سیمبوڵەكانی رابردووی كورد لە سەرووی رەخنە و لە دەرەوەی رەخنە نین، بەڵام بێگومان لە سەروی سووكایەتی پێكردن و لە دەرەوەی سووكایەتی پێكردنن

عەتا قەرەداخی

(سووكایەتیكردنی رۆشنبیران و نووسەرانی داگیركەرانی كوردستان بە كورد و بە رابردووی ئەم نەتەوەیە بەشێكە لە پرۆسەی بەردەوامی كۆلۆنیالیكردنی كەلتووری كوردی كە بە بەرنامە و نەخشە جێبەجێ دەكرێت. ئەو كوردەی كە قسەی توركێك یان فارسێك یان عەرەبێك بە بەڵگە دەهێنێتەوە بۆ سەلماندنی لاوازی و ناپاكی برا كوردەكەی خۆی، ئەوە كوردێكی نەزان و كاڵفامە، چونكە دڵی بە قسەی سووكی دوژمنەكەی سەبارەت بە براكەی خۆی خۆش دەبێت).
مێژووی هەر نەتەوەیەك بریتیە لە كۆی ئەو رووداوانەی كە لەسەر جوگرافیای ئەو نەتەوە روویان داوە لەگەڵ ئاستی ئامادەبوونی ئەو نەتەوەیە لەنێو ئەو رووداوانە و چۆنێتی كاركردنی و رۆڵبینینی لە جوڵەی رووداوەكان و ئاستی بە بكەربوونی لە گۆڕینی جوڵە و ئاراستەی ئەو رووداوانە و بەكارخستنیان لە بەرژەوەندی خۆی و ئەویش بە مەبەستی سوود لێوەرگرتنیان و چۆنێتی بەكارخستن و بەكارهێنانیان لە پێناوی بەرژەوەندی باڵای خۆی و بیناكردنی ئێستا و ئایندەدا و ئەویش بە مەبەستی خودسەلماندن و خودبیناكردن و بەشداریكردنی لە بیناكردن و بەرهەمهێنانی شارستانێتی مرۆڤایەتیدا. راستە بە پێی زۆرێك لە تیۆرەكانی كۆمەڵناسی و مێژووی شیكاری كە گرنگترین بەشی مێژووە كۆمەڵ مێژوو درووست دەكات نەك تاكە كەس بەڵام بەهیچ شێوەیەكیش رۆڵی تاكە كەسی دیار یان تاكە كەسی كاریزمی لە مێژوودا بەلاوە نانرێت و پاسیڤ ناكرێت. بەڵكو هەر كەسە بە ئەندازەی رۆڵبینینی لە مێژووی نەتەوە یان كۆمەڵگا و نیشتیمانەكەی یان لە نێو كۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا گرنگی و بایەخی پێدەدرێت. بوون و ئامادەبوونی مرۆڤ لەسەر بنەمای بەشداریكردنی لە بیناكردنی شارستانێتیدا پێناسە دەكرێت. ئێمەی كورد كە تاكو ئێستا لەسەر نەخشە و جوگرافیای بوون و لەسەر ئاستی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی ون و نادیارین لەبەر ئەوەیە كە نەمانتوانیووە لە رووی كار و بەرهەمهێنانی شارستانێتیەوە چ لەسەر ئاستی ناوخۆ چ لەسەر ئاستی جیهان خۆمان بسەلمێنین. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە لەبەردەمی دوو رێیانێكدا وەستاوین، ئەویش ئەوەیە ئایا ئێمە رێز لە رابردووی خۆمان بگرین و وەها سەیری بكەین ئەوە بەشێكە لە بوونی ئێمە لە رابردوودا و چەندیش لاواز و بێ نموود بێت ئەوە مێژوومانە و هەموومان لێی بەرپرسیارین؟ یان ئەوەتا بێ ئەوەی بیر لەوە بكەینەوە كە ئەو رابردووە رابردووی هەموومانە و بەشێكە لە بوونی ئێمە هێڵی راست و چەپی پێدا بهێنین و پێمان وابێت كە دەتوانین لە چركە ساتێكدا دابڕان لەو رابردووە بكەین و ئێستایەكی گەش و داهاتوویەكی گەشتر بینا بكەین كە ئەوەش شتێكی مەحاڵە، چونكە مێژوو بەقەڵەمباز ناڕوات. بەهەرحاڵ مەسەلەكە بەهەر جۆرێكیان بێت ناشێت ئێمە یان هیچ كۆمەڵگایەكی تر لە رابردووی خۆی پەرت بكرێت و ئەوەش ئاشكرایە كە بەبێ بوونی رابردوو هەروا ئاسان نییە ئێستا و ئایندە بینا بكرێت. هەڵبەت مەبەستمان لەم قسەیە ئەوە نییە كە رابردوومان بە هەموو باش و خراپەكانیەوە بەلاوە پیرۆز بێت نەخێر هیچ رابردوو و ئێستا و داهاتوویەك پیرۆز نییە، بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت كە سووكایەتی بە رابردوو بكرێت. تاكو ئێستا نەمانبینیووە یان نەمان خوێندووەتەوە كە گەلێك یان نەتەوەیەك هێڵێكی راست و چەپ بەسەر رابردووی خۆیدا بهێنێت و ئیدیعای ئەوەش بكات كە دەیەوێت ئێستا و ئایندەی هەبێت. تاكو ئێستا ئەمەریكیەكان بە رێزەوە سەیری كەسێتی جۆرج واشنتۆن دەكەن، كە رزگاركەر و درووستكەری ئەمەریكای سەربەخۆیە. هیندییەكان بە رێزەوە سەیری جەواهێر لال نەهرۆ دەكەن و ئایەتوڵای خومەینیش لەلای شیعەی ئێرانی تاكو ئێستا نموونەی باڵای سەركردەی رۆحی و كاریزمییە. ناسیونالیستە عەرەبەكان تاكو ئێستا بەرێزەوە سەیری جەمال عەبدولناسر و سەدام حسێن دەكەن، هەمووشمان دەزانین كە مێژووی مرۆڤایەتی بەدەگمەن خوێنڕێژی وەكو سەدام حسێنی بەخۆیەوە بینیووە. مەبەستم لەم قسەیە ئەوە نییە كە ئێمەش وەكو ناسیونالیستی عەرەبی كوێرانە بەهەموو رابردووی خۆمان بڵێین باش و پەسەندە. بەڵام دەبێ بزانین زۆرینەی نەتەوەكانی دنیا كە شانازی بە رابردووی خۆیان و بە هێما و سیمبوڵەكانی خۆیانەوە دەكەن نەمەترسی لە ناوچوونیان هەیە و نە كێشەی نەبوون و قەیرانی شووناس وەكو كورد ئەوەی كورد بەدەست ئەو قەیرانەوە دەناڵێنێت بەڵام دەبینین ئەوانی دی بەو هەموو ئامادەبوونەشەوە نەك هەر رێگانادەن خەڵك سووكایەتی بە رابردوویان بكات، بەڵكو هەموو ئەو بنەمایانە وەكو بەشێك لە ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان سەیر دەكەن و هەر پێلێنانێكی بە بەزاندنی هێڵی سوور دادەنێن.
بەگوێرەی مێژووی كورد وەكو نەتەوەیەك كە تاكو ئێستا لە رووی بەشداریكردنی لە بیناكردنی مێژووی مرۆڤایەتیدا هیچ ئامادەبوونێكی نییە و ئەوەش وایكردووە وەكو نەتەوەیەكی نەبینراو سەیر بكرێت یان تەنانەت دەتوانین بڵێین ئەوەندە ئامادەبوونی نەبووە كە لە لایەن ئەوانی ترەوە سەیریش بكرێت، بۆیە ئەوەی كە هەیەو دەشێ لە كۆنەستی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای كوردیدا وەكو جۆرێك لە ئامادەبوون سەیری بكرێت ئەو مێژووە ناوخۆیی یان لۆكاڵیەیە كە هەیەتی كە ئەوەش لە زۆر رووەوە بووەتە هێزێكی مەعنەوی بۆ رێگاگرتن لە رووخاندن و تێكشكاندن و لەناوچوونی تەواوەتی ئەم پێكهاتە ئیتنیكیە كە ئێستا گەورەترین پێكهاتەی ئیتنیكی بێ دەوڵەتە لەسەر گۆی زەوی. لە سنووری ناوخۆی كوردستان و تا ئەندازەیەكیش لەسەر ئاستی ئەو دەوڵەتانەی كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە، ئەو مێژووە ناوخۆییە مایەی جۆرێك لە شانازییە بۆ مرۆڤی كورد، چونكە توانیوێتی بە شێوازی جۆراوجۆر بەرگری لە مانەوەی خۆی بكات و رێگا نەدات ئەوانی داگیركەری كوردستان بە تەواوەتی تێكیبشكێنن و لە ناوی ببەن، بە ئاشكراش دەتوانین بڵێین كورد لە پێناوی مانەوەدا خەباتی زۆری كردووە و خوێنی زۆری بەخشیووە، بێگومان لەو سەروبەندەشدا كاری ناجۆر روویداوە و هەڵەش كراوە و كەموكورتیش هەبووە چ لەلایەن سەركردەی بزووتنەوەكانەوە چ لە لایەن ئەوانەی كە بەشداری بزووتنەوەكانیان كردووە، چ لە لایەن میللەتیشەوە، چونكە سەرئەنجام بە سەركردە و خەباتگێڕان و پێشمەرگە و خەڵكیشەوە هەر هەموو كوڕی كۆمەڵگای كوردی و واقیعی سەخت و ناجۆری كوردستانی داگیركراو و دابەشكراو و بە بەرنامە دواخراو نەخوێندەواركراو بوون.
بێگومان دەبێ لەو روانگەیەوە سەیری هەریەكە لەو بزووتنەوانە بكرێت كە بە هەموو كەموكورتیەكانیشیانەوە بەشێكن لەمێژووی گەلی كورد و دەبێ واقیعبینیش بین و بزانین ئەو كەسێتیانەی كە رابەرایەتی و سەركردایەتی بزووتنەوەكانیان كردووە كەسانێك بوون لە نوخبەی دیاری كۆمەڵی كوردەواری كە ئەوانیش بۆ قۆناغەكانی پێشتر شێخ و ئاغا و بەگ و مەلای كوردستان بوون، هۆكەشی ئەوەیە كە ئەو گوڵبژێرە لە چین و توێژەكانی تری كۆمەڵی كوردەواری هوشیارتر بوون، بەڵام لەبەرئەوەی خەباتی كورد هەر لەسەرەتاوە و تەنانەت لە پێش دەركەوتن و پەرەسەندنی ناسیونالیزمی كوردی و لە پێش دەركەوتنی ناسیونالیستێكی بەهێزی كوردیشدا خەباتی گەلێكی داگیركراو و دابەشكراو بووە و ئەو خەباتەش شێوازی خەباتی رزگاری نیشتیمانی وەرگرتووە و سەركردە و رابەرانی ئەو بزووتنەوانەش سیما و رووخساری سەركردە و رابەری نەتەوەییان وەرگرتووە و لە رووی مەعنەویشەوە لە كۆنەستی كوردەواریدا هێما و سیمبوڵی بەرگری و خۆڕاگری كۆڵنەدان و نەبەزین و چۆك دانەدان بوون و تەنانەت دووژمنان و داگیركەرانی كوردستانیش وەكو قەڵای سەخت سەیری ئەو سیمبوڵانەی مێژووی كوردیان كردووە و بە كۆسپ و بەربەستیان داناون لە رێگای جێبەجێكردنی بەرنامە و نەخشەكانیاندا بۆ لەناوبردنی تەواوەتی كورد. لێرەوە ئەوە ئاشكرا دەبێت كە ئەگەر بڕوامان بە ئایندەی كورد هەبێت، دەبێ بڕوا بەوە بهێنین كە زیندووكردنەوەی كورد و بیناكردنەوەی كەسێتی تێكشكاوی كوردی تەنیاو بەس تەنیا بە جێبەجێكردنی پرۆژەیەكی گەورەی رێنیسانسی نەتەوەیی دەبێت كە ئەو پرۆژەیەش چەندین پایەی گرنگ و سەرەكی هەیە، كە یەكێك لەو پایانە هێما و سیمبوڵەكانی رابردووە و دیارە ئەوەش ئاشكرایە كە یەكێك لە پایەكانی ناسیونالیزم ئەفسانەیە، كە دەشێ لەو میانەدا نەتەوە بە خەیاڵ سەركردەی ئەفسانەیش لە رابردووی خۆیدا درووست بكات بۆ زیندووكردنەوەی رۆحی كەسێتی ئەفسانەیی نەبەزیوو لە نەستی تاكەكانی ئێستایدا، هەر بۆیە ناوهێنانی شێخ عوبەیدوڵای نەهری و شێخ عەبدولسەلامی بارزانی و شێخ سەعیدی پیران و شێخ مەحمودی بەرزنجی و سەید رەزای دەرسیم و قازی محەمەد و مەلا مستەفای بارزانی و قاسملۆو.. بۆ هەر تاكێكی كوردی كە تەنانەت بنەمایەكی لاوازی هەستی ناسیونالیزمانەشی هەبێت، دەبنە سەرچاوەی وروژان و زیندووكردنەوەی ئینتیمای نەتەوەیی و نیشتیمانی كە ئەوەش ئەو رووبەرەیە كە تێیدا هێما و سیمبوڵەكانی رابردوو دەبنە پایە بۆ ناسیونالیزمی كوردی و تەنانەت بۆ رێنیسانسی نەتەوەیش لەگەڵ چەندین توخم و رەگەزی تردا پێكەوە كاردەكەن.
دیارە بۆ نەتەوەیەك ئەگەر كۆمەڵی هێما و سیمبوولی رابردووی هەبێت، ئەوا دروستكردنی سیمبوڵی گەورەی ئەفسانەیی ئاسانترە بە مەبەستی كردنی بە پایەی رێنیسانسی نەتەوەییو كردنی بە پایەی ناسیونالیزم كە ئەوەش بەمەبەستی زەمینەسازییە بۆ دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی، هەر بۆیە لەم روانگەیەوە مایەی پرسیارە كە نەتەوەیەك هەبێت سووكایەتی بە رابردووی خۆی بكات، بە هەموو توخم و رەگەزەكانیەوە. دیارە بە گوێرەی كورد زۆر لەو رابەرانەی بزووتنەوەكان لەو ئاستەدان ببنە پایەی رێنیسانس و پایەی ناسیونالیزمی كوردی، ئەگەر ئێمە لە ئێستادا لەوە تێبگەین كە بایەخی ئەو هێما و سیمبوڵانە لەو رووەوە چەند گرنگە، بێگومان هیچ كام لە هێما و سیمبوڵەكانی رابردووی كوردیش هەمان شێوەی هێما و سیمبوڵی نەتەوەكانی تر لە سەرووی رەخنە و لە دەرەوەی رەخنە نین، بەڵام بێگومان لە سەروی سووكایەتی پێكردن و لە دەرەوەی سووكایەتی پێكردنن، بەتایبەتیش ئەگەر كەسانێكی سەر بەنەتەوە داگیركەرەكانی كوردستان ئەو سووكایەتیە بكەن، ئیتر گرنگ نییە ئەو بێگانە داگیركەرانەی كوردستان لە چ ئاست و پلە و پایەیەك دان، چونكە ئەوە ئاشكرایە ئامانجیان لە سوكایەتیكردن بە مێژووی كوردو بە راپەڕینەكانی كوردو بە هێماو سیمبوڵەكانی كورد بۆ سووكایەتیكردنە بە گەلی كورد و بۆ ئەوەیە ئەمانیش بەشداری رژێمی نەتەوە داگیركەرەكانیان بە دژی كورد بكەن، بەڵام لە سەنگەرێكی ترەوە كە سەنگەری كاری موخابەراتی و بەناو كەلتووریە، بەڵام لە راستیدا كارەكانیان بەشێكە لە هەمان پرۆسەی كۆڵۆنیالیكردنی كوردستان كە دەشێ بە كۆلۆنیالیكردنی كەلتووری كوردی لە لایەن ئەوانی داگیركەری فارس و عەرەب و توركەوە جێبەجێ بكرێت.