|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
تەنیا رێكەوت و میرات و قەدەرێك، لەكات و
شوێنێكی دیاریكراودا و لەنێو كۆمەڵێك رووداوی
بەپەلەدا، دەرفەتی سەركردایەتیكردنی بۆ
موقتەدا سەدر رەخساند، كە ئەمڕۆ سەركردایەتی
رەوتێك دەكات، 40 كورسی لەپەرلەمانی
هەڵبژێردراودا هەیە و وەك هێزێكی سیاسی،
رۆڵێكی سەرەكی لەپێكهێنانی حكومەتی ئایندەدا
دەگێڕێت. ئەو لاوە رۆژێك لەرۆژان بە
خەیاڵیشیدا نەهاتووە بەو پێگەیە بگات، بۆیە
هیچ پلانێكی بۆ ئەمە نەبووە، چونكە لەبنەمادا
بۆ ئەو ئەركە ئامادەكراو و لێهاتوو نەبوو. جا
چۆن كەسێك پلان بۆ گەیشتن بەپۆست و پێگەیەك
دادەنێت، كە لەگەڵ پێوانە و تموح و
گرنگیپێدانەكانی یەك نەگرێتەوە؟!
سەركردایەتیكردن و پێشەوایەتییەك بە رێكەوت و
میراتگری. لەنێو شیعەكاندا بوون بە ئیمام
هەرگیز بە رێكەوت نابێت، هەروەك چۆن لەرێگای
پلانڕێژی سیاسی و بڕیاری حیزبی و كودەتای
سەربازی و تەنانەت رێنمایی حكومەت و پیلانی
ئیمپریالیشەوە نابێت. لەنێو شیعەكاندا
ئیمامەتی و ئیجتیهاد نە داوا دەكرێ،
نەدەكڕدرێ، نە دەدرێت و نە دەبەخشرێت و نە
وەردەگیرێت و نە دەستی بەسەردا دەگیرێت، بەڵكو
لەرێگای كۆششی بێوچان و خوێندنی سەخت و ئاڵۆزی
حەوزەكانەوە بەدەست دەهێنرێ. هەنگاوی یەكەم
لەحەوزەوە دەست پێدەكات، حەوزەش جۆرێك
لەقوتابخانەی ئاینین و لەنەجەفدا بڵاون.
قوتابیان لەسەر دەستی زانایان و پێشەوایان و
موجتەهیدەكان فێر دەكرێن. بەڵام موقتەدا سەدر
كە لەقوتابخانەی حكومی ئاسایی خوێندویەتی
نەوەك لەحەوزە، گەیشتۆتە ئاستی دواناوەندی
پیشەسازی و تەواویشی نەكردوە، لەژێر فشاری
باوكی "محەمەد سادق ئەلسەدر" چۆتە حەوزە و
لەسەر دەستی گەورە مەرجەعی شیعەكان "ئیسحاق
فەییاز" خوێندویەتی. ئەو بەهێمنی لەدواوەی
هۆڵەكە، یا لەدواوەی قوتابیانەوە دادەنیشت،
نەپرسیاری دەكرد، نەگفتوگۆ و مشتومڕ. وەك
یەكێك لەهاوڕێكانی سەردەمی قوتابیەتی باسی
لێوە دەكات، موقتەدا لەخوێندنی پچڕپچڕ و
نارێكی ئەو ماوەیەیدا هەر لەو ئاستەدا مایەوە.
موقتەدا سەدر لە 12ی ئابی 1973 لەدایك بووە،
دوو جار ژنی هێناوە، یەكەمیان كچە مامێكی خۆی
بوو، دووهەمیشیان خوشكی "ریاز نوری"
بەڕێوەبەری پێشووی نوسینگەكەیەتی. ئەو لەبەر
چەند هۆكارێكی بابەتیی هیچ كاتێك بیری
لەسەركردایەتیكردن و ئیمامەتی نەكردۆتەوە،
هەرە دیارترینیان ریزبەندی سێیەمینی ئەو بوو
لەنێو هەرچوار برادا، كە بریتی بوون لە
"مستەفا" و "موئەمەل" و "موقتەدا" و
"مورتەزا". مستەفای براگەورەكەی نە لەحەوزە
خوێندویەتی و نە جلی ئاینیشی كردۆتەبەری.
بەڵكو وەك خەڵكی نەجەف دەڵێن، ئەو كەسێكی
ئەفەندی بوو و زیاتر لەبەغدا بوو، نەوەك
لەنەجەف.
لەساڵی 1991 و دوای راپەڕینی "شەعبانیە" كە
لەئاداری ئەو ساڵەدا روویدا، هەروەها دوای
كۆچی دواییكردنی یەكێك لەمەرجەعە شیعە هەرە
گەورەكانی جیهان "ئەبولقاسم ئەلخوئی"، سیستانی
وەك جێگرەوی خوئی دەركەوت. بەڵام رژێمی ئەوكات
دەیەویست پشتگیری لەمەرجەعێكی عەرەبی عێراقی
بكات، نەوەك كەسێكی ئێرانی. "حەسەن رازی"
سەركردەی شیعەی بەعسی لەشاری حیللە، ئەوكات
پارێزگاری نەجەف بوو، "محەمەد سادق ئەلسەدر"ی
پاڵاوت، بۆ ئەوەی ببێتە مەرجەع. رێنمایی
لەسەركردایەتیەوە بەو ئاڕاستەیەدا دابەزی و
زۆرینەی شیعەكانی عێراق بوون شوێنكەوتەی ئەو
مەرجەعیەتە.
بۆیە دەبوو كەسێك ببێتە جێگرەوەی مەرجەعیەتی
سەدڕی، یەكەم جار گەورەترین كوڕی "محەمەد سادق
سەدر"، پاشان دووەم گەورە كوڕەكەی. بەڵام
موقتەدا زۆر لە باوكیەوە نزیك نەبووە و هیچ
كاتێك خەڵكی نەجەف نەیانبینیوە رۆژێك یا لە
نوێژێك و لەكاتی خوێندنەوەی وتارێكدا یاوەری
باوكی بكات. ئەو لەتەمەنی هەرزەكاری و سەرەتای
لاویەتیدا مەیل و حەزی یاخیبوون و ئازادبوونی
لەكۆت و پێوەندەكانی مەرجەعیەتە ئاینیەكان و
حەوزە زانستییەكان هەبوو، تەنانەت لەنەریتە
كۆمەڵایەتییەكانی ژیانی لەشیعەكانی نەجەفیشدا،
كە مەڵبەندی شیعەكانی جیهانە. ئەو دژی ئەو
نەریتە دیارانە بوو. بە نهێنی و لەژێرزەمین و
شوێنە شاراوەكانی نەجەفدا زۆر كاری ئەنجام
دەدا، كە لەرووی كۆمەڵایەتییەوە قبوڵنەكراو
بوون.
هۆكاری یەكەم كە موقتەدای گەیاندە ئەو پێگەیە،
كوژرانی باوكی و "مستەفا" و "موئەمەل"ی برای
بوو، لەشوباتی ساڵی 1999 لەسەر دەستی چەند
چەكدارێكی نەناسراو، لەگۆڕەپانی "سەورە"
لەدەروازەی شاری نەجەف. بەشێك لەخەڵكی نەجەف
پێیانوایە چەند لایەنێكی ئێرانی ئەو كارەیان
ئەنجام داوە، بۆ لەناوبردنی ئەو مەرعەجیەتە
عەرەبە عێراقییە. بەشێكیشیان لەوە زیاتر دەڕۆن
و پێیانوایە هەرە دیارترین ئامانجی ئێران
لەپێگەی نەجەف وەك مەڵبەندێكی شیعەكانی جیهان
كەم بكاتەوە و مەرجەعیەت و گرنگیپێدانی
شیعەكانی جیهان بۆ شاری "قوم" بگوازێتەوە.
بەڵام لایەنە ئێرانییەكان بەتوندی ئەو تۆمەتە
رەت دەكەنەوە و دەڵێن، كە دەزگا ئەمنیەكانی
عێراق بە هۆی وتارێكی رۆژی هەینیەوە تیرۆریان
كردون.
دوای كوژرانەكە، حكومەتی عێراق و شیعەكان بە
مەرجەع و زانا و موجتەهیدەكانەوە، سونننەكان و
سەركردەی چەند وڵاتیكیش سەرەخۆشی خۆیان
رایگەیاند. كتوپڕ موقتەدا وەك كوڕی گەورەی
خانەوادەكە خۆی لەنێو جەرگەی رووداوەكان و
لەریزی پێشەوەدا بینیەوە. بزووتنەوەكەی محەمەد
سادق ئەلسەدر هەر لەسەردەمی خۆیدا دامەزراندنی
رەوتی سەدر و پاشانی سوپای مەهدی لێكەوتەوە.
وەك یەكێك لەسەركردەكانی سوپاكە بە ناوی "ئەبو
سجاد" دەڵێت "سوپای مەهدی سوپایەك بوو لەسەر
باوەڕی ئیمانی و ئامادە بوو بۆ شۆڕش لەدژی
فەرمانڕەوای ئەوكات، گەر پیلانی كوژرانەكە
نەبوایە".
موقتەدا بە هیچ شێوەیەك رووی لەسیستانی نەكرد،
چونكە گرژیەك لەنێوان باوكی و سیستانیدا
هەبوو، كە سیستانی بە "مەرجەعیەتی بێدەنگ" ناو
دەبرد، بەهۆی ئەوەی تەنیا گرنگی بە فیقه و
زانست و حەوزەوە دەدا و دەستی لەكاری
سیاسییەوە وەرنەدەدا.
موقتەدا لەگەڵ دەسپێكی هێرشی ئەمریكا و
بەریتانیا بۆ سەر عێراق لەسەرەتای 2003دا وەك
سەركردەی رەوتی سەدر دەركەوت. لەگەڵ دەستگرتنی
سوپای ئەمریكا بەسەر شاری نەجەفدا لەكۆتایی
ئاداری 2003، شوێنكەوتانی رەوتی سەدر
لەنەجەفدا بە دیشداشەی رەش و چەكی سوكەوە،
بەسەر ئۆتۆمبێلی پیكابی حكومیەوە بە نەجەفدا
بڵاوبوونەوە، كە وێنەی محەمەد سادق سەدریان
هەڵگرتبوو. ئەمە یەكەمین دەركەوتنی بەهێز و
ئاشكرای موقتەدا سەدر بوو.
بەڵام دواتر گەڕانەوەی "مەجید خوئی" كوڕی
گەورە مەرجەعی كۆچكردوو "ئەبولقاسم خوئی"
لەبەریتانیاوە گەڕایەوە و بەكۆپتەرێكی
بەریتانی لەنزیك كارگەی چیمەنتۆی كوفە
نیشتەوە، پاشانیش رووی كردە شاری نەجەف و
ماڵەكەی سیستانی و گۆڕی ئیمام عەلی، كە
خەڵكێكی زۆر لەپێشوازیدا بوون، گەڕانەوەی
خوئی، كە كێبڕكێكارێكی نابەرامبەرە لەگەڵ
موقتەدادا، ئەمە موقتەدای ناڕەحەت كرد، چونكە
خوئی پیاوێكی ناسراو و زانایەكی ئاینی بوو،
لەحەوزەكانی نەجەف خوێندبووی، ئەمینداری گشتی
دامەزراوەی خێرخوازی خوئی بوو و بەهۆی
میانڕەوییەكەیەوە لەلایەن هێزە عەرەبی و
ئەوروپیەكانەوە پشتگیری دەكرا، لەنێوەندە
شیعیەكانی جیهانیشدا رێزی زۆری لێ دەگیرا.
گەڕانەوەی ئەو مانای كۆتاییهاتنی رۆڵی
موقتەدای دەگەیاند. لانیكەم ئەوە باوەڕی
شوێنكەوتوانی موقتەدا بووە و دواتریش پلانیان
بۆ تیرۆركردنی داڕشتووە. دوای كوژرانی خوئیش
پەیوەندی نێوان موقتەدا و سوپای ئەمریكی و
بەتایبەت "پۆل بریمەر" ئاڵۆزی و دوژمنایەتی
تێكەوت. بریمەر بڕیاری داخستنی رۆژنامەی
"تەیار"ی سەر بە سەدری دەركرد، بارگرژی
نێوانیان ئاڵۆزتر بوو، تا جەنگ و ململانێی
خوێناوی نێوان سوپای ئەمریكی و لایەنگرانی
سەدری لێكەوتەوە.
لەو ماوەیەدا موقتەدا هەڵوێستی بەیەكداچوو و
دژبەیەكی هەبووە، لەكاتێكدا دانی بە شەرعیەتی
هەڵبژاردنەكانی عێراق و داگیركردنی عێراقدا
نەدەنا، بەڵام لایەنگرانی لەبەشداریكردنی
هەڵبژاردن قەدەغە نەكرد. دواتریش لەم
هەڵبژاردنەش بەشدارییان كرد و بە 40 كورسی
بەشداری پەرلەمانی ئایندەدا دەكەن. بەڵام
ئەوەی ئەم رەوتە لەلایەنەكانی تر جیا
دەكاتەوە، زۆربەی لایەنگرانی لەخەڵكانی
هەژارن، هەمیشەش پێداگیری لەسەر نەمانی سوپای
ئەمریكا لەعێرقدا دەكات. زۆربەی سەركردەكانی
رەوتەكەش خەڵكانی خاوەن بڕوانامەی زانكۆن. |
