|
 سڤیل:
مەریوان عومەر
جگە لەمالیكی، سەرۆكی چ حكومەتێكی دیموكراتی
یا ئیستیبدادی لەجیهاندا هەیە لەكۆنگرەیەكی
رۆژنامەوانیدا و لەسەر شاشەی تەلەفزیۆن
دەربكەوێ و وێنەی جەستەیەكی شێوێنراو
بەدەستەوە بگرێ و شانازی بەپڕۆسەی كوشتنێكی
شێوێنراوەوە بكات؟!
شتێكی ئاسایی بوو سەدامی نیگبەت، كە لەرێگای
خوێنڕشتنەوە هاتبوو، چەند دەمانچەیەك هەڵبگرێ
و تەقە بكات. مالیكی مامۆستای ئەدەبی عەرەبی،
كە لەقوتابخانەوە هات و سەرۆكایەتی ئیئتیلافی
فەرمانڕەوای "دەوڵەتی یاسا"ی گرتە دەست، خۆی
بۆ نەگیرا. ئەو سەلماندی هیچ شتێك لەعەقڵیەت و
شێوازی فەرمانڕەوایی لەعێراقدا ناگۆڕێت. هێشتا
لەجیهانی عەرەبیدا بەرپرسیاریەتی سیاسی
پەیوەندی "هێز"ە نێوان دەوڵەت و كۆمەڵگادا.
چۆن بەهێزترین بەرپرس لەوڵاتدا لەسەرپێچیەكی
یاسایی و نائەخلاقی كۆمەڵایەتی وەهاوە دەگلێ؟
فەرمانڕەوای "دەوڵەتی یاسا" لەسەر شاشە و بە
بەرچاوی ملیۆنان منداڵی عێراقی و جیهانیەوە
دەردەكەوێت و ئاماژە بۆ وێنەیەكی خوێناوی
ترسناك دەكات! بۆچی مالیكی ئەم ئەركەی كە بۆ
كەسێكی سیاسی و بەرپرسێك و سەرۆكی حكومەتێك
شیاو نیە، بە بەرپرسێكی ئەمنی، یا هەواڵگری،
یا بە لێكۆڵەر و دادوەرێكی نەسپارد؟
مالیكی پێی وایە دڕندەیی رێكخستنی "ئەلقاعیدە"
كە خراپتر لەداگیركاری بەسەر كۆمەڵگای مەدەنی
عێراقی هێنا، بیانوی ئەوەی پێدەدات، پارچە
گۆشت و ئێسقان وەك بەڵگەی كوشتنی سەركردەكانی
ئەلقاعیدە بەدەستەوە بگرێت، وەك چۆن ناسڕییە
عێراقیەكان پەنجەیەكی جەستەی "نوری سەعید"یان
بۆ جەمال عەبدولناسر بردەوە، وایانزانی بەو
كارەیان ناسڕ بەو سزا و زەبروزەنگەی بە
نەیارەكانیان گەیاندوە دڵخۆش دەكەن، بەڵام
عەبدولناسڕ لە قێزەوەنی ئەو كارەیان زۆر توڕە
بوو.
بۆچی مالیكی وردەكاری تەواوی لەبارەی پڕۆسەی
كوشتن و ریشەكێشكردنی "بەغدادی" و "ئەلمیسری"
پێشكەش نەكرد؟ رەنگبوو بتوانرێت دەسگیر بكرێن
و زانیاری فراوان و بەنرخیان لێوە
دەستكەوتبایە، وەك ئەوەی لەو هاورێ دەسبەسەرەی
هەواڵی لێدان، دەسكەوت. ئایا ئەوان خۆیان بە
دەستەوەدابوو؟ بەرگرییان كردبوو؟ یەكسەر
كوژراون؟ یا دوای دەسگیركردنیان؟ ئایا دادوەری
لێكۆڵینەوە لە پڕۆسەكە ئامادە بووە؟ گەر
هێزەكانی "دەوڵەتی یاسا" نەگەیشتبنە ئاستێك لە
هێز و لێهاتووی كە گەمارۆی چەند دڕندەیەكی
ئادەمی بدەن و هانا ببەنە بەر هێزە
ئەمریكیەكان، لە كردەوەیەكی پێشتر داڕێژراو،
ئەی چۆن دیموكراتیەتی عێراق دوای پاشەكشێی
ئەمریكا لە دەستێوەردانی رۆژانە و
یارمەتیدانیدا، دەتوانێت خۆی فەرمانڕەوایەتی
بكات؟
لە عێراقدا چەندین جۆری مەقام هەیە، مالیكی
سوور بوو لەسەر ئەوەی كێبڕكێ لەگەڵ
خوالێخۆشبووان "نازم عەزالی" و "محەمەد
قەپانچی" لە ئەدای مەقامی عێراقیدا بكات. ئەو
سەمای سیاسی لەسەر ریتمی مەقامی "بەغدادی"
هەڵبژارد و پێی وابوو دەركەوتن لەگەڵ جەستەی
بەغدادی، وەك پیاوی ئەمن لە "دەوڵەتی یاسا"دا
خزمەتی پێدەكات. مالیكی لەبیریكردوە كە
هەڵكێشانی سەری كەسانێك، رێگە لە دەركەوتنەوە
و جێگرتنەوەی سەری تر لە شوێنیاندا ناگرێت.
تیرۆر بە رێوشوێنی ئەمنی ریشەكێش ناكرێت.
بەڵكو بە كارڕایی سیاسی و كۆمەڵایەتی دەبێت.
بەڵگەش بۆ ئەمە، ئەو پڕۆسە هەمەجیانەیە، كە
"ئەلقاعیدە" لەدوای كوشتنی سەركردەكانیدا
ئەنجامیدان. ئامانج لەو كردەوانە هاندان و
تەقاندنەوەی غەریزە تایەفیەكانیان و هەڵكەندنی
بەكۆمەڵی كۆمەڵگا نیشتەجێكان بوو.
هێشتا سەمای مەقامی مالیكی لەسەر شاشە بەكۆتا
نەهاتبوو، كاتێك تەقینەوەیەكی تر میسداقیەتی
"دەوڵەتی یاسا"ی كردە ئامانج. دەركەوت كە
سەرۆكی حكومەت لەگەڵ مەقامێكی بەغدادی دیكە
سەما دەكات و سەرپەرشتی زیندانێكی نهێنی هێزە
ئەمنی و هەواڵگریەكانی دەكات، كە 431 بەندكراو
لەخۆ دەگرێت "بە پێی ئاماری ئەمریكیەكان"،
تێیدا مالیكی هانای بردبوویە بەر دادوەرێكی
بێویژدان، تا هاوڵاتیانی سوننەی موسڵ
لەزیندانی نهێنیدا كۆبكاتەوە، بە جۆرێك كە
دادوەرە بەویژدانەكان نەتوانن ئازادیان بكەن.
ئەوەی شایانی پێكەنین و گریانە لە هەمان
كاتدا، "وجدان سالم"ی وەزیری مافی مرۆڤ، كە
مالیكی لەلیستی "دەوڵەتی یاسا"دا
پاڵاوتوویەتی، بە هەمان شێوە لەسەر شاشەی
تەلەفزیۆن دەركەوت و هەمان سەمای گونجاوی
لەگەڵ مەقامەكەدا كرد و رایگەیاند، كە
سەركردەكەی دوای ئاشكرابوونی، یەكسەر "مەقامە
بەغدادیە نهێنیەكە"ی داخستووە. دەتوانی بەوە
پێبكەنی، كە خاتونی خاوەن ویژدانی سەلیم دەڵێت
مالیكی بڕیاری گواستنەوەی زیندانیەكانی داوە
بۆ زیندانێكی فەرمی. زیندانە فەرمیەكانی
مالیكی مرۆییترن، كە تێیاندا ئەو ئەشكەنجە
كوشندەیە ئەنجام نادرێت، وەك لە زیندانە
نهێنیەكانیدا ئەنجام دەدرێت.
ئازار و ئەشكەنجەی عێراق كۆتایی بۆ نیە،
لەزیندانەكانی نوری سەعیدەوە، بۆ گۆڕە بە
كۆمەڵەكانی سەدام، تا زیندانە فەرمی و
نهێنیەكانی مالیكی. ئەو مامۆستای ئەدەبی
عەرەبیە چۆن خەو دەچێتە چاوەكانی و بە
ئاسوودەیی دەچێتەوە ماڵ و نێو كەسوكاری خۆی،
كاتێك جەللادەكانی "مەقامات"ی ئەشكەنجەدان
لەزیندانەكانیدا دەڵێنەوە؟ ئەو پرسیارە
رووبەرووی هەر بەرپرسێكی تری عەرەبیش
دەكرێتەوە، كە بزانێت یا نەزانێـت لە
زیندانەكانیدا چی روودەدات. خەریكە
ئەشكەنجەدان لە زیندانەكاندا دەبێتە
رێوشوێنێكی سەپێنراو، چونكە دەسگیركردنی
كەسێك، جا تاوانبار بێت یا بێتاوان. بەس نییە!
لەژیانی رۆژنامەنوسیمدا، زۆر زیندان و ئوتێلم
ناسیوە، لە گەورەترین ئوتێلدا بە ئاسوودەیی
خەوتووم. چوومەتە بەناوبانگترین
زیندانەكانیشەوە، سوپاس بۆ جەنگی "تشرین"، گەر
جەنگ نەبایە نەدەچوومە ئەو زیندانە
بەداناوانەوە. چەندین هۆڵم بینی خێرا لە
بەندكراوان خاڵی كران و پڕكران لە سەدان
بەندكراوی سەباز و فڕۆكەوانی ئیسرائیلی.
چەندین پزیشكی سوریم بینی بە گرنگیپێدانێكی
مرۆییەوە نەشتەرگەری وردیان بۆ بریندارە
ئیسرائیلیەكان دەكرد. نائومێدی و سەرسوڕمانم
لە دەموچاوی فڕۆكەوانەكان بینی. موشەكی سام
وەك چۆلەكە فرۆكەی زیوینی ئیسرائیلی دەخستە
خوارەوە.
لە ساڵی 1954 وەك رۆژنامەنوس چوومە زیندانی
مەخفەری ئەبو حەسەن، كە "ئەدیب شیشكیلی"
دیكتاتۆر لە تەنیشت گۆڕستانێكی بەرفرەوان لە
گەڕەكی مەیدان لە دیمەشقدا دروستی كردبوو،
رەنگە ئەمە بۆ ئاسانكاری گوساتنەوەی
زیندووەكانی زیندانەكە بووبێت بۆ باوەشی
گۆڕستانەكە، بێ ئەوەی "دەوڵەتی یاسا" لێی
ئاگادار بێت! لەسەر دیواری ژووری بەرتەنگی
زیندنەكاندا ئەشكەنجەی زیندانیە نادیارەكانم
دەخوێندەوە، كە تەنیا ژمارەیەكی بێدەنگ بوون
لە تێنوسی جەللادەكاندا.
لە ساڵانی شەستەكاندا بارەگای سەندیكایەكی
رۆژنامەنوسانم بینی، كرا بە زیندانێكی ترسناك!
لە بنەمادا بارەگاكە خانوویەكی عەرەبی جوانی
سەرۆكی دەوڵەتی كۆن "شێخ تاجەدین ئەلحوسێنی"
بوو. دوای بەكۆتاهاتنی لێكۆڵینەوەكان دەبوو
منیش لەگەڵ ئەو ئەفسەری لێكۆڵینەوانەی حەزیان
لە وەرزشە، لە زیندانەكەدا یاری "بیم بووم"
بكەم. دەنگی كەوتنی تۆپەكە بۆ سەر مێزەكە،
هاتوهاوار و نركە و ناڵەی ئەو بەندكراوانەی
نەدەشاردەوە، كە وەك مریشك ئاخنرابوونە نێو
ماڵە تاریكەكەوە.
بەر لە 51 ساڵ چوومەتە زیندانی قەڵای خەمناكی
دیمەشق، "عیسام ئەلمەحایری" سەركردەی حیزبی
نەتەوەیی سوریم بینی "ساندویچی" دەخوارد و
تەماشای یاری بالەی نێوان زیندانیەكانی دەكرد.
ئەو پیاوە بە هۆی تاوانی كوشتنی عەقید "عەدنان
مالیكی" پیاوی بەهێزی سوپا لە ساڵی 1955 لە
لایەن حیزبەوە، تۆمەتبار كرابوو. بەڵام ئەو
پیاوە سیاسیە تێكەڵ بە تاوانبارە ئاساییەكان
كرابوو. من تەنانەت چوومەتە زیندانە ژێرزەمین
و سەرزەمینەكانی لێكۆڵینەوە لە ئەوروپا، بە
هەواڵدانی چەند هاوپیشەیەكی رۆژنامەنوسی
دڵسۆزمان. دوای بەكۆتاهاتنی لێكۆڵینەوەكان،
ئەفسەرەكانی لێكۆڵینەوە دەستیان دەخستە سەر
شانم پێیان دەگوتم "دڵگران مەبە، تۆ لە
وڵاتێكی دیموكراتی دایت، كە رێز لە ئازادی
دەگرێت". پاشان بۆ خواردنەوەی كوپە قاوەیەك
بانگهێشتی قاوەخانەیەكی نزیك گرتوخانەكەیان
دەكردم و كارتی زانیاری خۆیان وەك پۆزش
هێنانەوەیەك پێدەدام.
من پاڵەوان نەبووم، تەنیا رۆژنامەنوسێكی
بەبەخت بووم، چومەتە زیندان و گرتووخانە و
ژوورەكانی لێكۆڵینەوە. بە سەلامەتی دوای چەند
كاتژمێرێك لە دەستی لێكۆڵەرە بەویژدانەكان
دەرچووم، یا ئەو جەللادانەی ئەشكەنجەدان و
پێشێلكردنی شكۆی مرۆڤیان كردۆتە پیشەیان.
سیاسی و سەركردە و هاوڕێی رۆژنامەنوس دەناسم
بێ گوناه خراونەتە زیندانەوە. بینومن دوای
چەند مانگێك یا چەند ساڵێك بە نەخۆشی
درێژخایەن و كێشەی تەندروستیەوە لێی دەرچوونە.
دكتۆر "سامی ئەلجوندی" كە دەیەویست حكومەتێكی
كودەتایی لە 1963 دابمەزرێنێت، خرایە
زیندانەوە، بە نەقالە هێنایانە دەرەوە و
پاشانیش بە دەست نەخۆشی جومگەكانیەوە مرد و
خەمی شكستێكی سیاسی لە دڵیدا بوو. لە هەموو
لێكۆڵینەوەكانیشدا بارودۆخی من وەك "تەمیم بن
جەمیل"ی شاعیر بووە لە "خچرە المعتصم" كە
دەڵێت:
كێ هەیە پۆزش و بیانوویەك بهێنێتەوە
كە شمشێری قەدەر بەسەر چاوەكانیەوە بێت
هەمیشە پۆزشی من ئەوە بووە، كە من كاری سیاسی
ناكەم و سەر بە هیچ حیزبێك نیم. خۆم بە
بەختەوەر دەزانم كە تا ئێستا زیندووم و دوای
ئەو هەموو ساڵە شتێك لەئازار و ئەشكەنجەی
خەڵكانی تر لە زیندان و گرتووخانەكانی
لێكۆڵینەوەدا دەگێڕمەوە. سوپاس بۆ بەڕێز
مالیكی بۆ "دەوڵەتی یاسا"، كە ئەو بۆنەیەی بۆ
رەخساندم قسە لەسەر باسێك بكەم، زۆر بە كەمی
میدیای عەرەبی باسی لێوە دەكات.
غسان الامام- شەرقلئەوسەت
|
