بۆچی دەبێ گوناهی گەورە بێت ئەگەر كورد نەوتی خاوی خۆی بنێرێتە دەرەوە؟

عەتا قەرەداخی

ئەوە ئاشكرایە كە نەوت یەكێكە لەسەرچاوە هەرە گرنگەكانی وزە لەجیهاندا و زۆربەی ململانێ و جەنگە گەورەكانی سەدەی بیست بەگشتی لەپێناوی گەیشتنی دەوڵەتانی گەورەدا بووە بەسەرچاوەكانی نەوت. هەر ئەوەش وایكردووە ئەو وڵاتانەی كە نەوتیان تێدا دۆزراوەتەوە، زیاتر لەهەر شوێنێكی تر جێگای تموحی دەوڵەتانی گەورە و بەهێزی سەدەی رابردووبن. نیمچە دوورگەی عەرەبی و عێراق لەپێشەنگی ئەو شوێنانە بوون، كە لەجەنگی یەكەمی جیهانییەوە بوونە ئامانجی دەوڵەتانی بەهێزی ئەو سەردەمە بەتایبەتی بەریتانیا كە راستەوخۆ لەسەروەختی جەنگدا هاتە ئەم ناوچەیە و شوێن پێی خۆی كردەوە و بۆ ماوەیەكی دوورودرێژیش مایەوە و دەوری گرنگی هەبوو لەدۆزینەوەی بیر و سەرچاوە نەوتییەكان و لێدانی بیرەكان و تەقاندنەوەیان و دەرهێنانی نەوت و پاڵفتەكردنیشیدا.
هەروەك ئاشكرایە نەوت یەكێك بووە لەو هۆكارانەی كە دەوریان هەبووە لەدابەشكردنی كوردستاندا، ئەویش بە مەبەستی دروستكردنی هاوسەنگی ئابووری لەنێوان ئەو وڵاتانەی كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكرا، بەتایبەتیش بۆ زیاتر بە هێزكردنی پێگەی ئابووری ئەو دەوڵەتە نوێیەی كە ئینگلیزەكان و دەوڵەتانی تری هاوپەیمانی بەناوی عێراق دروستیان كرد و ویلایەتی موسڵی پڕ لەنەوتیان پێوەلكاند و بەوەش هەم زیانێكی گەورەیان لەكورد دا، هەم پێگەی ئابووری دەوڵەتی تازە دروستبووی ئەو كاتەی توركیایان پێ لاواز كرد. كەواتە ئەوە ئاشكرایە كە كورد لەرابردوودا هیچ سوودێكی لەنەوتی وڵاتەكەی خۆی نەبینیووە و لە دوو رووەشەوە زیانی زۆری لێكردووە، یەكەمیان ئەوەیە كە نەوت بووەتە هۆكارێك بۆ دابەشكردنی كوردستان و رێگاگرتن لەدروستبوونی دەوڵەتێكی كوردی لەدوای هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، دووەمیشیان داگیركەرانی كوردستان داهاتی سامانی نەوتی كوردستانیان بەكارهێناوە بۆ بەهێزكردنی خۆیان بە دژی كورد و هەر بە داهات و پارەی نەوتی كوردستان چەك و بۆمبا و فرۆكە و تەنانەت چەكی كیمیاویشیان كڕیووە بۆ كوشتن و بڕین و لەناوبردنی كورد. كەواتە دەتوانین بڵێین نەوت لەرابردوودا جگە لەبەدبەختی و كوێرەوەری هیچی تری بۆ كوردستان بەرهەم نەهێناوە.
هەروەك دەزانین یەكێكی تر لەئاسەوارە نێگەتیفەكانی نەوت نەك هەر بۆ كورد بەڵكو بۆ هەموو عێراق ئەوە بوو گەلی لەپێكهاتەیەكی بەرهەمهێنەرەوە كردووەتە پێكهاتەیەكی بەكارهێنەر و هەموو خەڵكی چاوی لەو موچەیەوە بووە كە بەبێ ئەوەی بەرهەمێكی ئەوتۆی هەبووبێت، سەری مانگان وەریگرتووە و تەنانەت ئابووری نەوت زیانێكی گەورەی لە هەردوو بواری كشتوكاڵ و ئاژەڵداریش داوە لەعێراقدا و وای لەخەڵك كردووە كە بەو دوو بوارەشەوە خەریك نەبن و تەنیا چاوەڕوانی پارەی نەوت بن. بڕیاری نەوت بەرامبەر بە خۆراكی نەتەوە یەكگرتووەكانیش راستە سوودێكی باشی بۆ بەشەكانی خوارەوەی كۆمەڵگای عێراق هەبوو، بەڵام لەئاستێكی تریشدا زیانی گەورەی هەبوو، چونكە بوو بەهۆی ئەوەی جارێكی تر خەڵك پشت لەكشتوكاڵ و ئاژەڵداری بكات، بەتایبەتی لەكوردستاندا كە لەدوای راپەڕین و گەڕانەوەی خەڵك بۆ لادێكان ئەو دوو بوارە باش پەرەی سەندبوو، لادێكانی كوردستان ئاوەدان بووبوونەوە و زۆرینەی خەڵكیش بەشی پێداویستیەكانی خۆی بەرهەمی دەهێنا، بەڵام بڕیاری نەوت بەرامبەر بە خۆراك جارێكی تر دەوری هەبوو لەوەدا كە خەڵك واز لەكشتوكاڵ و ئاژەڵداری بهێنێت و چاوی لەو بەشە خۆراكە بێت كە لەبری پارەی نەوت وەری دەگرت.
لەناوەڕاستی نەوەدەكاندا، كاتێ حكومەتی عێراقی سەختترین ئابڵوقەی ئابووری خستبووە سەر كوردستان و تەنانەت رێگای نەدەدا بە ئاشكرا بە دەبەش نەوت و بەنزین بێتە كوردستان، كورد بیری لەوە كردەوە كە هەوڵبدات لەو بیرانەی كە هەڵكەندراون و تاك و ئەو كاتە نەوتەكەیان دەرنەهێندرابوو، نەوت دەربهێنرێت، ئەوەبوو بە كۆششی ئەندازیار و شارەزایانی ناوخۆی كوردستان توانرا نەوت لەبیرەكانی شیواشۆك دەربهێنرێت و بەشێوەیەكی سەرەتاییش پاڵفتە بكرێت، كە ئەوە هەنگاوێكی گرنگ بوو بۆ ئەو كاتە، چونكە سەرباری خراپی كوالێتی نەوت و بەنزینەكە، بەڵام توانرا تا ئەندازەیەك بەشێك لەپێداویستیەكانی سووتەمەنی و بەنزین بۆ ناوخۆ دابین بكرێت. كە ئەوە یەكەمجار بوو كورد بتوانێت سوودێكی كەم لەسەرچاوەی دەوڵەمەندی نەوتی خۆی وەربگرێت.
لەدوای رووخاندنی رژێمەكەی سەدام حسێنیش، چالاكی لێدانی بیری نەوت و دۆزینەوەی بیری نوێ لەكوردستان بەشێوەیەكی بەرفراوانتر دەستیپێكرد و تەنانەت حكومەت وەزارەتێكیشی بەناوی وەزارەتی سامانە سروشتیەكان دروستكرد، كە ئەركی خەریكبوون بەو بوارە گرنگەی ئابووری لەئەستۆگرت و چەندین گرێبەستی لەگەڵ كۆمپانیا نەوتیەكانی جیهاندا كرد و بەو پێیەش چەندین بیری نوێ لەكوردستان دۆزرایەوە و لەچەندین شوێنیش نەوت دەرهێنراو پاڵاوگەی بجووك و لەم دواییەدا پاڵاوگەی گەورەش دروستكرا و لە دەستووری عێراقیشدا ئەوە جێگیر كرا، كە هەرێمەكان مافی دەرهێنان و فرۆشتنی نەوتیان هەیە، بەمەرجێ داهاتی ئەو نەوتە بچێتە سەر بودجەی گشتی عێراق و هەموو عێراقیەكان وەكو یەك لەو داهاتەیان بەربكەوێت. دواجاریش كە سەركردایەتی سیاسی كوردی بڕیاری فرۆشتنی نەوتی دا، هەرچەندە وەزارەتەكەی ئاغای شەهرستانی زۆری هەوڵدا بۆ رێگاگرتن لەحكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ئەوەی نەوت دەرنەهێنێت و نەفرۆشێت، بەڵام هەوڵەكانی شكستیان هێنا و بۆ یەكەمجار كورد لەمەراسیمێكی گرنگدا رایگەیاند كە نەوتی كوردستان لەرێگای بۆڕییە نەوتییەكانی عێراقەوە رەوانەی دەرەوە دەكات و دەفرۆشێت.
بێگومان ئەوە دەزانین كاتێ لەرۆژئاوا هەر وڵاتێك توانی ئاسن بتوێنێتەوە، رایگەیاند ئەوە وڵاتەكەی كۆمەڵگای سەرەتایی، یان فیودالی بەجێهێشت و پێی نایە قۆناغێكی نوێوە كە قۆناغی كۆمەڵگای پیشەسازی و تەكنۆلۆجیا و بەدەستهێنانی وزەی نوێیە. كاتێ لەنیوەی دووەمی شەستەكانی رابردوودا كۆریای باشوور ئاسنی تواندەوە، سەرۆك وەزیرانی ئەو كاتەی كۆریا لەوتارێكدا رایگەیاند ئاسودەیە، چونكە وڵاتەكەی لەسەر جوگرافیای تەكنۆلۆجیا و وزە ناوی تۆماركرا. كەواتە دەبێ ئەوە بزانین هەموو وڵات و دەوڵەت و حكومەت و گەلێك ئەگەر لەبارێكی سروشتی و ئاساییدا بێت، دەبێت بە هەموو جۆرێك هەوڵبدات وڵاتەكەی بەرەو پێشەوە ببات و بۆ ئەو مەبەستەش دەبێ هەموو بوارەكانی ئابووری و پیشەسازی و كشتوكاڵ و تەكنەلۆجیا برەو پێبدات و هەوڵبدات سوود لەسامانە سروشتیەكانی خۆی وەربگرێت و بەهەموو رێگایەكی جۆراوجۆری شیاو پارەی گرانبەها بهێنێتە ناو وڵاتەكەیەوە و زیاترین كاڵا و شمەك هەناردەی دەرەوە بكات و كەمترین شتیش بهێنێتە ناوەوە.
لەم روانگەیەوە دەبێ وەها سەیر بكەین، كە خەونی راستەقینەی هەر كوردێكە ئەگەر گەل و وڵاتی خۆی خۆش بووێت، كە كوردستان ببێتە ناوێك لەسەر نەخشەی جوگرافیای وزەو ئابووری جیهانی. خۆشبەختانە ئێستا كورد گەیشتۆتە قۆناغێك كە دەتوانێت نەوت دەربهێنێت و تا ئەندازەیەك نەوت پاڵفتە بكات و سەرباری ئەوەی كە دەوڵەتیش نییە، بەڵام لەدەستووری عێراقدا ئەو مافەی بەدەست هێناوە، كە دەتوانێت سوود لەسەرچاوە سروشتیەكانی نیشتیمانەكەی خۆی وەربگرێت. بەگوێرەی ناردنە دەرەوەی نەوت و زۆر شتی تریش لەكوردستاندا، دەبێ ئێمە ئەو راستیە بزانین سەرباری كەموكورتیەكان ئەو دەسەڵاتانەی كە حكومەتی هەرێم هەیەتی و من بۆخۆم لەوانەم، كە هەمیشە بە كەمی دەزانم و تموحی زیاترم هەیە، بەڵام لەراستیدا لەهەندێ بواردا دەسەڵاتی دەوڵەتە، واتە دەبێ لەوە تێبگەین كە دنیاش لەو چوارچێوەیەدا رەفتار لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكات، كە چوارچێوەی دەوڵەتێكی رانەگەیەندراوە. هەر بەو پێیەش دەبێ ئێمە لایەنگری ئەوە بین، كە حكومەتی هەرێمی كوردستان نەك هەر لە بۆڕییەكانی عێراقەوە نەوت هاوردەی دەرەوە بكات، بەڵكو بە هەر رێگایەك كە بگونجێت ئەو كارە بكات، ئەنجا ئەوەی كە بەلای منەوە سەیرە ئەوەیە بۆچی دەبێ گوناهی گەورە بێت ئەگەر كورد نەوتی خاوی خۆی بنێرێتە دەرەوە؟ هەموومان دەزانین وەزیری نەوتی عێراق و ئاغای مالیكی و لایەنە شیعەكانی تریش چۆن نەوت هەناردەی ئێران دەكەن و پولێكیشی ناچێتە سەر بودجەی عێراق.
دیارە مەبەستمان لەم قسەیە ئەوە نییە كە دەسەڵاتی كوردیش مافی ئەوەی هەیە نەوتی كوردستان بنێرێتە دەرەوە و كەسیش نەزانێت داهاتەكەی چەندە و چی لێدێت. نەخێر لەراستیدا دەبێ هەموومان لایەنگری ئەوە بین كە نەوت لەكوردستان دەربهێنرێت و بە هەر شێوەیەكیش دەشێت رەوانەی دەرەوە بكرێت و ئەگەر بشێت پارەكەشی بەتەواوەتی بۆ كورد خۆی بێت ئەوە مافی رەوای كورد خۆیەتی. بەڵام دەبێ سیاسەتێكی ئاشكرای نەوت هەبێت لەكوردستاندا و ئەو نەوتە بەپێی یاسایەكی دیاریكراو، پەرلەمانی كوردستان و حكومەت و وەزارەتی نەوت مامەڵەی پێوە بكەن و داهاتەكەی پولبەپولی بچێتە سەر بودجەی حكومەت و هیچ حیزب و هیچ سەركردە و هیچ تاكە كەسێك مافی ئەوەی نەبێت خۆی لەمەسەلەی نەوت هەڵقورتێنێ و بەشێوەیەكی شەفافانە بنێردرێتە دەرەوە و بەشێوەیەكی شەفافانەش ئەوە رابگەیەندرێت كە رۆژانە چەند بەرمیل نەوتی رەش یان داڕشتەكانی تری نەوت یان تەنانەت چەند بەرمیل نەوتی خاو دەنێردرێتە دەرەوە و بەرمیلی بە چەند دەفرۆشرێت و ئەو خەرجییەی تێی دەچێت چەندەو ئەوەی دەبێتە داهات چەندە و چۆن دەخرێتە سەر بودجەی هەرێمی كوردستان.
لەراستیدا من وەكو هاووڵاتیەك هەست دەكەم كە جۆرێك لە تەمومژ و ناروونی و ناشەفافی هەیە لەمەسەلەی ناردنە دەرەوەی نەوت داو بەتایبەتی تاكو ئێستا حكومەت نەیتوانیووە قەناعەت بەخەڵك بهێنێت كە ئەو نەوتە چۆن دەفرۆشرێت و ئەوەی دەفرۆشرێت چییە و داهاتەكەی بۆ كێیە. ئەم هەڵوێستەی حكومەت وایكردووە كە زۆرینەی جەماوەر هەست بكات كە ئەوەی نەوت دەردەهێنێ و دەینێرێتە دەرەوە حكومەتی هەرێم نییە و داهاتەكەشی بۆ حكومەت نییە، بەڵكو ئەوە لەكۆنەستی جەماوەردا جێگیرە، كە بازنەیەكی داخراو لەسەركردایەتی پارتی و یەكێتی نەوت دەردەهێنن و بۆخۆیان دەینێرنە دەرەوە و داهاتەكەشی هەر بۆ یەكێتی و پارتیە و حەزیش دەكەم بەراستیش ئەوە بڵێم لەسەدا پێنجی خەڵكی كوردستان بڕوا بەوە ناكات، كە داهاتی ئەو نەوتە بەو شێویە بێت، كە وەزارەتی سامانە سروشتیەكان باسی دەكات و لەسەدا پێنجی خەڵكی كوردستانیش بڕوا بەوە ناكات، كە محەمەدی مەلا قادری ئەندام مەكتەب سیاسی پارتی و كاك عیماد ئەحمەدی ئەندام مەكتەب سیاسی یەكێتی دەیڵێن، گوایە هەردوو حیزبەكەی ئەوان هیچ پەیوەندییەكیان بە ناردنەدەرەوەی نەوتەوە نیە و پولێكی بۆ ئەوان نییە. نەخێر دەبێ هەم حكومەت و هەم هەردوو حیزبەكەش بە كردەوە و بە روونی ئەوە بسەلمێنن كە بەڵێ نەوتی كوردستان هاوردەی ئێران دەكرێت و بەپێی فڵانە یاسا و فڵانە دەزگای حكومی كە بەرپرسەكەی فڵانە كەسە و رۆژانە ئەوەندە بەرمیل دەنێردرێتە دەرەوە و داهاتەكەشی بە ژمارە ئەوەندەیە، پێویستە بۆ سەلماندی ئەوەش كە حكومەت ئەو كارە دەكات، لیژنەیەكی هەڵبژێردراو لەپەرلەمانی كوردستان كە باشتر وایە زۆرینەی ئەندامەكانی لەئۆپۆزسیۆن بێت، بچێتە ناو ئەو مەسەلەوە و هەموو وردەكارییەكانی تاوتوێ بكات و هەرخۆیشی سەرپەرشتی هەموو لایەنەكانی مەسەلەی ناردنەدەرەوەی نەوت و داهاتەكەی بكات و پاشانیش مانگانە ئەو لیژنەیە راپۆرتی وردو هەمە لایەنەی خۆی لەو بارەوە بۆ دڵنیاكردنەوەی جەماوەر لەشەفافی ئەو كارە بڵاو بكاتەوە. پێموایە ئەگەر بە راستی یەكێتی و پارتی خۆیان ئەو نەوتە نەفرۆشن و داهاتەكەی بۆخۆیان نەبێت، بە میكانیكێكی لەم جۆرەی كە باسمان كرد دەیسەلمێنن ئەوە ئەوان نین كە نەوت دەنێرنە دەرەوە، بەڵكو حكومەتی هەرێمی كوردستانە و داهاتەكەشی هەر بۆ حكومەتە. پێموایە ئەگەر جەماوەری خەڵكی كوردستان دڵنیا بێت لەوەی كە داهاتی ئەو نەوتەی كە دەنێردرێتە دەرەوە هەموو دەچێتە سەربودجەی حكومەتی هەرێم و حكومەتیش لە ئاوەدانكردنەوە و خزمەتكردنی خەڵكدا خەرجی دەكات، ئەوە نەك كەس دژی ناردنە دەرەوەی نەوت نابێت، بەڵكو كاتێ كاریگەری پۆزەتیفی داهاتی نەوت لەسەر ژیانی خەڵكی دەربكەوێت، ئەوا جەماوەر دەبنە پاڵپشت و پشتگیریكەری ئەو پرۆژەیە و بێگومان ئەوەش سوودی زۆری دەبێت بۆ فشار دروستكردن لەسەر حكومەتی مەركەزیش بۆ ئەوەی زووتر یاسای نەوت و غاز بكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوە.