سەروەر سالار چوچانی

لە سایەی پرۆسەیەكی سیاسی پێنەگەیشتوو و كرچوكاڵدا، دوای تێپەڕینی چوار مانگ بەسەر هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی عێراقدا، خەڵكی عێراق نەیانتوانیوە شاهیدی ئاڵوگۆڕێكی ئاشتییانەی دەسەڵات بن.
ئەو پرۆسە سیاسییە خاوەنی سیاسیگەلێكە كە جیاوازی نابینن لەنێوان سازانی سیاسی و تەسلیمبووندا، پێیانوایە ئەمە دوا هەلی وەرگرتنی جڵەوی چوونە لوتكەی كارایی سیاسییە و دەبێ هەموو پێناسە و یاساكان لەخزمەتی ئارەزووی چوونە لوتكەی ئەواندا تەفسیر بكرێن.
پرۆسەی سیاسەتێكی مۆدێرن هەر دروشم و ئەنجامدانی هەڵبژاردن نییە، بەڵكو تێگەیشتنە لە مەشروعییەتی ڕای گشتی و سیستم، خۆئامادەكردنە بۆ ئەگەری دۆڕان، تێپەڕاندنی گوتاری پارتیزانی و خێڵەكێتییە و پیشاندانی مرونەتی سیاسییە.
كەچی پرۆسەی سیاسی عێراقی و خاوەنانی ئەو پرۆسەیە، دروست پێچەوانەی ئەمە پیشان دەدەن. هەر ئەمەش وای كردوە ئەو پرۆسەیە توانای ڕێكردن لەگەڵ ڕووداوەكانی نەبێت و ناوە ناوە بچەقێت و بۆ دەربازبوونی ڕوو لە پەناگاگەلێكی ئەوتۆ بكات، كە لە سیستمی دیموكراسیی ڕاستەقینەدا لە ئاست پرۆسەی سیاسی وڵاتدا لاواز و لەرزۆكن، لە نمونەی ئەمانەش مەرجەعییەتی شیعەكانە كە ناوە ناوە داوای پەلەكردن لە سیاسییەكان دەكات و ئامادەیی دەردەبڕێ ئەگەر ئەوان نەتوانن كارەكانیان بكەن، ئەم ڕاوێژیان پێشكەش بكات، هەروەها سەردانی سیاسییەكان بۆ دراوسێكان و داواكاری یارمەتی لێیان، ئەمە جگە لە سەردانەكانی ئەمەریكی و ئێرانییەكان و لێدوانە ڕاشكاوانەكانیان بەوەی داوای هەرچی زوتر هەنگاونانی پرۆسەی سیاسی لە عێراق دەكەن.
لەسۆنگەی هەستكردن بەم لاوازیی و كرچ و كاڵییەی پرۆسەی سیاسیی عێراقییەوە بوو، كە جۆزێف بایدن لەپێنجەمین سەردانیدا بۆ عێراق لەدوای هەڵبژێردرانی وەك بەرپرسی مەلەفی عێراق لەڕاوێژكارێتی سەرۆك باراك ئۆباما تكای لەسیاسییەكانی عێراق كرد ئەو كارە تەواو بكەن كە –بە دەستپێشخەریی ئەمریكا- دەستیان پێكردوە و دڵخۆشی دانەوە كە سەدان ساڵ لەمەوپێش ئەمەریكاش كێشەی سیاسی هاوشێوەی ئێستای عێراقی هەبووە.
لەغیابی دەزگاگەلێكی ئەوتۆدا كە سەرپەرشتی ئاڵوگۆڕی ئاشتییانەی دەسەڵات بكەن و لەسێبەری سەروەریی ململانێیەكی ناتەندروستی نێوان قەوارە سیاسییەكان، ئەنانییەتی سیاسییەكان و دان نەنان بە ئیستیحقاقی ئینتیخابیی بەرامبەرەكانیان و تاكڕەویكردنیان بە پرۆسە سیاسییەكەوە، نائامادەیی دەستور و بە ئاسانی بەزاندنی، ئەمە جگە لەدەستێوەردانی قەوارە سیاسییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان، ئێستا شاهیدی فەزایەكی سیاسین كە بەشێوەیەكی كەموێنە چەقی بەستوە.
ئەم پرۆسە سیاسییە ناكامڵە چی پێشكەشی عێراقییەكان كردوە؟
1-لەدایكبوونی قەوارەگەلێكی تائیفی:
بەهۆی لاوازیی پایەكانی دیموكراسیی و نەبوونی متمانەی نێوان گروپە ئیتنیكی و مەزهەبییەكان، ئەمجارەش عێراقییەكان دەنگیان بۆ پرۆژەی سیاسی و خزمەتگوزاریی نەدا، بەڵكو خراپترینی ئیتنیك و مەزهەبەكەی خۆیان پێ باشتر بوو لەباشترینی ئەوانی تر. دیارە ئەمە بنەمای جیۆپۆلەتیكیشی هەیە و كاریگەری مێژووش دەستی لەسەرهەڵدانیدا هەیە. بەڵام لەهەموو بارێكدا لەسەر ئاستە عێراقییەكەدا، نیشانەی لاوازیی پایەكانی دیموكراسیی وڵاتە. بەم پێیە، لەسەر ئاستی عێراقدا پیادەكردنی پرۆژەی نیشتمانی و لەسەر بنەمای خزمەتگوزاری و بێ گوێدانە گوتاری تائیفی لەخانەی مەحاڵەوە نزیكە.
2- قەوارەی پڕ لە بۆچونی پێچەوانە:
بەهۆی نەبوونی پرۆژەی هاوبەش و بیركردنەوە لە زۆرانبازییەكی ئەنانییانە، جۆرەها بۆچونی پێچەوانە لەچوارچێوەی قەوارەی هاوبەشدا كۆبوونەتەوە. لەهەموویان زاڵتر، ئەم سیمایە بەسەر كوتلەكەی ئەیاد عەلاوی و ئەوەی ئیئتیلافی شیعە ئایینییەكاندا زاڵە. ئەگەر لەدەلاقەیەكی كوردستانییەوە بڕوانین: لەئیئتیلافی نیشتمانیدا ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی هەیە كە بە دڵگەرمییەوە پشتیوانی سیستمی نامەركەزی و فیدرالی دەكات، كەچی هەمانكات كوتلەی سەدر هەیە كە بە توندی فیدرالیزم ڕەتدەكاتەوە و لەكاتی پەسەندكردنی یاسای هەرێمەكاندا، ئەندامەكانی ئەو كوتلەیە هۆڵی پەرلەمانیان چۆڵ كرد. لەلیستی عێراقییەشدا ئەیاد عەللاوی و قەوارەكەی هەن كە مرونەتیان بەرامبەر داواكارییەكانی كورد هەیە، كەچی لەولاوە ئوسامە نوجەیفی و هاوشێوەكانی هەن و كە لەسەر بنەمای دژایەتی خواستەكانی كورد جەماوەرێتی خۆیان بەدەستهێناوە. لە لیستی كوردیشدا یەكێتی و پارتی هەن كە وەرگرتنی پۆستی سەرۆك كۆمار وەك خاڵێكی هەرە بنەڕەتی دەبینن، كەچی گۆڕان و ئیسلامییەكان ئەو پۆستە بۆ كورد هێندە بە گرنگ نابینن. بەمجۆرە سازانی نێوان قەوارە سیاسییە عێراقییەكان و بینینەوەی خاڵی هاوبەش سەختە.
3-دەستورێكی نادادپەروەر:
دەستوری عێراق دەسەڵاتێكی بێ چەندوچوون و فراوان دەداتە سەرۆك وەزیران و لەهەمانكاتدا سەرۆك كۆمار و سەرۆكی پەرلەمان دەكاتە پۆستی تەشریفاتی و سنوردار. ئەمەش وایكردوە مەودای گفتوگۆ لەنێوان لایەنەكاندا تەسك ببێتەوە و لایەنە بەهێزەكان تەنها بیر لەوەرگرتنی پۆستی سەرۆكی حكومەت بكەنەوە و گران بتوانرێ باڵانسی سیاسی نێوان لایەنەكان ڕابگیرێت و هەر لایە ڕەزامەندبێ لەپرۆسە سیاسییەكە.
سیناریۆ و چارەسەرە پێشنیاركراوەكان:
1- ڕەچاوكردنی ئیستیحقاقی ئینتیخابیی، بەڵام بە مەرجی كاندیدكردنی كەسانی تەكنۆكرات لەكابینەی نوێدا و بە هەندوەرنەگرتنی پایەی حزبی و خێڵەكی كاندیدەكان. واتە هەمان لیست ناچار بكرێت ئەو پشكەی پێیدراوە، بە كەسانی پرۆفێشناڵ و تەكنۆكرات پڕ بكاتەوە.
2-ڕاستكردنەوەی دەستور: دەكرێ هەندێ لەدەسەڵاتەكان لەسەرۆكی حكومەت بسەنرێنەوە و بدرێنە سەرۆك كۆمار و سەرۆكی پەرلەمان. لەم مانەیەدا نێوەندە سیاسییەكان پێشنیار دەكەن بەرپرسێتی هێزە چەكدارەكان بدرێتە سەرۆك كۆمار و سەرپەرشتی فایلەكانی ئابوریش لەدەست بگرێ، لەبەرامبەر مانەوەی مەلەفی ناوخۆ لەدەستی سەرۆك وەزیراندا. دەسەڵاتەكانی سەرۆكی پەرلەمانیش زیاتر بكرێن و لە كۆمیتە جیاوازەكانی مەلەفە جیاوازەكاندا جۆرە بەرپرسیارییەتێكی بدرێتێ.
3- لامەركەزییەت و زیادكردنی دەسەڵاتی هەرێمەكان: وەك وتمان واقیعی مێژوویی و سیاسی و مرۆیی عێراق بە جۆرێك خولقاوە كە ئەستەمە لەسەر ئاستی سەراپای عێراقدا پرۆژەی سیاسی و خزمەتگوزاری هاوبەش پێشنیار بكرێ و خەڵكیی دەنگ بۆ ئیتنیك و مەزهەبی خۆیان دەدەن. بۆیە ئەگەر كار بۆ فیدرالیزەكردنی عێراق بۆ سێ هەرێمی شیعە و سوننە و كورد بكرێت، ئەوا وڵاتییان لەچوارچێوەی هەرێمەكەی خۆیاندا لەنێوان دوو لایەنی سەر بە هەمان ئیتنیك یان مەزهەبدا دەنگ بۆ خاوەن پرۆژەكەیان دەدەن. پاشان هەر لایەنە لەسەر ئاستی هەرێمەكەی خۆیدا و لە چوارچێوەی ئەو سەلاحیاتەی مەركەز پێیان دەدات پرۆژەكانی خۆی ئەنجام دەدات و لەمەركەزیشدا بەپێی سەنگی ئیتنیكەكەی لەسەر ئاستی نیشتمانیدا دەستی دەبێت لەپرۆسە سیادی و تەشریفاتییەكاندا. نەچەسپانی سیستمی فیدرالی و یەكلانەبوونەوەی سنوری نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی ناوەندی، جگە لەوەی ڕەنگدەرەوەی ئیفلیجی سیستمی سیاسی عێراقە، هەمانكات بە ناتواناییەك بۆ ئەمەریكییەكان دادەنرێ.