سەروەر سالار چوچانی

هەر لەدوای شكستی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و دروستكردنی دەوڵەتە نەتەوەییە جۆراوجۆرەكان لەلایەن هاوپەیمانانەوە و لەسەر میراتی ئەو ئیمپراتۆرییەتە، دواكۆبونەوەی پەرلەمانی ئەستەمبوڵ بەتوندی دژایەتی خۆی دەبڕی ویلایەتی موسڵ بخرێتە سەر عێراقی عەرەبی و ڕایگەیاند كە ئەو دەڤەرە لە كورد و تورك پێكهاتوە و بەو پێیەی ئەو دوو نەتەوەیەش تێكەڵی یەكن و ناكرێ لە یەك جیابكرێنەوە، دەبێ ویلایەتی موسڵ بەر توركیا بكەوێت. دواتریش لەكۆبوونەوە یەك لە دوای یەكەكانی تایبەت بەو كێشەیەدا توركەكان ئەوەیان دووپات دەكردەوە كە كورد لەوان جودا نابێتەوە و دەوڵەتی داهاتوی ئەنادوڵ بە هاوبەشی هی كورد و تورك دەبێ. ئەگەر شۆڕشەكەی شێخ سەعیدی پیران نەبوایە، زلهێزەكان بڕوایان بەو بانگەشانەی توركەكان دەهێنا.
كەچی دواتر بە توندی كەوتنە دژایەتی بزوتنەوەی كوردی نەك هەر لەتوركیا، بەڵكو لەعێراقیش و لەم میانەیەدا ڕێككەوتننامەی سەعدئاباد بەڵگەیە، كە تێیدا لەسییەكانی سەدەی رابردوو لەگەڵ حكومەتی عێراق و ئێران رێككەوتن هاریكاری یەكتر بكەن بۆ لێدانی بزوتنەوەی كوردی.
لە هەموو نزیكبوونەوەكانیشیدا لەگەڵ حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق، توركیا هەرگیز نەیویستوە دان بە سەنگی لایەنی كوردیدا بنێ و پشتیان پێ ببەستێ بۆ گەرانتیكردنی سەركەوتنی سیاسەتەكانی سەبارەت بە عێراق.
لەدوای ساڵی 1991 و نەمانی دەسەڵاتی حكومەتی ناوەندی لەهەرێمی كوردستان و دابینكرانی ناوچەی دژەفڕینی ئارام بۆ كورد، توركیا هەستی كرد تەنها ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا دادی نادات.
دەبێ بڵێین ناوچەی دژەفڕین، هەر دەڤەرێكی ئارام نەبوو بۆ دانیشتوانی سڤیلی هەرێمی كوردستان، بەڵكو ناوچەیەكی ئارام بوو بۆ پارتی كرێكارانی كوردستانیش. بۆیە توركیا، بەنابەدڵییەوە، خۆی لە پارتە دەسەڵاتدارەكانی هەرێمی كوردستان نزیك كردەوە.
بەڵام هەمیشە لەگرنگی ئەو نزیكبوونەوانەی كەم دەكردەوە و بەسیفەتی ناڕەسمی لێی دەڕوانی و بەرامبەرەكانی خۆی (پارتی و یەكێتی) وەك چەند بەرپرسێكی خێڵەكی دەناساند، كە توركیا وەك پشتێنەیەكی ئارام لەدژی یاخیبوانی وڵات (پەكەكە) بەكاریان دێنێت.
لە ساڵانی دوای ڕاپەڕینیشدا، هەرچەندە هەریەكە لەلایەنی كوردی و توركی هاوڕێی ڕۆژاوا بوون، توركیا بەردەوام بوو لەمامەڵەكردنێكی لەوەی ئاماژەمان پێكرد لەگەڵ هەرێمی كوردستان و وڵاتانی ڕۆژاواش لەو میانەیەدا بە نیسبەت لایەنی كوردییەوە فشارێكی ئیجابی ئەوتۆیان نەنواند.
دوای 2003 و زیاتر چەسپانی كیانی هەرێمی كوردستان، پەیوەندییەكە هەر بەوەوە نەوەستا و بەرەو خراپتریش چوو، بەوەی لایەنی توركی بە گومانی قوڵەوە لەهەرێمی كوردستانی دەڕوانی و ناو بە ناو هەڕەشەی هێرش و پەلاماریشیان دەكرد.
تەئكیدكردنەوە بەردەوامەكانی مەسعود بارزانی لەسەر كوردستانیبوونی كەركوك و ئاماژە بە ڕەوایەتی دروستبوونی دەوڵەتی كوردی و هەوڵدان بۆ هەرچی زیاتر فراوانكردنی دەسەڵات و سنوری حكومەتی هەرێم، هەم دەوڵەتی توركیایان زیاتر توڕە دەكرد و هەم لەناوەندە جەماوەرییەكانی توركیادا وێنەی دوژمنێكی خێڵەكی خۆبەزلزان بۆ بارزانی كێشرا.
ئەم نەهجە سیاسییەی دوای 2003 لانیكەم 4 ساڵی خایاند و بەڕای زۆر لەچاودێران دوای 2007 توركیا نەهجێكی نوێی بەرامبەر هەرێمی كوردستان گرتەبەر و بەسەردانەكەی مەسعود بارزانی وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە2010دا، ڕوویەكی فەرمی درایە كرانەوەی ئەو لاپەڕە نوێیە لە مێژوی پەیوەندییە كوردی - توركییەكاندا.
توركیا ستراتیجییەتێكی نوێ دەگرێتەبەر
لەدوای هاتنە سەركاری پارتی داد و گەشە لە توركیا، ئەو وڵاتە نەهجێكی تەواو جیاوازی گرتەبەر. دەكرێ هۆكارەكانی پشت ئەم نەهجە نوێیە لە چەند خاڵێكدا روون بكەینەوە:
1- كاركەرە سیاسییەكەی پشت ستراتیجییەتی نوێی توركیا:
بە بڕوای شرۆڤەوانان، توركیا دەیەوێت ئیتر وەك زلهێزێك بناسرێت و نایەوێت چیتر تەنها بە ناوچەیەكی نفوزی ڕۆژاوا سەیر بكرێ.
توركیا وەك جاران پێویستی بەوە نییە لەژێر چەتری ڕۆژاوادا خۆی حەشار بدات، تا لەچاوتێبڕینی ڕوسیا و وڵاتانی سۆسیالیست خۆی بپارێزێت، چونكە دوو دەیەیە جەنگی سارد كۆتایی هاتووە. هەستیش دەكات بۆ ئەوەی وەك زلهێز و سوپەرپاوەر مامەڵە بكات، پێویستی بە سیاسەتكردنێكی فرەجەمسەر و پێگەیشتوانە هەیە و ناكرێت بە گوتارێكی نەتەوەپەرستییەوە لەگەڵ چواردەورەكەی بجوڵێتەوە. لەم میانەیەدا نایەوێ خۆی بەنوێنەری نەتەوەی گەورەی تورك بناسێنێ و لایەنی كوردی وەك دوژمنێكی گوتارە ناسیۆنالیستییەكەی خۆی تەماشا بكات.
2-كارتێكەرە ئابورییەكە:
بەهۆی گرنگێتی ستراتیجی جوگرافی و سیاسەتێكی ژیرانەی بازرگانی و پەرەپێدانی كەرتی وەبەرهێنانەوە، توركیا ئێستا خاوەن ئابورییەكی ئەوتۆی بەهێزە، كە ڕیزی 16 هەمینی لەسەر ئاستی دونیا وەرگرتوە، ئێستا بووەتە وڵاتێكی ناردەنیكار و پێویستی بە دۆزینەوەی بازاڕی نوێ هەیە و لەم میانەیەدا دەبێ رووبكاتە وڵاتانی رۆژهەڵات.
كوردستانیش لەم هاوكێشەیە بەدوور نییە و دەكرێ بیكاتە بازاڕێكی گرنگی ساغكردنەوەی بەرهەمەكانی و هەمانكات وەك مەسعود بارزانی لەسەردانەكەی توركیایدا بە سیفەتی سەرۆكی هەرێم گوتی، دەتوانێ بشیكاتە پردێك بۆ گواستنەوەی بەرهەمەكانی بۆ ناوچەكانی تری عێراق و تەنانەت وڵاتانی كەنداویش.
جگە لەمە كوردستانیش دەڤەرێكی دەوڵەمەندە و توركیا هەم دەیكاتە ناوچەیەكی جێ نفوزی خۆی لەكەرتی وەبەرهێناندا و خاكەكەی خۆشی دەكاتە پردی گواستنەوەی بەرهەمەكانی كوردستان بۆ ئەوروپا، نمونەی ئەمەش ئەگەری بەشداریكردنی كوردستانە لەپرۆژەی هێڵی گازی سروشتی نابۆكۆدا.
3-وەك ململانێیەك لەگەڵ ئێران:
بەپێچەوانەی سیاسەتە كۆنەكانی توركیاوە، ئێران مەنتقییانەتر لەگەڵ هەرێمی كوردستان مامەڵەی كردووە. هەرچەندە ئێرانیش وەك توركیا دانیشتوانێكی بەرچاوی كوردی هەیە و دەشزانێ كیانی كوردی لەعێراق كار لەكوردەكانی ئەویش دەكات، ئەو وڵاتە مامەڵەیەكی واقعییانەتری لەگەڵ هەرێمی كوردستان كردووە و وەك كیانێكی ئەمری واقع لەناوچەكەدا پەیوەندی جۆراوجۆری لەگەڵ ئەم هەرێمە بەستوە.
توركیاش دەركی بەو ڕاستییە كردوە، كە دژایەتی كوردستانی عێراق وا دەكات، لایەنە كوردییەكان زیاتر خۆیان بخزێننە ژێر هەژمونی ئێرانی. بۆیە پێیوایە بە خۆ نزیككردنەوە لەهەرێمی كوردستان، جگە لەسەپاندنی نفوزی خۆی، زەبرێك لە هەژمونی ئێرانیش دەدات، كە لەئێستادا ئەویش دەیەوێت وەك زلهێزێك لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بناسرێت.
نەهجە نوێیەكە لە دیدگا جیاوازەكانەوە:
*پرۆفیسۆر مایكڵ گەنتەر، هەرچەندە بەپێویستی دەزانێ حكومەتی هەرێم پەیوەندی توندوتۆڵ لەگەڵ توركیا ببەستێت، تا دوای كشانەوەی ئەمریكییەكان وەك پەنایەك لەبەرامبەر گوتاری نەتەوەپەرستی عەرەبی بەكاری بێنێت، هەمانكات ئەوەندە گەشبین نییە لەو هەنگاوە نوێیانەی توركیا. مایكڵ گەنتەر پێیوایە ئەم هەنگاوەش بەشێكە لەو رێگە كلاسیكییەی دەمێكە لەبەرامبەر كورد پیادە دەكرێ كە دەڵێ "پەرتیان بكە و بەسەریاندا زاڵ ببە"، واتە ئەم هەنگاوەی توركیا تەنها بۆ بەكارهێنانی حكومەتی هەرێمە لەدژی پەكەكە و لەدەرەنجامیشدا دژی یەكێتیی گوتاری نەتەوەیی كوردە و لەبەرژەوەندی توركیایە.
*ڤەیسەڵ ئایهان، پرۆفیسۆری یاریدەدەر و مامۆستای زانكۆ و ئەندامی ستافی سەنتەری لێكۆڵینەوە ستراتیجییەكانی ڕۆهەڵاتی ناوەڕاست كە بنكەی سەرەكی لە توركیایە، هەرچەندە گرنگییەكی زۆر دەداتە سەردانەكەی مەسعود بارزانی كە بۆ یەكەمین جارە وەك سەرۆكی هەرێم سەردانی توركیا دەكات و پێیوایە جگە لە ڕەهەندە سیاسی و ئابورییە گرنگەكانی، ئەم سەردانە ڕەهەندێكی سایكۆلۆجیشی هەیە، بە جۆرێك وێنەی مەسعود بارزانی لە میدیا و نێوەندە جەماوەرییەكانی توركیادا گۆڕی و ئەو ڕوانینە ترسناك و دوژمنكارانەی جارانی كاڵكردەوە كە بەرامبەر ئەو و هەرێمەكەی لە توركیا هەبوو، لەهەمانكاتدا پێیوایە ئەم هەنگاوەی توركیا بەرامبەر كوردستان شتێكی تایبەت نییە، بەڵكو بەشێكە لەو تێگەیشتنەی توركیا كە پێیوایە دەبێت مامەڵە لەگەڵ هەموو پێكهاتەكانی خەڵكی عێراقدا بكات و لەم میانەیەشدا بانگهێشتكردنی پێشتری موقتەدا سەدر و تاریق هاشمی و ئەسیل نوجەیفی و عەمار حەكیم و ساڵح موتڵەگ دەكاتە نمونە.
دەرەنجام
دوای ئەوەی توركیا نەهجێكی لۆژیكییانەتری گرتەبەر لەمامەڵە نێودەوڵەتییەكانیدا، هەرێمی كوردستانی كردۆتە یەكێك لە ویستگەكانی ئاشتبوونەوە لەگەڵ ڕۆژهەڵات و بەپێچەوانەی جارانەوە، ئەمجارە كوردستان لەهاوكێشەكانیدا دەرناكات و گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی بێ هەرێمی كوردستان ناتوانێ سەركەوتوانە لەگەڵ رووداوەكانی عێراقدا ڕێ بكات و لەم میانەیەدا سەردانەكەی ئەم دواییەی سەرۆكی هەرێم بەگرنگترین خاڵی وەرچەرخان لەپەیوەندییە نوێیەكانی نێوان هەردو لایەنی توركی و كوردی دادەنرێت.