكیەتی هەڵبژاردنەكان،
كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژدنەكانی عێراق
لە ئێوارەی 26ی مانگی ئازاردا ئەنجامی
هەڵبژاردنەكانی راگەیاند، كە تێیدا لیستی
ئەلعێراقیە بە 91 كورسی لە پلەی یەكەم و
دەوڵەتی یاسا بە 89 كورسی لە پلەی دووەم و
ئیئتیلافی نیشتیمانی بە 71 كورسی لە پلەی
سێیەم و هاوپەیمانی كوردستانیش بە 43 كورسی لە
پلەی چوارەم هاتن.
دوای راگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنەكانیش،
هەندێ لێدوان سەبارەت بە راڤەكردنی هەندێ
مادەی دەستووریی، مشتومڕی زۆری لە نێوان
لایەنە سیاسیەكان و لە شەقامی عێراقیشدا بە
گشتی هێنایە كایەوە. ئەمەش بە هۆی جیاوازی لە
لێكدانەوەی ئەو دەقە دەستوورییانەی پەیوەستن
بە گوزارشتی "گەورەترین كوتلەی پەرلەمانی"، كە
سەرۆك كۆمار بە پێكهێنانی حكومەت رایدەسپێرێت،
هەروەها سەبارەت بە توانینی پاڵاوتنەوەی
دووبارەی جەلال تاڵەبانی بۆ پۆستی سەرۆك
كۆمار.
ئەوەی پەیوەستە بە پرسی یەكەم، ناكۆكیەكە لە
بارەی لێكدانەوەی مادەی 76ی دەستووری عێراقی
لە نێوان لیستی یەكەم و دووەمدا دروست بووە،
سەبارەت بە وەرگرتنی پۆستی سەرۆك وەزیران و
پێكهێنانی حكومەت. بە هۆی هەمەچەشنی لێكدانەوە
و جیاوازی سەرچاوەكانیشیانەوە، را و بۆچوونی
جیاواز هەیە. لیستی ئەلعێراقیە پێی وایە
مەبەست لە گەورەترین كوتلەی پەرلەمانی، ئەو
كوتلەیەیە زۆرترین دەنگەكانی هەڵبژاردنی
بەدەست هێناوە، بۆیە بە مافی خۆی دەزانێت
پاڵێوراوی سەرۆك وەزیران لە خۆی بێت.
لایەنەكانی تریش پێیان وایە مەبەست لە
گەورەترین كوتلەی پەرلەمانیە لە دوای
هەڵبژاردن و دوای پێكهێنانی هاوپەیمانیەتەكان
لە نێو پەرلەماندا.
ئەم لێكدانەوە هەمەچەشنانە، بە هۆی كێبڕكێی
نێوان لیست و حیزبەكانە، كە چوارچێوەی
رێساكانی كاری سیاسی و تەنانەت ئەخلاقیاتی
كێبڕكێكردنیشی بەزاندوە، ئەمەش لە سایەی
كەشێكی دیموكراتیدا، كە هیچ یاسا و رێسایەك
رێكی ناخات. هەر لایەن و كەسێكی سیاسی بە پێی
ئارەزووی خۆی لێكدانەوە بۆ دەقە یاساییەكان
دەكات، بێ گوێدانە رێساكان و مەرجەعیەتی
راڤەكردنی دەقە دەستووری و یاساییەكان. لەو
جۆرە حاڵەتانەدا پێویست دەكات بۆ مەرجەعیەتی
دادوەریی بگەڕێینەوە، ئەو دەسەڵاتە دادوەرییە
باڵایەی راڤەی دەقە یاساییەكان دەكات و سنورێك
بۆ ناكۆكی نێوان لایەنەكان دادەنێت. بەو
شێوەیە نوسینگەی سەرۆك وەزیران نوسراوێكی
ئاڕاستەی دادگای فیدڕاڵی كردوە و تێدا داوای
راڤەكردنی ئەو دەستەواژەیەی لێ دەكات.
بە گوێرەی مادەی 92 لە دەستووری ساڵی 2005ی
عێراقی، دادگای باڵای فیدڕاڵی، كە دوای
رووخانی رێژمی بەعس دامەزراوە، دەستەیەكی
دادوەری سەربەخۆیە لە رووی دارایی و
ئیداریەوە. لە مادەی 44ی هەمان دەستووریشدا
باس لە دەسەڵاتەكانی ئەو دادگایە دەكات و لە
دووەم خاڵدا ئاماژە بەوە دەكات، كە "ئەركەكەی
راڤەكردنی دەستوورە". لە ژێر رۆشنایی ئەمەشدا،
لێكدانەوەی دادگاكە بۆ ئەو دەستەواژەیەی
دەستووری عێراقی، بۆچوونێكی راستی دەستوورییە
و بڕیارەكانیشی بەسەر هەموو لایەكدا سەپاون.
بەڵام لیستی ئەلعێراقیە بەیاننامەیەكی سەیریان
لە ژێر ناوی "بۆچوونی دادگای فیدڕاڵی هیچ
بەهایەكی یاسایی نیە" دەكرد و تێیدا ئاماژەیان
بە چەند لایەنێكی جەوهەری داوە. یەكەم:
لیستەكە دانی بە بوونی دادگای فیدڕاڵیدا ناوە،
بەڵام نكوڵی لە دەسەڵاتەكانی دادگاكە بۆ
لێكدانەوەی دەقە دەستووریەكان دەكات، كە
دەستوور بە روونی ئەو دەسەڵاتەی پێداوە،
دووەم: جارێكی دیكە لیستەكە نكوڵی لە بوونی
دادگای فیدڕاڵی دەكات، كە دەڵێت "دادگای
فیدڕاڵی تایبەت بە دەستوور بوونی نیە و رای
دادگای فیدڕاڵیش هیچ بەهایەكی یاسایی نیە".
لێرەشدا ئەلعێراقیە كەوتۆتە دژایەتیەكی
ئاشكراوە.
جگە لەمەش، ئەو بۆچوونەی ئەلعێراقیە دروست
نیە، چونكە پێشتریش لەسەر داوای سەرۆكایەتی
كۆمار و ئەنجومەنی نیشتمانی و لایەنە
جۆربەجۆرەكان، دەیان بڕیار و روونكردنەوە و
بۆچوونی یاسایی پێشكەش كردوە. گەر ئەم دادگایە
بوونی نەبایە، ئەم رۆڵەشی نەدەگێڕا.
لیستی ئەلعێراقیە پێی وایە ئەو زۆرترین دەنگی
بەدەست هێناوە و مافی پێكهێنانی حكومەتی هەیە.
بەڵام مەرج نیە كوتلەی براوەی هەڵبژاردن
گەورەترین كوتلەی پەرلەمانی بێت. دادگای
فیدڕاڵی راستی پێكاوە، كە گوتویەتی "دەستوور
گوتویەتی كوتلەی پەرلەمانی، نەوەك كوتلەی
ئینتیخابی"، ئەو دوو دەستەواژەیەش جیاوازیان
زۆرە. بە بۆچوونی ئەلعێراقیە دادگای باڵای
فیدڕاڵی لایەنێكی تایبەتمەندی ئەو لایەنە نیە،
ئەم بۆچوونەش لە رووی یاساییەوە دروست نیە،
چونكە گەر ئەم دادگایە تایبەتمەند نەبێ، چ
لایەنێكی تر خاوەن دەسەڵاتی لێكدانەوەی دەقە
دەستووریەكانە؟!
بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە توانینی پاڵاوتنی
تاڵەبانی بۆ خولێكی تری سەرۆكایەتی كۆمار، ئەو
پۆستە بەو پێیەی وەزیفەیەكی سیاسی باڵایە لە
وڵاتدا، یاسای ئیدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی
گواستنەوە، هەروەها دەستووری ساڵی 2005یش وا
پێویستی دەكات، كە كەسی پاڵێوراو بۆ ئەو پۆستە
دوو لە سێی دەنگەكانی ئەنجومەنی نیشتمانی
بەدەست بهێنێت. دەستووری ساڵی 2005 ماوەی
سەرۆكایەتی كۆماری بە 4 ساڵ دیاری كردوە، كە
تەنیا یەك جار قابیلی دووبارەبوونەوەیە، واتە
ماوەی سەرۆكایەتیەكەی نابێ لە 8 ساڵ تێپەڕ
بكات، تا سیستەمی فەرمانڕەوایەتی لە عێراق
سنووری دەسەڵاتی تاكەكەسی و قۆرخكردن
تێپەڕێنێت. ئاشكراشە كە بەڕێز جەلال تاڵەبانی
بەر لە دەرچوونی ئەم دەستوورەی ساڵی 2005 ئەو
پۆستەی پێدراوە. دوای كارپێكردنی دەستووریش
جارێكی تر ئەو پۆستەی پێ درایەوە، لێرەشدا
لێكدانەوەی جیاواز هەیە، رایەك پێی وایە
تاڵەبانی دوو جار ئەو پۆستەی پێ دراوە و چیتر
مافی وەرگرتنەوەی ئەو پۆستەی نیە، بەڵام
بۆچوونی دروست ئەوەیە، كە ناتوانرێت خولی
یەكەمی سەرۆكایەتی بەڕێز تاڵەبانی بە دەستووری
لە قەڵەم بدرێت، چونكە بەر لە كارپێكردنی
دەستووری 2005 بووە. بەو پێیەش ئەو تەنیا یەك
ماوەی سەرۆكایەتی ئەو پۆستەی پێدراوە.
پرۆسەی راڤەكردنی دەقە یاساییەكان، پرۆسەیەكی
زهنیە، كەسانی پسپۆر بە وردبوونەوە لە مانا و
مەدلولی وشە و دەستەواژە و ناوەرۆكەكەیان
ئەنجامی دەدەن.
لە ژێر رۆشنایی یاسای ئیدارەی دەوڵەت بۆ
قۆناغی راگوزەر، كە لە 8ی ئازاری 2004
دەرچووە، هەروەها لە ژێر رۆشنایی دەستووری
هەمیشەیی ساڵی 2005:
1. مادەی 72 لە دەستووری عێراقی سەبارەت بەو
كێشەیە خاڵی یەكلاكەرەوەیە. بە گوێرەی ئەو
مادەیەش بەڕێز تاڵەبانی مافی پاڵاوتنی بۆ خولی
دووەمی و كۆتایی سەرۆكایەتی كۆمار هەیە. ئەو
ماوەیەش كە لە سەردەمی یاسای ئیدارەی دەوڵەتدا
سەرۆك كۆمار بووە، بە دەستووری لە قەڵەم
نادرێت، چونكە كاتی و راگوزەر بووە و لە ماوەی
بەركاربوونی دەستووری 2005 نەبووە.
2. دەستووری 2005 لە ماوەی سەرۆكایەتی جەلال
تاڵەبانیدا بەركار بووە، كە بە پێی ئەم
دەستوورەش یەكەم خولی سەرۆكایەتی كۆمار لە
ساڵی 2006دا بە تاڵەبانی سپێردراوە. بۆیە
پاڵاوتنی بۆ خولێكی تری سەرۆكایەتی كۆمار لە
ساڵی 2010دا، بە خولی سێیەمی سەرۆكایەتی
ناژمێردرێت.
سەردەمی دەسەڵاتی ستەمكار لە عێراقدا بەسەر
چووە، بەڵام كەی دەسەڵاتی یاسا دەستپێدەكات؟
مونزیر ئەلفەزڵ، پسپۆری یاسایی و ئەندامی
لێژنەی نوسینەوەی دەستووری عێراقی-
شەرقلئەوسەت
سڤیل- بە دەسكاریەوە
|
