بەبێ بوونی ستراتیژی نەتەوەیی ناشێت تەسەوری ئەوە بكرێت، كە بینای كەسێتی كوردی بكرێتەوە

عەتا قەرەداخی

مەبەست لەوشەی ستراتیژ هونەری نەخشەدانانە بۆ جێبەجێكردنی پلان یان پرۆژەیەك. بەزۆری ئەم زاراوەیە لەبواری سیاسەتدا بەكاردێت و زۆرینەی وڵاتانی خاوەن دەوڵەت و شوناس دامەزراوەی تایبەتی خۆیانیان هەیە، لەژێر ئەم ناونیشانەدا و لەزۆر لەوڵاتانیش دامەزراوەی ستراتیژی، یان دەزگای لێكۆڵینەوەی ستراتیژی دەوری كاریگەر دەبینێت، لەدروستكردنی بڕیاری سیاسی دا و لەسەر بنەمای توێژینەوە و لێكۆڵینەوەكانی ئەم جۆرە دەزگا و دامەزراوانە وڵات یان دەوڵەت هەندێ بڕیاری گرنگ و چارەنووسساز دەدات. لەوڵاتێكی وەكو ئەمەریكا كە تا ئەندازەیەكی لەبەرچاو جۆرێك لەجێگیری لەسیاسەت و بەڕێوەبردندا هەیە، لەبەر ئەوەیە چەندین دەزگای ستراتیژی هەیە، كە تایبەتمەندن لەلێكۆڵینەوە و توێژینەوەی بوارە جۆراوجۆرەكانی سیاسەتی ئەو وڵاتەدا و بەبێ لەبەرچاوگرتنی دەرئەنجامی لێكۆڵینەوەكانی ئەو دامەزراوانە، نە سەرۆكی دەوڵەت و نە هیچ پنتێكی تری دەسەڵات، ناتوانێت بڕیاری چارەنووسسازانە پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوە و تەنانەت ناوەوەش بدات. بەگشتی دەزگا ستراتیژییەكانیش لەزۆربەی وڵاتاندا دەزگای نەتەوەیی و نیشتیمانین و لەبەرژەوەندی گەل و وڵات و دەوڵەت كاردەكەن، نەك حیزب و گروپ و دەستەیەك، هەر ئەوەش وایكردووە، كە كەسانی شارەزا و پسپۆڕ و لێزانی ئەو بوارە لەو دامەزراوانەدا كۆبكرێنەوە و نەك هەر ئینتیمای حیزبی لەو بوارەدا بە پێوانە دانانرێت، بەڵكو كاری ستراتیژی كارێكی تەواو تەكنیكارانە و پرۆفیشناڵانەیە و سنوورەكانی گەل و نەتەوە و نیشتیمانیش دەبەزێنێت، بۆ نموونە دەزگا ستراتیژییەكانی ئەمەریكا نەك هەر بەپێی پێوەری حیزبی كارناكەن و كادیرەكانیان هەڵنابژێرن، بەڵكو چەندین توێژەر و كادیری لێهاتووی رۆژهەڵات و رۆژئاوایان لەو دەزگایانەی خۆیاندا كۆكردووەتەوە و سوود لەتواناكانیان وەردەگرن.
بێگومان ئەوە نەك بۆچوونێكی واقیعی نییە كە كوردستان بە وڵاتێكی وەكو ئەمەریكا بەراورد بكەین، بەڵكو جۆرێكیشە لەخراپ تێگەیشتن، چونكە بەبێ ناسینی واقیعی خۆمان، ئێمە ناتوانین هیچ هەنگاوێكی دروست بنێین. هەر بۆیە دەبێ دیسان لەسەر بنەمای تێگەیشتن لەو واقیعە و بە ئەندازەی ئەوەی كە دەشێ پێمان بكرێت باسی پێویستبوونمان بە دامەزراوەی ستراتیژی و بەو پێیەش ستراتیژی نەتەوەیی و نیشتیمانی بكەین، كە ئەمەی دواییان زیاتر پەیوەندی بە ئاستی پێگەیشتن و كامڵبوونی ناسیونالیزمی كوردی و گوتاری ئەو ناسیونالیزمەوە هەیە. دیارە ناشێت تەسەوری بوونی ستراتیژی نەتەوەیی بكەین، بەبێ بوونی ناسیونالیزمێك كە بەراستی هەڵگری پرۆژەی ناسیونالیزمی كوردی بێت، كە ئەو پرۆژەیەش بێ هیچ سەوداگەری لەسەركردنێك بریتیە لەدروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی. هەڵبەت بوونی ستراتیژی نەتەوەییش بنەمایە بۆ دامەزراندنی دەزگای ستراتیژی و كە دەبێ ئەركی ئەو دەزگایەش دیاریكردنی ستراتیژی كوردایەتی بێت و تاكە پێوانەشی بۆ ئەو مەبەستە دەبێ لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندییە باڵاكانی نەتەوە بێت، بەجۆرێك كە بیناكردنەوەی كەسێتی تێكشكاوی كوردی و بیناكردنەوەی مرۆڤی كورد خاڵی سەرەكی ئەو پرۆژەیە بێت، چونكە بەبێ بوونی ستراتیژی نەتەوەیی ناشێت تەسەوری ئەوە بكرێت، كە بینای كەسێتی كوردی بكرێتەوە.
لەكوردستاندا راستە لەدوای راپەڕینەوە كەم تا زۆرێك باس لەستراتیژی نەتەوەیی دەكرێت، بەڵام لەبەر لاوازی ناسیونالیزمی كوردی و بەو پێیەش نەبوونی پرۆژەی نەتەوەیی كوردی كە بتوانرێت بە پرۆژەی ستراتیژی بۆ بیناكردنەوەی كەسێتی كوردی لەهەموو روویەكەوە دابنرێت، كارێكی ئەوتۆ یان بنەمایەكی ئەوتۆی ستراتیژیمان نییە، كە شایانی باس بێت. ئەو قسە و نووسینانەش كە لەبارەی ستراتیژەوە كراون و نووسراون دەكرێن و دەنووسرێن لەبواری كاردا هیچ ئامادەبوونێكیان نییە، چونكە نە ئاستی ئەو بۆچوون و نووسینانە لەو ئاستەدایە، كە بتوانێت بنەما بێت بۆ دروستكردنی بڕیاری سیاسی نە سەركردایەتی سیاسی كوردیش لەبەر زۆر هۆكاری ناوخۆیی و كەلتووری و حیزبی لەكوردستاندا گەیشتۆتە ئەو ئاستەی كە بڕوای بەوە هەبێت، دەبێ هەر بڕیارێك لەسەر بنەمای توێژینەوە و لێكۆڵینەوەی جۆراوجۆر بكرێت. رەنگە لەبواری كاركردندا مەسەلەكە لەوە زیاتر نەبێت، كە دەزگایەك یان چەند دەزگایەك بەناوی دەزگای ستراتیژی دروستبكرێت و وەكو زۆرینەی دامودەزگاكانی تری وڵات تەنیا هەر ناو بێت. ئەمە جگە لەوەی كە ئەم دەزگایانەش لەبری ئەوەی دەزگای نەتەوەیی و نیشتیمانی بن، دەزگای حیزبین و كارەكانیشیان لەبری ئەوەی پەیوەندی بە ستراتیژی نەتەوەیی و تەنانەت ئاسایشی نەتەوەییەوە هەبێت، پەیوەندییان بە مەسەلە ناوخۆییەكان و كێشە و ململانێكانی ناوخۆ و تەنانەت زانیاری لەسەر یەكتر كۆكردنەوە و ئیش لەسەر یەكتركردن هەیە.
بەپێی واقیعی رۆشنبیری سیاسی و بەئاگایی نوخبەی سیاسی و ئەكادیمیانی بواری زانستە سیاسیەكان تاكو ئێستا نەك مەسەلەی ستراتیژ لای ئێمە نەبووەتە بابەتێك كە شووناس یان جێگای هەبێت، بەڵكو ئەكادیمیەكانی بواری زانستە سیاسیەكانیش بەداخەوە جیاوازییەكی ئەوتۆیان نییە لەگەڵ زۆرینەی ئەو كەسانەی كە لەكوردستان لەرێگای كاری حیزبیەوە هاتوونەتە ناو بواری سیاسەت. مەبەستمان لەم قسەیەش ئەوەیە كە تاكو ئێستا سیاسەت و ستراتیژ وەكو بابەتی زانستی یان پرۆفیشن سەیر ناكرێن و بكەری زانستی سیاسی و سترتیژیش لەكۆمەڵگای ئێمەدا نەبوونەتە كەسانی پرۆفشناڵ، هەتا بتوانن بابەتیانە لەو بوارانەدا كار بكەن.
بەرژەوەندییەكانی نوخبەی سیاسی یان ستراتیژی نەتەوەیی؟
ئێمە لێرەدا دەمانەوێت لەتەنیا روانگەیەكەوە سەیری ئەو بەشەی ستراتیژ بكەین، كە دەشێ لەم بەشەی كوردستاندا بە ستراتیژی نەتەوەیی لەئێستادا دابنرێت، واتە نامانەوێت لەسەر ئاستی گشتی باسی ستراتیژی نەتەوەیی كورد بكەین، یان لەبارەی كوردستان لەستراتیژی دەوڵەتاندا بدوێین، بەڵام رەنگە ناراستەخۆ ناچاربین لەبارەی ستراتیژی ئەو دەوڵەتانەوە بدوێین، كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە و بارودۆخی ئێستای كوردستانی عێراق راستەوخۆ یان ناراستەخۆ كاریگەری لەسەر ئەوانیش هەیە، كە دەشێ ئەو كاریگەریە سەبارەت بە كوردی بەشەكانی تری كوردستان كاریگەرییەكی پۆزەتیف بێت و بەرامبەر بەدەوڵەتانی داگیركەری كوردستانیش كاریگەرییەكی نێگەتیف بێت، كە ئەم هاوكێشەیەش راستەوخۆ و ناراستەخۆ كاریگەری پێچەوانەی لەسەر ئەزموونی دەسەڵاتداری هەرێمی كوردستان هەیە، ئەویش لەو روانگەیەوە كە كوردی بەشەكانی تر ئومێد لەسەر ئەم ئەزموونەی ئێمە بنیاد دەنێن و بەو چاوە سەیری دەكەن، كە دەبێتە پاڵپشت و هێز بۆ پێكهێنان و دروستبوونی ستراتیژی نەتەوەیی لەسەر ئاستی كوردستانی گەورە. داگیركەرانی كوردستانیش بەو چاوە سەیری ئەم بەشەی كوردستان دەكەن، كە كاریگەری خراپی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی بەزۆر سەپێندراوی وڵاتەكانی ئەوان دەبێت و ئەوەش وایان لێدەكات لەهەر رێگایەكەوە بۆیان بكرێت هەوڵی رووخاندن و لەناوبردنی ئەم دەسەڵاتەی ئێمە بدەن. ئەنجا بۆ ئێمە گرنگە لەو ستراتیژە هاوبەشەی داگیركەرانی كوردستان تێبگەین و هەرگیز وەها سەیریان نەكەین، كە ئەوان پشت و پەنا و یاردەدەری ئێمەن، چونكە ئەو بۆچوونە هەرگیز راست نییە و تەنانەت ئەگەر دەوڵەتانی داگیركەری كوردستان لەقۆناغێكدا پشتگیریان لەبزووتنەوەی بەشێكی كوردستان بە دژی داگیركەری ئەو بەشە كردبێت، ئەوە لەپێناوی بەرژەوەندی و مەسەلە ستراتیژییەكانی خۆیاندا بووە، نەك لەپێناوی كورددا.
ئەگەر ستراتیژی نەتەوەیی بریتی بێت لەدانانی نەخشەی جێبەجێكردنی پرۆژەیەك، كە گوتاری ئەو پرۆژەیە بریتیە لەگوتاری نەتەوەیی كوردی و گەوهەری ئەو گوتارەش خۆی لەدروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەییدا ببینێتەوە، ئەوا دەبێ ئێمە خۆمان لەهەندێ خەیاڵ رزگار بكەین و لەئێستادا باس لەسنوور و رەهەندەكانی ستراتیژی نەتەوەیی لەم بەشەی كوردستاندا بكەین و بەو پێیەش دەبێ بڕوا بەوە بهێنین، كە گەوهەری ئەو گوتارەی كە رۆحی ستراتیژی نەتەوەیی كورد لەم بەشەی ئێستای كوردستاندا پێكدەهێنێت، لەو سیاقەدا بەرجەستە دەكرێت، كە داخۆ زیاترین دەستكەوتێك لەمافە بنەڕەتیەكانی كورد كە دەشێ لەئێستادا حكومەتی هەرێمی كوردستان یان خەڵكی هەرێمی كوردستان لەرێگای خەباتی دیموكراسی و یاساییەوە بەدەستی بهێنن چیە و چۆن دەتوانن هەموو قورسی خۆیان بەكاربهێنن بۆ بەدەستهێنانی زیاترین رێژەی شیاو لەمافەكانی كورد. واتە ئێمە دڵنیاین لەبارودۆخی ئێستای عێراق و ناوچەكەشدا نە كورد وەكو نەتەوە نە وەكو ئەم بەشەی كوردستان ناتوانێت بگات بە هەموو مافە نەتەوەییەكانی كە خۆی لەدروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیدا دەبینێتەوە. بەڵام ئایا كاركردن بە لۆجێكی عەقڵ و بە بڕوابوون بەوەی كە مادەم بڕوامان بە خەباتی دیموكراتی و یاسایی هەیە، مانای وایە دەستكەوتەكانی كورد بە شێوەی هێمن و بە دوای یەكدا جێبەجێ دەكرێن و ئەم شێوازەش لەكاركردن دەشێ لەروویەكی ترەوە شانبەشانی كاریگەری نێگەتیف لەهەمان كاتدا كاریگەی پۆزەتیفیشی هەبێت. ئەویش ئەوە بێت كە كورد هێدی هێدی ئامادە دەبێت بۆ خۆ بەڕێوەبردن و بۆ بیناكردنی عەقڵی دامەزراوەیی و بۆ بە دامەزراوەكردنی سیستەمی فەرمانڕەواییو بەڕێوەبردنی كوردستان لەرووی ئیداری و كۆمەڵایەتی و سیاسی و عەقڵیشەوە. كەواتە ئەگەر بارودۆخی كوردستان بەمجۆرە بێت، ئایا دەبێ لەقۆناغی ئێستادا سەركردایەتی سیاسی كورد و سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان چۆن كاربكات و چ ستراتیژێك پەیڕەو بكات؟
ئێمە باش دەزانین كە سیاسەتی خراپی داگیركەرانی كوردستانی بەرامبەر بە گەلی كورد ئەوەی لەكۆنەستی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای كوردیدا بەرهەمهێناوە، كە هەمیشە كورد خۆی وەكو ئۆپۆزسیۆن ببینێت. ئەوەش ئاشكرایە كە ئەو بارەی ئۆپۆزسیۆنی تێدایە لەهیچ كاتێكدا بارێكی ئەوتۆ نییە كە بەهێمنی و بە لۆژیكی عەقڵ و لەئەنجامی لێكۆڵینەوە و هەڵسەنگاندندا كاربكرێت، بەڵكو بەپێچەوانەوە واقیعی ناجۆری كوردستان وایكردووە كە هەمیشە ئێمە كە لەسەنگەری ئۆپۆزسیۆندا بووین، بكەوینە ژێركاریگەری مۆتیڤی سۆز و عاتیفە و هەڵچوونەوە و هەموو جولە و هەڵسوكەوت و تەنانەت بڕیاردانیشمان وەكو بەرهەمی ئەو توخمانە و كاردانەوە دەربكەوێت و ئەوەش وابكات كە ئێمە لەبری ستراتیژ هەمیشە كارەكانمان كاتی بێت و بچێتە سیاقی تاكتیكی ئاسایی رۆژانەوە. بەهەرحاڵ ئەگەر بارودۆخی هەست بە ئۆپۆزسیۆنكردنی كورد لەعێراقدا تاكو راپەڕینی 1991 و تەنانەت ئەگەر تا رووخاندنی رژێمی بەعسیش پاساوێكی هەبووبێت، بەوەی كە ئێمە لەبەردەم هەڕەشەداین، ئەوا دەبێ بزانین لەدوای روخاندنی بەعسەوە هیچ بیانوو و پاساوێك نەماوەتەوە بۆ ئەوەی كە ئێمە لەعێراقدا چیتر خۆمان بە ئۆپۆزسیۆن بزانین، بەتایبەتی كە لەماوەی رابردوودا ئێمە وەكو كورد و وەكو هەرێمی كوردستان بەشداری واقیعیانەی سیستەمی فەرمانڕەوایی بووین لەعێراقدا، ئیتر ئەو پێگەیەی خۆمانمان تا چ ئاستێ بەكارهێناوە و چۆن كارمان كردووە، ئەوەیان مەسەلەیەكی ترە. كەواتە ئێستا كاتی ئەوەیە كە كورد لەبری سۆز و عاتیفە بە عەقڵ و بە لۆجیك كاربكات و لەبری كاری رۆژانە و تاكتیكی كورت تەمەن، ستراتیژی درێژخایەن دابنێت و بەپێی توانا و بەپێی شیان كاری پێبكات، كە ئەو ستراتیژەش ستراتیژی نەتەوەییە.