|
 ئەحمەد
ئینان، لەساڵی 1962 لەشارۆچكەی ئادیەمان
لەدایكبووە. دەرچووی زانكۆی سەلجوق، كۆلیژی
ئیلاهیاتە. خاوەن چەندین لێكۆڵینەوەیە
دەربارەی كلتوور و سیستەمی بەڕێوەبەرایەتی
حكوومەت لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست. خاوەن
بڕوانامەی دكتۆرایە لەئیلاهیات. لەزانكۆی
دیجلەی ئامەد لەكۆلیژی ئیلاهیات لەبەشی زانستە
ئیسلامیەكان مامۆستای تەفسیرە. جگە لەزمانی
كوردی و توركی، هەردوو زمانی عەرەبی و
ئینگلیزی بەباشی دەزانێت.
سڤیل: هێمن خۆشناو
سڤیل: جێسیكا ماس رۆژنامەنووسی هۆڵەندی لەدوا
راپۆڕتی خۆی دەربارەی جەماوەری پارتەكان
لەشاری ئامەد دەڵێت "ژمارەی لایەنگرانی
حیزبوڵڵا لەژمارەی لایەنگرانی PKK زیاترە".
هەمان راپۆرت ئاماژە بەوە دەكات كە رێكخراوی
ئەلقاعیدە بەئاسانی ئەندامانی لەناو حیزبوڵڵا
دەدۆزێتەوە، كە زۆربەیان كوردن. ئایا ئەو
ئاماژەیە راستە؟
ئەحمەد ئینان: نازانم ئەم راپۆڕتە لەسەر چ
بنەمایەك نووسراوە، بەڵام بەمەزەندەی من ئەم
راپۆڕتە بابەتیانە نییە. وەكو هەموومان
دەزانین، حیزبوڵڵا و PKK دوو رێكخراوی
نایاسایین. بۆیە دەستنیشانكردنی ئەندامان و
رادەی جەماوەریان كارێكی هێجگار سەختە، ئەگەر
مەحاڵیش نەبێت. تەنانەت زەحمەتە ناوەندە
ئیستخباراتیەكانیش بتوانن ئەمە بكەن. بۆیە
بەبۆچوونی من ئەو رۆژنامەنووسە هۆڵەندیە
هەندێك زانیاری سەڕوویانەی بەكارهێناوە لە
راپۆرتەكەیدا. بەهەمان شێوە نازانم ژمارەی
كورد لەناو رێكخراوی ئەلقاعیدە چەندە، چونكە
تەنیا رێكخراوە ئیستیخباراتییەكان دەتوانن
وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە.
سڤیل: بەهۆی چ پاڵنەرێكەوە لاوانی كورد
بەتایبەتی، پەیوەندی بە رێكخراوە ئسوڵیەكان
دەكەن؟
ئەحمەد ئینان: چەندین پاڵنەر هەیە گەنجانی
كورد بەرەو پەیوەندیكردن بەم رێكخراوە
توندڕەوانە هاندەدات، وەكو دەزانین رووداوە
كۆمەڵایەتییەكان تەنیا بەهۆی فاكتەرێكی
كۆمەڵایەتییەوە نایەنە ئاراوە. بەڵام
بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێین سیستەمی جیهان
هێشا كێشەكانی كۆمەڵگای كوردی چارەسەر
نەكردووە، بۆیە بەشێك لەكوردان هەندێك
بزوتنەوەی نوێ دادەمەزرێنن. پێویستە ئەو
كوردانەی پەیوەندی بەرێكخراوە توندڕەوەكان
دەكەن، پەروەردە بكرێن. نەتەنیا كورد بەڵكو
پێویستە لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست تورك، فارس و
عەرەبیش سەرلەنوێ پەروەردەببن. بۆ ئەمەش
پێویستە لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست دیموكراسی
سەقامگیر ببێ. پێویستە هەموو نەتەوەكانی
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سیستەمی بەڕێوەبردنی
تایبەت بەخۆیان دابمەزرێنن. بەڵام هیچیتر خۆ
بەڕێوەبردن نایەتە واتای دامەزراندنی دەوڵەتی
سەربەخۆ. بەپێچەوانەوە لەژێر دەسەڵاتی
دەوڵەتێكیش، هەر نەتەوەیەك دەتوانێ خۆی
بەڕێوەببات. پێموایە هەرچەند دیموكراسی
لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشبكەوێت، بەو رادەیە
كوردپەروەردە دەبن لەرێكخراوی توندڕەو
دووردەكەونەوە. لەلایەكی تر زۆربەی گەلی كورد
موسڵمانە، پێویستە رێز لەئایینی ئەوان بگیرێت.
سڤیل: حیزبوڵڵا چ جۆرە گوتارێك بەبنەما دەگرێت
بۆ راكێشانی كورد بەلای خۆیەوە؟
ئەحمەد ئینان: ئەوان لەگوتاری خۆیاندا ئایینی
ئیسلام بەبنەما دەگرن. بەڵام پێموایە
لەتێگەیشتنی ئایین سەقەتیەك هەیە. ئەوان جەخت
لەوە دەكەنەوە كە ئایینی ئیسلام هاوشانی
دیموكراتی بەڕێوەناچێت. ئەم چەمكە لۆژیكێكی
سەقەتە، ئیسلام و دیموكراتی بەیەكەوە و
لەناویەكتر ئاوێتە بوونە. دیموكراتی
لەناوخۆیدا رێز لەهەموو ئایینێك دەگرێت. بۆیە
پێویستە دیموكراتی و ئیسلام راست بخوێنینەوە.
سڤیل: كاردانەوەی پارتە كوردیەكان لەبەرامبەر
پەرەسەندنی بزوتنەوە ئیسلامیەكان لەباكووری
كوردستان چیە؟
ئەحمەد ئینان: لەو كاتەدا كادرانەوەیەكی
شایانی باسكردن بێ لەئارادانیە. بەر لە 15 ساڵ
كاردانەوەی توند لەنێوان پارتە كوردییەكان و
حیزبولڵادا هەبوو. بەڵام ئێستا ئەوە نابینرێت.
هیوادارم هەموو كێشە و قەیرانەكان، بەشێوازی
گفتوگۆی مەدەنیانە، چارەسەر بكرێن. پێویستە
ئێمە وەكو مرۆڤ لەگەڵ یەكتر گفتوگۆ بكەین و
كێشەكانمان چارەسەر بكەین.
سڤیل: بانگەشەی لێكترازانی حیزبوڵڵا
لەناوخۆیدا بەهۆی دەستبەرداربوون لەچەك هەیە.
ئایا بۆچوونی كوردەكانی ناو حیزبوڵڵا
لەوبارەیەوە چیە؟ ئایا ئەوان پەیوەستن
بەبەكارهێنانی چەك یان لەدژی دەوەستنەوە؟
ئەحمەد ئینان: لەبەرئەوەی ئەم رێكخراوە
نهێنیە، زانیاریم لەوبارەیەوە نیە. بەڵام
ئەوەی ئاشكرایە بەتوندوتیژی كێشەكان چارەسەر
ناكرێن.
سڤیل: چەند سەرچاوەیەكی نزیك لەبزوتنەوەی
(فەتحوڵڵا گوللەن) بانگەشەی ئەوە دەكەن، كە
كورد لەم ساڵانەی دوایی بەشەپۆڵ پەیوەندی
بەبزوتنەوەكەیان دەكەن، راستی ئەم بانگەشانە
چییە؟
ئەحمەد ئینان: بزوتنەوەی گولەن، جیاوازە لەگەڵ
حیزبولڵا، چونكە گولەن بزوتنەوەیەكی توندڕەو
نییە و بزوتنەوەیەكی یاساییە. لەناو ئەم
بزوتنەوەیە كورد و تورك جێدەگرن. هەر
بزوتنەوەیەك لەقۆناغێكدا گەشە دەكات.
بزوتنەوەی گولەنیش لەبەرفراوانبوون دایە.
پەیوەندیكردنی كورد بەم بزوتنەوەیە بەندە بەو
دەزگایانەی ئەم بزوتنەوەیە دایمەزراندوون.
چونكە كاتێك دەزگای جۆراوجۆر هەبن، ئەوا
خەڵكانێكیش دەبن پەیوەندی بەم دەزگایانەوە
بكەن. ئەو شتێكی ئاساییە. لەهەمان كات هەر
دەزگایەك هەوڵ دەدات خۆی گەورەتر نیشان بدات.
تاوەكو دەسەڵاتێكی رەوا بەرپا نەبێ، باوەش بۆ
كورد نەكاتەوە، گرنگی بەپەروەردەی ئایینی
نەدات، بەردەوام هەندێك گروپی تر ئایین
بەكاربێنن، چونكە كورد پەیوەستە بەئایینەكەی،
زیاتر مەیلداری بزوتنەوەی ئایینی دەكات.
پێویستە كورد دەزگا ئایینیەكانی بەهێز بكات.
سڤیل: ئەو كوردانەی پەیوەندی بەم بزوتنەوەیە
دەكەن، ناسنامەی كامە توێژی كۆمەڵایەتی
هەڵدەگرن؟
ئەحمەد ئینان: لەو بارەیەوە هیچ
لێكۆڵینەوەیەكم ئەنجام نەداوە، بەڵام دەتوانم
ئەوە بڵێم كە سیاسەتی دووركەوتنەوە لەراستی
خۆی لەدژی كورد پەیڕەو كراوە. بەهۆی ئەمەوە
زۆربەی كوردانی توركیا بێ ناسنامە ماونەتەوە.
لەبەر ئەوەی كوردانی توركیا خۆیان خاوەن
ناسنامەی نەتەوەیی نابینن، زوو لەژێر ناوی
ئیسلام هەڵدەخەڵەتێن. جگە لەمە هۆكاری
ئابووریش هەیە، سیستەمی باڵادەست، لاوانی كورد
دەخاتە دۆخێكی نالەبار، ئەمەش دەبێتە هۆی
ئەوەی هەندێك لەو لاوانە كەسایەتی نەتەوەیی
خۆیان رادەست بكەن.
سڤیل: ئایا گۆڕانێك لەهەڵوێستی بزوتنەوەی
گولەن بەرامبەر بەكێشەی كورد هاتۆتە ئاراوە؟
ئەم بزوتنەوەیە چۆن پێناسەی كێشەی كورد دەكات؟
ئەحمەد ئینان: تا ئێستا بزوتنەوەی گولەن، بۆ
چارەسەری كێشەی كورد پڕۆژەیەكی نەخستۆتە روو.
بگرە دەتوانین بڵێین ئەو بزوتنەوەیە بیریشی
لەچارەسەری كێشەی كورد نەكردۆتەوە. لەبەر ئەوە
ناتوانین باس لەگۆڕانی هەڵوێستی ئەم
بزوتنەوەیە بەرامبەر بە كێشەی كورد بكەین. ئەو
بزوتنەوەیە پێیباشە ئەم كێشەیە لەبیر بكرێ،
بۆیە ناخوازێ لەبارەیەوە گفتوگۆ بكات. وەكو
تاكێك رێز لەكەسیەتی گولەن دەگرم، بەڵام تا
ئێستا نەمبیستووە بەڕێز فەتحولڵا گولەن
لەچوارچێوەی چارەسەری كێشەی كورد دوو قسەی
كردبێت. من پێموایە لەپاردایگمای بەڕێز گولەن
نكۆڵیكردن لەو كێشەیە هەیە. بۆیە هیچ كاتێك
ناوی ئەو كێشەیە ناهێنێت.
سڤیل: ئایا بزوتنەوەی گولەن هەڕەشەیە لەسەر
ناسنامەی نەتەوەیی كورد؟
ئەحمەد ئینان: نكۆڵیكردن لەناسنامەی نەتەوەیی
كورد لەژێر ناوی ئیسلام، دیاردەیەكی مێژووییە.
دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ تورك، عەرەب و فارس
رەوایە، بۆ كورد حەرامە. ئەمە مەترسیەكی
گەورەیە، كە لەژێر چەتری ئایینی ئیسلام كورد
رووبەڕووی نكۆڵیكردن بێتەوە. بۆیە ئەگەر رۆژێك
بزوتنەوەی گولەن، دەربارەی كێشەی كورد
قسەبكات، هەموو هەڵوێستە نەرێنیەكانی ئەم
بزووتنەوە لەبیردەكرێت و قۆناغێكی نوێ
لەهەڵوێستی ئەم بزوتنەوەیە دەستپێدەكات.
سڤیل: ئەو بزوتنەوەیە بۆ راكێشانی سەرنجی
كوردان چ شێوازێك بەبنەما دەگرێت؟ ئایا هەستی
ئایینی كورد دەقۆزێتەوە؟ یان بەهۆی هەڵومەرجی
ئابووری كورد پەیوەندی بەم بزوتنەوەیە دەكات؟
یان ئەم بزوتنەوەیە لەسەر كەموكوڕی پارتە
كوردییەكان گەورە دەبێت؟
ئەحمەد ئینان: رۆڵی هەر سێ هۆكار ئاشكرایە.
بەڵام رۆڵی كامەیان زیاترە؟ بەمەزەندەی من
هۆكاری سەرەكی هەستی ئایینیە. بەكارهێنانی
هەستی ئایینی لەرۆژهەڵات هەرە زۆر كاریگەری
لەسەر كورد كردووە. كورد لەژێر ناوی ئیسلام
هەڵدەخەڵەتێندرێن. گەیشتۆتە ئاستێك تۆ بڵێی
ئیسلام لەدژی هەبوونی نەتەوەیی كوردە، بەڵام
راستی ئیسلام ئەمە نیە. ئیسلامی راست هیچ
كاتێك نكۆڵی لەهەبوونی نەتەوەیەك ناكات. بەڵام
زۆربەی نەتەوەكانی تر لەژێر ناوی ئیسلام فێڵ
لەكورد دەكەن. ئەمە ئیسلامی هەڵخەڵەتاندنە.
ئیسلامی راست لەدژی ئیسلامی هەڵخەڵەتاندنە.
هۆكاری ئابووریش هۆكارێكی ترە، كە رۆڵی
لەنزیكبوونەوەی بەتایبەتی لاوانی كورد لەو
بزوتنەوانە هەیە، كورد بەهەزاران ساڵە
لەرەوشێكی نالەباری ئابووری دەژی. ئەم رەوشە
ئابووریە دەقۆسترێتەوە. هۆكاری سێیەمین
هۆكارێكیترە لەپشت ئەم دیاردەیە وەستاوە.
هەموو دەزگا سیاسیەكانی كورد لەسەر فەلسەفەی
سەدەی 19مین بونیادنراون. ئەم فەلسەفەیەش
لەسەر بنەمای موتلەقگەرایی بەڕێوەدەچێت. بەڵام
لەسەدەی 20مین ئەو موتلەقگەرایە شكەست و
مەعنەویات شوێنی ئەوی گرتەوە. كاریگەری
كەسایەتیەكان نەما، بەڵام هێشتا رێكخراوە
كوردیەكان لەژێر كاریگەری فەلسەفەی سەدەی
19مین بەڕێوەدەچن. بۆیە تا ئێستا بزوتنەوەی
سیاسی كورد لەبەرامبەر ئایین هەڵوێستێكی
ناڕاست دەگرێتەبەر. من پێموایە دەستنیشانكردنی
ئەم هەڵوێستە چەوتە ئاشكرابووە. دەوڵەتی
توركیاش بەهەمان شێوە لەسەر بنەمای پارادیگمای
سەدەی 19مین بونیادنراوە، تا ئێستا بەتەواوەتی
دەستبەرداری ئەم خوێندنەوەیە نەبوون. بۆیە تا
ئێستا دەوڵەتی توركیای هاوچەرخ عیلمانیەت زۆر
بەتوندی دەگرێت. سەردەم سەردەم عیلمانیەتی
موتڵەق نیە. پێویستە عیلمانیەتەكی میانڕەو
پێشبكەوێت. ئەو عەلمانیەتەی لەفەڕەنسا
هاتەئاراوە توندڕەوە. بەڵام ئەو عەلمانیەتیەی
لەئەنگڵۆسەكسۆنی هاتەئاراوە هاوشانی ئایین
دەڕوات. بەواتایەكی تر ئەو عەلمانیەت لەنێوان
هەموو باوەڕیەكان رۆڵی دادوەر دەبینێت.
پێویستە هەموو پارتیە كوردیەكان ئەم راستیە
لەبەرچاو بگرن.
سڤیل: ئایا فراوانبوونی بزوتنەوە ئایینیەكان
لەناو كۆمەڵگای كوردی لەباكووری كوردستان
دیاریدەیەكی كاتییە یان دیاریدەیەكی دەمدرێژە؟
ئەحمەد ئینان: ئایین راستیەكی كۆمەڵگایە.
تاكێك بێ ئایین دەبێت، بەڵام كۆمەڵگا بێ ئایین
نابێت. لەگەڵ ئەوە پێویستە جیاوازی لەنێوان
ئایین و بزوتنەوەكەی بكەین. ئایین بەخۆی
دیاریدەیەكە و بزوتنەوەی ئایینیش دیاریدەیەكی
ترە. دەتوانم وەكو ئاییندارێك بزوتنەوە
ئایینیەكان هەڵبسەنگێنم، بەڵام ناوەڕۆكی ئایین
هەڵناسەنگێنم. لەبەرئەوەی ئایین دیاریدەیەكی
كۆمەڵایەتیە، لەناو كۆمەڵگای كوردی بەردەوام
بوونی دەبێت. لەبەرئەوەی ئایینیش بوونی دەبێت،
بزوتنەوەی ئایینیش درێژەی دەبێت. لەكوردستانی
باكوور بزوتنەوەی ئایینی راستیەكی كاتی نییە.
بۆیە پێویستە ئێمە لەدژی بزوتنەوەی ئایینی
نەوەستینەوە. بەڵام چاكسازیكردن لەبزوتنەوەی
ئایینی شتێكی دەستلێبەرنەدراوە. پێویستە لەژێر
ناوی ئایین نكۆڵی لەهەبوونی كورد نەكرێت.
ئەوەی نكۆڵی لەهەبوونی كورد بكات ئاییندارنیە.
لەبەر ئەوەی ئایین و نەتەوە دوو دیاردەی
سروشتین، دیاریدە سروشتیەكان هیچ كاتێك یەكتر
رەتناكەنەوە.
|
