سڤیل: مەریوان عومەر

دوای گرێتێكەوتنی دانوستان و كۆبوونەوەكانی نێوان لایەنە براوەكانی هەڵبژاردن، سەبارەت بە پێكهێنانی حكومەت و دابەشكردنی پۆستە سیادیەكان، چەند لایەنێكی عێراقی پێیان باشترە لەپێناو یەكلاكردنەوەی ئەو پرسە هەڵپەسێردراوانە، تۆپەكە بخرێتە گۆڕەپانی پەرلەمانی عێراقیەوە و لەوێوە لایەنە سیاسیەكان بگەنە ئەو رێكەوتنەی زۆرینەیان پێی رازی بن. ئەم چارەسەرە لەگەڵ تێڕوانینی ئەمریكاش سەبارەت بە پێكهێنانی حكومەتی زۆرینەی پەرلەمانی دەگونجێت.
لەگەڵ نزیكبوونەوەی كاتی كێشانەوەی بەشێك لەهێزەكانی ئەمریكا لەعێراق لەسەرەتای مانگی ئەیلولی داهاتوو و كەمكردنەوەی هێزەكانیان بۆ 50 هەزار سەرباز، دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت و نەگەیشتنی لایەنە سیاسیە عێراقیەكان بە رێكەوتنێك لەو بارەوە، ئەمریكای نیگەران كردوە. هەرچەندە كۆشكی سپی تا ئێستا نائومێدبوونی خۆی بەرامبەر بە دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت لەعێراقدا دەرنەبڕیوە، بەڵام سیناتۆر "جۆن ماكین" ئەندامی لێژنەی ئاسایش و بەرگری ئەنجومەنی پیران باسی لە نائومێدبوونی ئیدارەی ئەمریكا كرد، دوای تێپەڕبوونی 4 مانگ بەسەر هەڵبژاردەكان و پێكنەهێنانی حكومەتدا. بۆیە لە كاتی ئێستادا ئەمریكا فشاری زۆری خستۆتە سەر لایەنە عێراقیەكان و هەر بۆ ئەو مەبەستەش "جۆی بایدن"ی جێگری سەرۆكی ئەمریكا بە سەردانێكی خێرا گەیشتە بەغدا و لەگەڵ لایەنە سیاسە جۆربەجۆرەكان كۆبووەوە.
هەرچەندە كۆشكی سپی رایگەیاندوە، كە ئەم سەردانەی جێگری سەرۆكی ئەمریكا تەنیا لە پێناو دووپاتكردنەوەی بەڵێنی پابەندبوونی دوورمەودای ئەمریكایە لە عێراقدا، بەڵام چاودێران پێیان وایە ئامادەییەكی چڕوپڕی سیاسی ئەمریكی لەو ماوانەی دواییدا لە بەغدا، جۆرێكە لە فشار، گەر ناڕاستەوخۆش بێت.
دوای سەردانەكەی جێگری سەرۆكی ئەمریكا، سەرچاوەیەكی ئاگادار لە بەغداوە ئاشكرای كرد، كە جۆی بایدن سێ سیناریۆی بۆ پێكهێنانی حكومەتی داهاتوو بۆ لایەنە عێراقیەكان خستۆتە روو، كە هەر یەكەیان لەلایەن چەند لایەنێكەوە رەتكراوەتەوە.
یەكەم سیناریۆ كە واشنتۆن پێی باشە، پێكهێنانی حكومەتێكی زۆرینە پەرلەمانیە لە هاوپەیمانیەتی نێوان لیستی ئەلعێراقیە بە سەرۆكایەتی ئەیاد عەللاوی و دەوڵەتی یاسا بە سەرۆكایەتی نوری مالیكی، لایەنەكانی تریش لەریزی ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانیدا بمێننەوە. ئەم بۆچوون و سیناریۆیە بە ئاشكرا لە نامەكەی 34 ئەندام كۆنگرێسەكەی ئەمریكا بۆ مالیكی دەبیندرێت، كە تێیدا هاتووە "پێكهێنانی حكومەتێكی تایەفی رێكەوتننامەی نێوان وڵاتەكانمان دەخاتە مەترسیەوە.. لە رۆژی 7ی ئاداری 2010دا گەلی عێراقی دەنگیان بۆ هەردوو هاوپەیمانیەتی ناتایەفی "لیستی ئەلعێراقیە" بە سەرۆكایەتی ئەیاد عەللاوی سەرۆك وەزیرانی پێشوو و هاوپەیمانیەتی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆكایەتی ئێوە دا. هەرچەندە ئەلعێراقیە دوو كورسی زیاتری بەدەستهێنا، بەڵام راستیەكەی هەردوو هاوپەیمانیەكەی ئێوە زۆرترین دەنگتان بەدەستهێنا، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، كە گەلی عێراقی دەیەوێ سیاسەتی كۆنی دابەشكردنی تایەفی و نەتەوەییانەی دەسەڵات بگۆڕدرێت".
بەڵام سەرچاوەكە ئاماژەی بەوەدا، كە جەلال تاڵەبانی سەرۆك كۆماری عێراق لەمیانەی دیمانەكەی لەگەڵ چوار ئەندامەكەی كۆنگرێس بە سەرۆكایەتی "جۆن ماكین" رەخنەی لەم سیناریۆیە گرتوە.
سیناریۆی دووەم كە "بایدن" پێداگیری زۆری لەسەر كردوە، پێكهێنانی حكومەتە لەو لایەنانەی ئارەزووی بەشداریكردن لە حكومەت دەكەن. بە پێی ئەم سیناریۆیەش جارێكی تر نەخشەی پەرلەمانی دادەڕێژرێتەوە، لە نێوان ئەو لایەنانەی حەز بە بەشداریكردن لە حكومەت دەكەن، یا دەیانەوێت ئۆپۆزسیۆن بن. بەڵام هەریەكە لە كورد و ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی ئەو سیناریۆیەیان رەتكردۆتەوە و پێیان باشترە حكومەتێكی هاوبەشی نیشتمانی لە هەموو لایەنە براوەكان پێك بهێنرێت.
سێیەم سیناریۆی ئەمریكا جێبەجێكردنی مەفهمومی هاوبەشییەكی ستراتیجیە، كە پێویست بە پێكهێنانی حكومەتێكی تەكنۆقراتی بەهێز دەكات، كە لە سەركردە سیاسیەكانی كوتلە جۆربەجۆرەكان پێك بهێنرێت و پۆستە سیادیەكان لە نێوانیاندا دابەش بكرێت. ئەم ئەگەرەش نزیكەی لەهەمان شێوازی دابەشكردنی پۆستە سیادەكان لە حكومەتەكەی مالیكیدا، بەڵام دابەشكردنەكە بە جۆرێك نەبێت بگاتە ئاستی پۆستی وەزیر و بریكاری وەزارەتەكان، چونكە ئەم حاڵەتە شەپۆلێكی بەرفرەوانی لە گەندەڵی دارایی و ئیداری لێكەوتۆتەوە.
هەریەكە لە نوری مالیكی و ئەیاد عەللاوی لەگەڵ ئەم سیناریۆیەن، هەریەكەش لە هاوپەیمانی كوردستان و ئیئتیلافی نیشتیمانی رەتیانكردۆتەوە.
بەڵام هێڵی هاوبەشی نێوان هەرسێ سیناریۆیەكان، دووركەوتنەوەیە لە پێكهێنانی حكومەتێكی پشكداریی تایەفی، كە هێزە ئەمنیەكانی بكەونە ژێر كاریگەری حزبە لایەنگرەكانی ئێرانەوە، بە تایبەت ئەو پێكهاتە سەربازییانەی لە ئێران دروستبوونە، وەك ئاماژەیەك بۆ رێكخراوی "بەدر"ی سەر بە ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و ئەو میلیشیایانەی ئێران پشتگیریان دەكات، وەك میلیشیای "ئەهلی حەق" و "كەتیبەكانی حیزبوڵڵا" كە لە بەیاننامە سەربازیەكانی ئەمریكادا بە گرووپی تیرۆریستی ناویان دەبرێت.
لە بارەی ئەنجامی كۆبوونەوەكانی نێوان بایدن و لایەنە سیاسیە عێراقیەكان، ئەو سەرچاوەیە وتی "ئێستا ئەم پلانانە لە چەند هەنگاوێكی شەترەنجئاسای سیاسیەوە بوونەتە چەند نمونەیەكی ئابڕووبەرانەی سیاسی، كە دزەیان كردۆتە نێو دەزگا راگەیاندنەكانی رۆژئاواوە، سەبارەت بە زۆر لەو كەسایەتیانەی واشنتۆن پێی وایە زیاتر لە ئێرانەوە نزیكن، وەك لەو حكومەتە عێراقیەی رێكەوتننامەی ستراتیجی لەگەڵ واشنتۆندا هەیە".
ئێستا چەند لایەنێكی عێراقی هەن، كە لەو گۆڕانكارییەی ئەمریكا لە مامەڵەكردن لەگەڵ دۆسیەی عێراقدا تێدەگەن، بەڵام هی تریش هەن كە رەتیدەكەنەوە. تۆپەكەش لە گۆڕەپانی كوتلە سیاسیەكاندایە، كە بتوانن جارێكی تر نەخشەی پەرلەمانی دابڕێژنەوە و ناكۆكیەكانیان لەسەر پۆستە سیادیەكان لە رێگای دەنگدان و ئەنجومەنی نوێنەرانەوە یەكلایی بكەنەوە. بە پێی رێكەوتنی نێوان لایەنە عێراقیەكان و "بایدن" و شاندە چوارقۆڵیەكەی كۆنگرێسیش، 14ی ئەم مانگە دوا وادەی دانیشتنی كراوەی پەرلەمانی عێراقیە.