رێبوار سیوەیلی

لەراستیدا من لەسەرەتاوە سەرم سووڕما لەوەی كە پارتی و ئەوانەی بارزانییان خۆشدەوێت، پەرچەكردارێكی كەمێ توندیان بەرامبەر توێژەرێكی گەنج، كە بۆخۆی كوردە، پیشاندا. ئەم پەرچەكردارە دەكرێ وەك دڵنیانەبوون و متمانەنەكردن بە ڕۆڵی مەلا مستەفای بارزان لەسیاسەتی سەدەی بیستەمی كوردستاندا، لێكبدرێتەوە، چونكە لەو وتارانەی بۆ بەرگریكردن لەو پیاوە مێژووییە نووسران، شتی بێمانایان زۆر تێدابوو، كە لەگەڵ بیروڕا مرۆڤدۆستی و ئارامخوازی و لێبووردەییەكانی بارزانیدا نەدەگونجان و توندڕەوی و وەسف و پیاهەڵدان لەو وتارانەدا شەپۆلی دەدا.
من لە دژی ئەم جۆرە بەرگریكردنەم لەهەر كەسایەتییەك، كە بۆخۆی میراتێكی پێچەوانەی ئەوەی بەجێهێشتووە. ئەگەر ئێمە توندڕەوانە و بە توڕەیی و هەڕەشە بەرگریی لە كەسایەتی بارزانی بكەین، ئەمە بۆخۆی بەڵگەیە لەسەر نەگەیشتنی ئەو میراتەی ئەو بە ئێمە و ونبوونی بارزانیی ڕاستەقینە لەناو كۆمەڵێ دروشم و وەسف و مەرایی و پیاهەڵداندا، كە هیچ سوودێك بە تێگەیشتن لە كەسایەتییەكەی ناگەیەنن و نەوەی پاشەڕۆژیش هەڵوێستی لە ئاستدا ناكەن و ئەمەش بە مانای ئەوەیە كە ئێمە لەسەر ئەو نەهجە، كە تێیدا گوایە دەمانەوێ بارزانیی وەك (كەسایەتییەكی نەمر) بناسێنین، دێین دەیكوژین و لە بیری نەوەكانی پاشەڕۆژی دەبەینەوە.
من لەم بۆچوونەمدا ڕووی دەمم بە پلەی یەكەم لە بنەماڵەی بارزانیی خۆیانە لە هەڵوێستیاندا بەرامبەر بە مەلا مستەفا، چونكە ئەوان هاندەر و داینەمۆ و پشتیوانیكەری بارزانییەكن، كە لەناو ڕستەی ئینشایی بێمانا، لە تەعبیری درۆزنانە و مەراییكەرانەدا، یان لەناو كۆمەڵێ ڕستەی پێشتر بڕیار لەسەردراوی ناو ڕاگەیاندنی پارتیدا خنكێنراوە. ئەم بارزانیەی بەوجۆرە لە موناسەبە و بۆنە سیاسییەكاندا باسی دەكرێ و وێنەكەی لە هەموو فەرمانگەكان هەیە، هیچكات ئەو بارزانییە نیە كە وەك قارەمانێكی كلاسیكی، میراتێكی مرۆیی و ئەخلاقی و سیاسی بۆ جێهێشتووین. بەڵام بارزانی ناو ڕاگەیاندنەكان و مەدح و سەنا و بۆنە سیاسییەكان، ڕێگرێكی هەرە گەورەیە لەبەردەم ئەوەی بتوانرێ قسە لەسەر بارزانیی مێژوویی بكرێ و لە ڕوانگەی پەروەردەیی، ئەخلاقی، كۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، میراتەكەی شڕۆڤە بكرێ و بگەیەنرێ بە نەوەی ئێستا و پاشەڕۆژ. بارزانیی سەر لاپەڕە زەردەكان و ناو وتارە پڕ بریقە و باقەكان زوو دەمرێ و لە بیر دەچێتەوە، بەڵام ئەو بارزانییەی كە سەرچاوەی میراتێكی فیكری و ئەخلاقی و سیاسی و پەروەردەییە، تا ئێستا كاری لەسەر نەكراوە و ئەگەر ئێمە لەم ئاستەدا كارمان لەسەر میراتیی كەسایەتییە سیاسییەكانمان بكردایە، ئێستا ئەوەندە بە یەكدوو قسەی مێژوونووسێك، یان گۆڤارێك، كە با هەر نیەتێكی تریشیان هەبێت، هەراسان نەدەبووین.
ئەو هەراسانییە، بەرەنجامی نەناسینی ئەو نەرێتەیە كە ئێمە كارمان لەسەر نەكردووە، بنەماڵەی بارزانی هاندەری نەبوون و ئەرشیفی ئەم پیاوەیان نەخستۆتە بەردەست توێژەران و هەروەها پارتیش وەك حیزبێك، لەڕاگەیاندن و مەراسیمە تایبەتیەكانی خۆیدا هەرگیز بەلای ناساندنی كەسایەتی واقیعیانەی بارزانیدا نەچوون. بۆ ئەوەی بارزانیی لەدەست ئەم بۆچوونە كۆن و تەقلیدی و پیرۆزگەرایە بستێنینەوە، پێویستە پێش هەموو شتێك كۆی وێنەكانی لەناو فەرمانگەكاندا داگرین و ئیتر مامەڵە لەگەڵ بارزانیدا نەكرێ وەكئەوەی كە بچووكمان كردۆتەوە بۆ سەر ئاستی وێنەیەك. دووەم: پێویستە بارزانی لەو كوشتارگای وەسف و پیاهەڵدانەی پارتی و دەزگاكانی و ئۆرگانەكانی، بۆیان دامەزراندووە، ڕزگار بكرێ و هاوچەرخانەتر لەگەڵ بەرهەم و پەیامی ئەم كەسایەتییەدا مامەڵە بكرێ و بەرهەم بهێنرێتەوە. ئەمەش لەو ڕوانگەیەوە كە بەرهەم و پەیامی ئەم كەسایەتیە نە بەنووسراو، نە بەگوتراو لە سەردەمی ژیانی خۆیدا تەواو نەبووە. بارزانی وەك هەر كەسایەتییەكی مێژوویی كە سەردەمەكەی ئەركێكی نەتەوەیی گەورەی خستۆتە سەرشان، بە چەند شێواز و زمان و پراكتیك، تەعبیری لە خواست و ویستەكانی خۆی كردووە. بۆ نمونە كۆنفسیۆس لە مێژووی چیندا كەسایەتییەكی بەرجەستەیە، بەڵام ئەوەی ڕێبازی كۆنفسیۆسیزمە و هزری دەوڵەمەندی ئەم مرۆڤەی پێوە دەناسرێتەوە، بریتیە لە چەندین تەئویل و تەفسیری جیاواز، كە پاشتر لە لایەن لایەنگر و پەیڕەوكارانییەوە بەرهەمهاتن و پلەی ئەویان گەیاندە پێگەی پەیامبەری. ژیان و ئەزموون و ئەوەی پێیدەگوترێ (ڕێبازی مەلا مستەفای بارزان)یش پێویستیی بە بەرهەمهێنانەوە هەیە، دیارە نە پارتی دیموكرات بێلایەنانە و نە خودی بنەماڵەی بارزانیش بە تەنیا دەتوانن میراتی ئەزموونی خەباتی بارزانی بەرهەمبهێننەوە. كاریگەریی كەسایەتی بارزانییش هەر زوو ئەم دوو جوگرافیایەی بەزاند و لەسەراپای كوردستان و ناوچەكە و جیهاندا شوێندەستی خۆی بەجێهێشت.
بەرهەمهێنانەوەی بێلایەنانەی ئەزموونی بارزانی گرنگە، چونكە دەمانەوێت ئەم كەسایەتییە تەعبیر بێت لە خواستی نەتەوەیەك و سێمبوولی خەباتێك. خۆ ئەگەر بارزانی هەر بەتەنیا هی پارتییە ئەوە لێگەڕێن پارتی چۆن بەرهەمی دەهێنێتەوە، ئازاد بێت. بەڵام ئەگەر خواستەكە ئەوە بێت بارزانی ڕەمزیی نەتەوەیی بێت، پێویستە پارتی بۆچوونەكانی خۆی لە نووسینەوەی مێژووی ئەم پیاوەدا نەسەپێنێت و كەسایەتییەكەی لە قاڵب نەدات. بەڵام بە بەڵگەوە ڕێبگرێ لە شێواندنی مێژووەكەی. لەلایەكیترەوە، دڵسۆزانی خەباتی نەتەوەیی كورد و ئەمەگدارانی مستەفا بارزانی، پێویستە لەگەڵ بنەماڵەی بارزانی ڕاستگۆ و ڕاشكاو بن و ڕاستەوخۆ پێیان بڵێن كە نووسینەوەی قۆناغێك لە مێژوو، یان ئەزموونی كەسایەتییەكی وەك مەلا مستەفا، نە كاری یەك كەسە و نە لە یەك ڕوانگەوە بە تەنیا مافی خۆی دەدرێتێ و نە هیچ میتۆدێكی نووسینەوەی مێژووش هەیە لە ڕوانگەیەكی تاكڕەهەندانەوە و بە بڕیاری پێشینەوە بتوانێ مێژووی كەسایەتییەك بنووسێتەوە، كە دەمانەوێت سێمبوولی نەتەوەیی میللەتێك بێت.
بە مانایەكی تر: نە هیچكاتێك ئەو مێژووەی بنەماڵەی بارزانی بۆخۆیان لەسەر مەلا مستەفای نەمر دەینووسنەوە، باشترین و باوەڕپێكراوترین مێژووی ئەو كەسایەتیە دەبێت و نە ئەزموونی ئەو كەسایەتییەش بە تەنیا لە یەك ڕوانگەوە دەنووسرێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەی بەشێكی زۆری ئەو مێژووە، مێژوویەكی زارەكی و دەماودەمە لە سینەی ئەو كەسانەدا كە ڕۆژگارانێك لە نزیكەوە ئەم پیاوەیان بینیوە و شارەزای هەڵسوكەوتە مرۆییەكانی بوون. مەلا مستەفای ناو سینە و یادوەری خەڵك زۆر زیندووتر و جوانتر و فرە ڕەهەندتر و مرۆڤترە، وەك لەو مەلامستەفایەی كە لە چوارچێوەی یەك كتێب و ڕیوایەتی مێژووی فەرمیدا دەیبینینەوە. من بۆیە ئەم قسانەم كرد، چونكە وەك بینیمان لە زۆرینەی هەرەزۆری ئەو وتارانەدا كە لە بەرپەرچدانەوەی گوتەكانی ئاغای (قانعی فەرد)دا بڵاو كرانەوە، بەوەی مام جەلالیشەوە، لەگەڵ ناوەڕۆكی پەیامی بارزانی (وەك ڕەمزیی نەتەوەیی) و ئاراستە مرۆیی و لێبووردەییەكەیدا وێك نەدەهاتنەوە و ئەگەر ئەو بۆخۆی بمابایە و بەرگریی لە خۆی بكردایە لە ئاست ئەو قسانەدا، خۆی لە قەرەی هەڕەشە و تیرۆركردنی كەسایەتی ڕەخنەگرەكانی نەدەدا و ئەخلاقە بەرزەكەی جگە لە وەڵامێكی هوشیارانە هیچی دیكەی لێبەرهەم نەدەهات، كە دەبوو بە دەرس بۆ نەیارەكانی و دەبووە حیكمەت بۆ دۆستەكانی.
لەگەڵ ئەوەشدا من هەرگیز لایەنگریی لە گواستنەوەی قسەكانی قانعی فەرد ناكەم، ئەگەرچی وەك ئەو گوتویەتی: ئەوانە ڕای خۆی نین و بیروڕای كەسانی تر و بەڵگەنامەكانن. ئەگەر ئەمەش ڕاست بێت، ئەوە نەدەبوو ئەو وەكو كەسێك لە بواری مێژوونووسیدا كار دەكات، بەبێ خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە، گوتراوی ناو دۆكیۆمەنتەكان و قسەی كەسانی تر بگوێزێتەوە، وەكئەوەی كە ئەو قسە و گوتراوانە ڕاستەقینەن. ئەگەر ئەو بیروڕایانە هی خۆی نین و هی كەسانی ترن، ئایا ئەو لە كاتی گواستنەوەیاندا لە كوێدا وێستاوە؟ بۆچی پرسی تر لە سەرچاوەكان و گومان ناخاتە سەر بنەوانەكەیان، كە سەرچاوەن لەلایەن هێز و وڵاتانێكەوە بەرهەمهاتوون، لانیكەم لە سەدەی بیستەمدا قسەی باش و هەڵوێستی گونجاویان لەبارەی خەباتی نەتەوەیی و ئازادیخوازانەی كوردەكانەوە نەبووە.
گللەییەك كە دەكرێ لە كەسانی وەك قانعی فەرد بكرێ ئەوە نیە كە نابێت مێژوو بە جیاواز لەوەی نووسراوەتەوە، بنوسرێتەوە، بەڵام گللەییەكە لەوەدایە كە ئایا ئامانج لە نووسینەوەی مێژوو بە شێوەی جیاواز چییە؟ خزمەت بەكێ دەكات؟ پاشان بۆچی دۆكیۆمەنتەكان هەڵگری ڕاستین، لە كاتێكدا كە ئەو دۆكیۆمەنتانەی ئەو بۆ سوكایەتیپێكردن بە كەسایەتی قازی محەمەد و مەلا مستەفا پەنای بۆ بردوون، جگەلەوەی لە ڕووی جوگرافیاییەوە دوورن لەو جوگرافیایەی ئەم دوو كەسایەتییەی تێدا ژیاون، ئاواش بەرهەمێنەرانی ئەو دۆكیۆمەنتانە لە ڕووی ئایینی و كەلتووری و كۆمەڵایەتییەوە لە قازی محەمەد و بارزانی زۆر جیاواز و بگرە ناكۆكیش بوون. باشە بۆچی كاتێ دۆكیۆمەنتێك ئەو هەموو فیلتەرانەی تێدابێت، لە لایەن كەسانێكەوە نووسرابێت كە ئایینیان جیاواز، كەلتووریان جیاواز و چێژیان جیاواز و كۆمەڵگایان جیاواز بێت لە هی دوو كەسایەتییەكەی لەمەڕ خۆمان، هێشتا هەڵگری ڕاستی بێت لەسەر ئەم دوو مرۆڤە؟
قانعی فەرد لە پشتگوێخستنی ئەم پرسیارانەدا كەمتەرخەمیی كردووە و لە بڕواهێنانیشیدا بەو دۆكیۆمەنتانە هەر لەبەر ئەوەی خۆرئاواییەكان نووسیویانن، ڕەهەندێكی لاوازی بیركردنەوەی خۆیمان بۆ ئاشكرا دەكات. هەر لەم كەمتەرخەمییەشیدایە كە باكی نییە بەوەی كە بەو قسانەی، دڵی هەزاران كەسی ئەم وڵاتەی لە خۆی ڕەنجاند، كە هێشتاش كەسایەتی قازی و بارزانی بە دوو تێكۆشەری میللەتێك دەزانن، كە دەرهاویشتەی مێژوویەكی خوێناوییە.
من لەگەڵ ئەوەدام كە ئەو دوو مرۆڤەی كوردستان، خوداسیفەت و بێكەم و كوڕیی نەبوون، ئەوانە مرۆڤی ئەفسانەیی نەبوون و مرۆڤی مێژوویی بوون، بەڵام هەستدەكەم و بیردەكەمەوە، كە هیچ پاساوێكی ئەقڵانی و ویژدانیی نییە بۆ بێڕێزیكردن بە خەبات و ئەزموون و كەسایەتییان. هیچ كارێكی زانستی و ئەكادیمیش نییە مێژوو بەكار بهێنرێ بۆ شكاندنی گەورەیی نەتەوەیی میللەتێك، كە لانیكەم لە سەدەی بیستەمدا زۆرترین خەبات و قوربانیی لە پێناوی كەرامەتی مرۆیی خۆیدا بەخشیوە. خۆ ئەگەر ئەمە نییەتی ئاغای قانعی فەرد بێت، بە بڕوای من ئەو ئازادە، وەلێ ئەگەر ئەو زانكۆیەی بەڕێز قانعی فەرد بڕوانامەی لەسەر ئەمجۆرە لێكدانەوانە بۆ مێژوو لێوەردەگرێ، هەمان هەڵوێستی گریمانەكراوی قوتابییەكەیان هەبوو، ئەوە پێویستە سەر لەنوێ بیر لەم كێشەیە بكرێتەوە و لە دادگایەكی نێو دەوڵەتیدا سكاڵای یاسایی لەسەر زانكۆكە و قوتابیەكەی تۆمار بكرێت.
قسەی كۆتایی من ئەوەیە كە نابێت قەبووڵی بكەین، هیچ كەس و لایەنێك لە ژێر پەردەی زانست و بە پاساوی نوسینەوەی سەر لەنوێی مێژوو، سوكایەتی بە سێمبوولە نەتەوەییەكانی نەتەوەیەك بكات. ئەگەر ئەمڕۆ گوتمان با چاو لە كەسایەتی قازی محەمەد و بارزانی بپۆشین، سبەی كەسایەتیە ئایینی، كۆمەڵایەتی، ڕۆحانی و ئەدەبی و شیعرییەكانیشمان بەبەرچاومانەوە مایە پووچ دەكرێن و دەبێت ئەوەش قەبووڵ بكەین.