ئارام ڕەفعەت

تا ئێستا گوتاری سیاسی هێزە كوردستانییەكان و ئارگومێنتی زۆر لەڕۆشنبیرانی كوردستان جەخت لەوە دەكەنەوە كە بەرژەوەندی نەتەوەی كورد لەبەشداریكردن و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین پۆستی باڵا لەحكومەتی داهاتووی عێڕاق دایە. بۆ نمونە، لەمانشێتی رۆژنامەی خەباتی ژمارە 3519 دا هاتووە، كە لەكۆبوونەوەی نێوان بەڕێزان تاڵەبانی و بارزانی "بەشداری كارای كورد لەحكومەتی ئایندەی عێراقدا دوپات كرایەوە". هەر لەسەر ئەو بنەمایانەش تا ئێستا بیرۆكەی ئۆپۆزسیۆنبوون وەك ئەلتەرناتیڤێك تەماشای ناكرێت و نەبۆتە بەشێك لەكارنامە و بەرنامەی فراكسیۆنی لیستە كوردستانیەكان و تەنانەت میدیا كوردستانییەكانیش كەمتر خۆیان لەقەرەی شرۆڤەكردنی بەدیلێكی وا داوە. ئەم بابەتە هەوڵێكە بۆ بەراوردكردن لەنێوان ئەگەری بەشداریكردن و ئۆپۆزسیۆنبوونی هێزە كوردستانییەكان لەحكومەتی داهاتووی عێراقدا و پێشنیاری ئەوە دەكات، كە ڕەنگە ئۆپۆزسیۆنبوون بەرژەوەندییە باڵاكانی كوردستان زیاتر بپارێزێت نەك بەشدار بوون.
تەرەفدارانی بەشداریكردن بە كۆمەڵێك بەڵگە و پاساو پشتگیری تێڕوانینەكانیان دەكەن. یەكێك لەو ئارگومێنتانە بەشداربوون وەك مافێك دەخاتە ڕوو. دەوترێت مادام ئێمە بەشێكین لەعێراق، بەشداریكردن لەحكومەتی بەغدا و پەراوێزنەبوون مافێكی سەرەتایی و ڕەوای گەلی كوردستانە. لایەنگرانی ئەم بۆچوونە دەڵێن ئەگەر بەدرێژایی هەشتا ساڵی ڕابردوو بەشداری كورد لەقاڵبێكی كارتۆنی و رەمزی دا بووبێت و زیاتر بۆ ئارایشت و جوانكاری ڕووی دەوڵەتی عێراقی بووبێت و زۆربەی ئەوانەش كە پۆست و پلە و پایەیان وەرگرتووە، پیاوی دەسەڵات و بەرهەڵستكاری جوڵانەوەی رزگاریخوازی گەلی كورستان بوون، ئەوا دوای 2003 هەلێكی وا بۆ گەلی كورد هاتۆتە پێشەوە تا لەڕێگای پارت و نوێنەرەكانی خۆی بەشدارییەكی ڕاستەقینە بكات، بۆیە پێویست ناكات ئەم مافە لەدەست بدرێت.
پاساوێكی تر بەستنەوەی پاراستنی بەرژەوەندیەكانی گەلی كوردستانە بە بەشداربوونی كورد لەدەسەڵات و گەیشتنی بە جومگەكانی حوكمڕانی لەعێڕاق دا. ئەم تێڕوانینە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، بوونی كورد بە ‌هێزێكەوە لەبەغدا پێویستە بۆ بەرگریكردن و پاراستنی دەسكەوتەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان. بایەخی بەشداریكردن لەوەش دا دەردەكەوێت، (وەك ئەوان جەختی لەسەر دەكەنەوە) كە یەكلاكردنەوەی ناكۆكی و كێشە هەڵپەسێردراوەكانی، وەك گەڕانەوەی ناوچە كوردستانییە دابڕاوەكان، دابینكردنی بودجەیەكی دادپەروەرانە و مەسەلەی پێشمەرگە و پرۆژە نەوتییەكانی حكومەتی هەرێم، بەسراوەتەوە بە قەوارە و ڕێژەی بەشداریكردنی كورد لەحكومەتی ئایندەدا.
گرنگییەكی تری بەشداریكردن وەك لایەنگرانی ئەم تێزە پێی لەسەر دادەگرن، كاریگەری دانانە لەسەر داڕشتنی سیاسەتی گشتی عێراق بەجۆرێك كە لەدژی بەرژەوەندییەكانی گەلی كوردستان نەبێت، لەوانەش پێوەندییە ئابووری و دیپلۆماتی و ئەمنییەكانی عێراق لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا. بەهۆی واقیعی جیۆپۆلەتیكی كوردستان دەكرێت گرنگی و هەستیاری ڕۆڵ و نەخشی كورد لەداڕشتنەوەی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكانی عێراق وەك مەسەلەیەكی چارەنووسساز تەماشا بكرێت. بێجگە لەوەش، ئەزموونی سوننەكان لەڕەتكردنەوەی بەشداریكردن لەحوكمڕانیدا بەتایبەت لەساڵی 2003-2005 دا مەسەلەیەكی زیندووە و زۆر لەسوننەكان لەم هەنگاوەیان پەشیمان بوونەوە و پێیانوایە كە باجی بایكۆتكردنیان زۆر قورس بووە. بە مانایەكی تر، بەشدارینەكردن لەحكومەتی داهاتووی عێراقدا وەك مەیدان چۆڵكردن و لەدەستدانی هەلێك و رێگادان بەكەسانی تر تا لەبری ئێمە بڕیار لەسەر چارەنوسمان بدەن، لەقەڵەم دەدرێت.
بەڵگەیەكی تری بەشداریكردنی كوردستانیەكان لەحكومەتی داهاتوودا، وەك سەركردایەتی كورد و میدیا حزبییەكان جەختی لەسەر دەكەنەوە، پاراستنی هاوسەنگی و باڵانسە ناوخۆییەكانی كوردستانە. بەو دەلیلەی كە تا ئێستاش هاوپەیمانی كوردستانی، كە لەیەكێتی و پارتی پێكهاتووە، لەكوردستاندا دەسەڵاتدارە و لەعێراقیشدا زۆرینەی كورسییەكانی كوردستانیان بەدەستەوەیە، بۆیە پێوەندییە دوو قۆڵیەكانی پارتی و یەكێتی و ناتەبایی و ئاشتەواییان راستەوخۆ كاریگەری لەسەر تەواوی كۆمەڵگای كوردستان دادەنێت. ئەزموونە تاڵەكانی نێوان ئەو دوو لایەنە لەنەوەتەكانی سەدەی ڕابردوودا و دەرهاویشتەی ناكۆكییەكانی ئەوسایان، لەوانەش كاریگەری دوو ئیدارەیی و ئاسەوارە نەرێنیەكانی شەڕی ناوخۆ، یەكنەگرتنەوە و تێكەڵنەكردنەوەی هێزی پێشمەرگە و ئاسایش و بوونی میدیای حیزبی و قورسایی هەر لایەكیان لەدوو ناوچەی جیاواز لەیەكتری، وا دەكات كە هەستیاری و بایەخی ئارایشی پێوەندییە دوو قۆڵیەكانی نێوان ئەو دوو حیزبە و تەبایی نێوانیان وەك مەسەلەیەكی چارەنوسساز لەقەڵەم بدرێت. بەشداربوونی كورد لەبەغدا و دابەشكردنی پۆستە باڵاكانی بەغدا و هەولێر لەنێوان ئەو دوو لایەنە لەچەند ساڵی ڕابردوودا فاكتەرێكی گرنگ بووە لەدروستكردنی ئەو هاوكێشە و هاوسەنگییە ناوخۆییە و سەرەنجام وەك هۆكاری بەرقەراركردنی هێمنی و ئیستیقراریەتی ناو ماڵی كورد چاوی لێ دەكرێت. لێرەوە، وەرنەگرتنی پۆستەكانی بەغدا بەمانای تێكچوونی ئەو باڵانسە ناوخۆییە دێت.
هەرچەندە بایەخی بەشێك لەو ئارگومێنتانەی سەرەوە نكۆڵی ناكرێت، بەڵام هێشتا ئۆپۆزسیۆنبوون وەك ئەلتەرناتیڤێكی گرنگ پێویستە تەماشا بكرێت. بەشدارینەكردن لەپێكهێنانی حكومەتی عێراقدا نابێت هاوتا بكرێت بە بایكۆتكردن، بەڵكو شێوازێكی تری بەشداریكردنی پرۆسەی سیاسییە. بەمانایەكی تر ئەگەر كوردستانییان لەحكومەتی ئایندەدا بەشداریش نەكەن، لەپەرلەمان و لەپرۆسەی دارشتنی بڕیار لەناو پەرلەماندا هەر بەشدارن. گرنگییەكی ئۆپۆزسیۆنبوون بە زیندوویی هێشتنەوەی مەسەلە كوردستانییەكانە. لەسەرێكەوە، هەر وەك زانراوە، لەچەند ساڵی رابردوودا هێزە كوردستانیەكان بەهەموو قورسایی خۆیان ملیان داوەتە بەر بونیادنانەوەی دەوڵەتی عێراقی و كۆمەڵێك پۆستی زۆر هەستیارییان وەرگرتووە، لەوانەش سەرۆكایەتی پەرلەمان و سەرۆكایەتی كۆمار و جێگری سەرەك وەزیران و وەزارەتی دەرەوە. نوێنەرانی كورد لەدارشتن و گەڵالەكردنی دەستووریشدا رۆڵێكی بەرچاویان هەبووە. بێجگە لەوەش، لەسایەی بایكۆتی سوننەكاندا بونیادنانەوەی عێراق بێ بەشداریكردنی كورد كارێكی سەخت و ئەستەم دەبوو. بەمانایەكی تر، پرۆسەی سیاسی و كارنامە و سیاسەتەكانی حكومەت و دەستوور و یاساكانی عێراقی دوای سەددام لەرەزامەندی و شەرعییەتپێدانی كورد بەهرەمەند بووە. بەڵام لەسەرێكی ترەوە، زۆربەی خواستە رەواكانی گەلی كوردستان لەسەرووی هەمووشیانەوە، ناوچە كوردستانییە دابڕاوەكان و مەسەلەی ئیدارەكردنی سامانە سروشتییەكان و هێزی پێشمەرگە لەلایەن بڕیاربەدەستە ڕاستەقینەكانی ناو حكومەتی عێراقییەوە رەتكراونەتەوە و دەرەنجام بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە. ئەو ئەزموونە ئەوە نیشان دەدات كە ناكرێت بەشێك بین لەحكومەتێك و شەرعیەت بدەین بە كارنامە و سیاسەتەكانی، بەڵام حكومەتەكە مل نەداتە بەر جێبەجێكردنی ئەو بڕگە دەستووریانەی كە پەیوەستن بە چارەنووسی گەلی كوردستانەوە.
خۆ دزینەوەی حكومەتەكەی عەلاوی و مالیكی لەمەسەلە كوردستانییەكان، هێندەی پەیوەندی بە میكانیزم و كەلتووری حوكمڕانی هەیە لەعێراقدا، هێندە پێوەندی بە دڵسۆزی، یان بێتوانایی نوێنەرانی كوردستان نییە لەبەغدا. هەرچەندە لەو مەسەلەیەدا نوێنەرەكان پشكی خۆیان بەر دەكەوێت، بۆ نموونە، گەڕانەوەی ئەو قەزا و ناحیانەی كە دابڕاون لەكەركوك بەشێكی پەیوەست بووە بە سەرۆكایەتی كۆمار، بەڵام ئەو كارە نەكرا، یان لەپشت سەرۆكی ئەركانی سوپای عێراقیدا لەشكرێكی 20 هەزاری لەسوپای عێراق (نەتەوەی عەرەب) دەنێردرێت بۆ كەركوك. ئەگەر هێزێكی كوردستانی بەشداربوو بە چەند وەزیرێك لەكابینەی حكومەتێكدا نەتوانێت رەخنە لەكارنامە و ئەدای ئەو حكومەتە بگرێت و ئاراستەی ڕووداوەكان بگۆڕێت، ئەو بەشداربوونە بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانمان دەخاتە ژێرپرسیارەوە. لەدوای 7/3 میكانیزم و عەقڵیەتی پەراوێزخستنی كورد و ڕەتكردنەوەی خواستەكانی تۆختر و كاریگەرتر بوون، بەتایبەت بەهۆی پاداشتكردنی سوننە بەبەرزكردنەوەوی ڕێژەیان بۆ 91 كورسی و سزادانی كوردستانیەكان و پەراوێزخستنیان بە دابەزاندنی پشكیان بۆ 57 كورسی پەرلەمانی. بۆیە ئاسۆی جێبەجیكردنی مادەی 140 و چارەسەركردنی كێشەكانی تر دوورتر و لێڵتر بووە. لەم حاڵەتەدا، كە نەتوانرێت خواستە ڕەواكانی كوردستانیەكان بسەپێنرێن بەسەر حكومەتی عێڕاقیدا، ئۆپۆزسیۆن دەبێتە بەدیلێكی پراكتیكی.
گرنگییەكی تری ئۆپۆزسیۆنبوونی كورد داماڵینی شەرعییەتە لەو كارنامە و سیاسەتانەی كە دژی بەرژەوەندییەكانی كوردن. هەروەك لەهەشتا ساڵی ڕابردوو دا بەدەستهێنانی شەرعیەتی گەلی كوردستان خاڵی لاواز و گرێی دەروونی هەموو حاكمەكانی عێراق بووە، لەئێستای بونیادنانەوەی عێراقیشدا ئەم گرێ كوێرەی شەرعیەت نەبوونە گەورەتر و كاریگەرترە. ئۆپۆزسیۆنبوونی كورد زۆر كاریگەریگەرتر دەبێت ئەگەر پرۆژەكە هاوكات بێت لەگەڵ پەیڕەوكردنی سیاسەتی بەهەدەرنەدانی توانا و وزە مرۆییەكانی كورد لەڕێكخستنەوە و بەهێزكردنەوەی ناو ماڵی عێڕاقی و لەبری ئەوە تەركیز بخرێتە سەر ئارایش دانەوە و ڕێكخستنەوەی ناو ماڵی كوردستانی و قورسایی و دەسەڵات دان بە حكومەت و پەرلەمانی كوردستانی، ئەوا هێزی مەعنەوی گەلی كورد وەك نەتەوەی دووەمی عێراقی ئیعتیباری خۆی بە دەست دێنێتەوە. لەم حاڵەتەدا، ڕەنگە لەلایەكەوە ئەگەرە نەخوازراوەكانی ئۆپۆزسیۆنبوون ئیحتیوا بكرێن و لەلایەكی تریشەوە جێبەجێكردنی بڕیارە ئەنتی كوردییەكان بەربەستی قایمتری بۆ دروست بببێت و هەمیشە بەلاوازی و ناشەرعی بمێننەوە. لەم سۆنگەیەوە ئۆپۆزسیۆنبوون، نەك بەشداربوونێكی پاشكۆییانە، عێراقییەكان ناچار دەكات دەرگای گفتوگۆ و دانوستاندنەكان هەمیشە بەكراوەیی بهێڵنەوە و لەهەندێك بڕگەی زەمەنی دا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی كوردستانی بە كردەوە مل بدەنە جێبەجێكردنی هەندێك لەخواستەكانی كورد. بەكورتی، هەرچەندە حەوت ساڵی ڕابردووی بەشداریكردنی كورد لەحكومەتەكانی عێراقدا دەكرێت بە چاخی زێڕینی كورد لەو وڵاتەدا لەقەڵەم بدرێت، بەڵام هێشتاش ئەو بەشدارییە هێندەی جوانكاری و ئارایشدان بووە بە سیستەمی حوكمی عێراقی، هێندە شەراكەتێكی هاوسەنگ و هاوتا نەبووە، دەرەنجام نوێنەرانمان نەیانتوانیوە حكومەت ناچار بكەن بەجێبەجێكردنی مادەی 140 و مافەكانی تری گەلی كوردستان. ئەو مەسەلانەی كە كورد زەفەری پێنابات، باشتر وایە رەزامەندی و ئیمزای وەزیرە كوردەكانی لەسەر نەبێت و ئەوسا بڕیارەكان وەك مەسەلەیەكی یەكلایەنەی عەرەبەكان دەمێننەوە. لەو حاڵەتەشدا، ئۆپۆزسیۆنبوون جگە لەوەی كە كێشەی نەتەوەی كورد لەمەترسی بچوكبوونەوە‌ و ‌لۆكاڵیبوون دەپارێزێت، لەهەمانكاتیشدا شكۆ و هێزی گەلی كوردستان دانابەزێنێت بۆ ئاستی بەشداربوونێكی كارتۆنیانە كە توانای جێبەجێ كردنی بەندە دەستووریەكانیشی نەبێت. لەم ڕوانگەیەوە، دەكرێت ئۆپۆزسیۆنبوون نەك تەنیا وەك كارتێك و ئەلتەرناتڤێك، بەڵكو وەك وەڵام و بەدیلێكی گونجاوی كوردستانیەكان تەماشا بكرێت لەهەمبەر ئەو ڕێزبەندیی و گەلەكۆمەكییەی كە ‌لەلایەن هێزە سوننی و شیعیەكان لەدژی خواستەكانی گەلی كوردستان خەریكە شكڵ دەگرێت.