|
 ئەم
بابەتە دەیخەمە بەرچاوی خوێنەرانی كورد پێشەكی
كتێبێكە بەناوی (عێراق لەجەنگێكەوە بۆ جەنگێكی
دی. سەدام بەئێرەدا تێپەری) لەنووسینی
رۆژنامەنووسی عەرەبی لوبنانی (غەسان شەربل)،
مەبەستم لەوەرگێڕانی ئەم بابەتە و ئەگەر خوا
یاربێ سەرجەمی كتێبەكەش بەو مەبەستەوە بوو، كە
رۆژنامەنووسانی كورد پەندێك لەكاری
رۆژنامەنووسانی دونیاوە فێربن، وای تێنەگەن
ئەوەی ئێمە دەیكەین، كاری رەوای
رۆژنامەنووسیە، نەخێر ئێمە هێشتا زۆرمان ماوە.
ئوسامە بن لادن رێخۆشكەر بوو بۆ روخاندنی
رژێمی ســـــــــــــــەدام
ئەحمەد سەلام
ئێستا ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ ساڵی 1959 لەو
كاتەدا بەڕێكەوت گەنجێكی لاواز بەناوی سەدام
حوسێن لەگەڵ تیمێكدا هاوبەشی دەكا بۆ كوشتنی
زەعیم (عەبدولكەریم قاسم)، خاوەنی ئەو بڕیارەش
لەو سەردەمەدا یەكەم ئەمینداری سەركردایەتی
هەرێمی لەحزبی بەعسی عێراقیدا (فوئاد ریكابی)
بووە. لەوە دەچێ دامودەستگاكانی جەمال
عەبدولناسر ئاگایان لەم كەین و بەینە بووبێ،
بەڵام ئەنجام هەوڵەكە شكستی هێناوە، هەر لەم
رووداوەدا سەدام گوللەیەكی بەردەكەوێ. ریكابی
و هەندێ لەئەندامانی سەركردایەتی هەڵدێن بەرەو
دیمەشق، لەوانە (حازم جەواد) و (عەلی سالح
سەعدی). لەدیمەشقدا ریكابی زۆر دەپەشۆكێ بۆ
چارەنووسی سەدام، بۆیە هەركە دوادەكەوێ
دەكەوێتە سۆراخكردن، بەڵام كاتێ دەگا هەر
(ریكابی) لەوێدا پێشنیاز دەكا بۆ رێزلێنانی
ئاهەنگێكی ئاسایی بۆ ساز بكەن و قاڵبێ شیرینیش
ببەخشنەوە. ئەوساكە سەدام لەپلەی
(نەسیر)دابوو، هەر لەوێ بڕیار دەدەن بەرزی
بكەنەوە بۆ پلەی (ئەندام)، هەر لەدیمەشق
لەبەردەمی ریكابیدا سوێندی حزبی دەخوا.
لەسەرەتاكانی حەفتاكاندا بەشەكانی تری ئەم
چیرۆكە تەواو دەبن. ریكابی لەچاوەڕوانی ئەوەدا
بوو پاش چەند رۆژێكی تر لەبەندیخانە مەرەخەس
دەكرێ، كە تێیدا ئەوپەڕی ئازار و ئەشكەنجەی
نۆشی بوو، كەچی لەپڕ دامودەستگاكەی سەدام
كابرایەكی تاوانباری ئاساییان ناردە ناو
بەندیخانەكەوە، دیاربوو بۆ مەبەستێك
نێردراوەتەوە ژوورەوە، زۆری نەخایاند شەڕی بە
ریكابی فرۆشت و چەقۆیەكی لێ دەرهێنا و
پەلاماری داو لەرەگەوە بۆ رەگ بەقەستی كوشتن
سەری بڕی. حازم جەواد هەر ئەوەندەی بۆ كرا
لاشەی خزمەكەی وەرگرتەوە و ناشتی. ئەمە حازم
جەواد بۆ خۆی گێڕایەوە، پاش چل ساڵ لەبێدەنگی
لەئاستی ئەو رووداوەدا، كاتێ ئەم قسانەی
دەگێڕایەوە خەم و پەژارە بەسەر و سیمایەوە
دیاربوو، ئەوێك كە سەركردایەتی حزبی كرد لە8ی
شوباتی 1963دا و هێنایە سەر دەسەڵات، هەر
ئەمیش خۆی بوو بەیانی ژمارە یەكی لەرادیۆوە
بڵاوكردەوە، پاشان هەر ئەمیش بوو ناردی
ئەفسەرێكی ناوداری هێنا بەناوی عەبدولسلام
عارف بۆ پشتگیریكردن لەشۆڕشەكەیان، بەڵام زۆر
نەخایاند ئەم پیاوە حزبی بەعسی لادا و بەتەنیا
دەسەڵاتی گرتە دەستی خۆی. لەو سەردەمانەدا
سەدام حوسین رۆڵێكی ئەوتۆی نەبوو. بەڵام ئەو
شكستە لەشانسی سەدامی بەرزكردەوە بۆ ئەوەی
هەڵكشێ بەرەو سەركردایەتی حزب، ئەویش
بەپاڵپشتی راستەوخۆی سەركردەی دامەزرێنەر
(میشیل عەفلەق). ئیتر لەدوای ئەوەوە
پەیوەندیەكی دۆستانە و سەرنجڕاكێش دەكەوێتە
نێوان ئەم دوو پیاوەوە. ئیتر هەر كە بەعس
لەساڵی 1968دا هاتەوە سەر دەسەڵات، بڕیاری
بنبڕی سەدام ئەوە بوو كە نەهێڵێ ئەو ئەزموونەی
لەدەستدانەی دەسەڵاتیان جارێكی تر دووبارە
بێتەوە، بۆیە بڕیاریدا لەرەگوریشەوە ئەو
مەترسیانە پێش ئەوەی لەناو حزب یا سوپادا یا
لەدەرەوەیان سەرهەڵبدەن، هەڵیان بكێشێ و
نەهێڵێ تەشەنە بكەن.
***
رووخاندنی بەعس و سەدام خەونێك بوو لەكۆنەوە
بووبووە خولیای (ئەحمەد چەلەبی)یش، بنەماڵەكەی
ئەم پیاوە بەشێك بوون لەدیمەنی سیاسی
لەعێراقدا لەپێش شۆرشی 1958ەوە. ئەنجامە
پرشنگدارەكانی (چەلەبی) لەباڵاترین زانكۆكانی
ئەمریكادا هێشتا هەڵپەكانی ئەم پیاوەی
تێرنەدەكرد. ژمارەكانی بیركاری لەوە نەدەچوو
تێراوی كەن، ئەو هەر هەڵپەی زیاتری دەدا. لەوە
دەچوو خەونەكانی وازوو نەیەنە دی. لەشەڕی
عێراقی – ئێرانیدا سەدام وا كەوتە بەرچاو، كە
كەسێكە داكۆكی لەناوچەكە دەكا، دژ بەخەونەكانی
خومەینی كە دەیویست پەیامی شۆڕشەكەی هەناردەی
دەوروبەر بكات. واشنتۆن خۆشحاڵ بوو بەوەی كە
سەدام نایەوێ بكەوێتە ژێركاریگەری مۆسكۆوە،
هەرچەندە پەیمانێكی دۆستایەتی و هاوكاری
لەنێوان هەردوو وڵاتەكەدا مۆركرابوو. لەگەڵ
ئەوەیشدا ئەمریكا ئامادەنەبوو پشتگیری سەرۆكی
عێراق بكات، بۆئەوەی گورزێكی پشتشكێن لەئێران
بدا. بەڵام لەهەمانكاتدا رێی لەتارانیش گرت،
كە ئەویش گورزێكی لەو بابەتە لەعێراق بوەشێنێ.
تەنانەت سەدام لەرێی ئەمریكیەكانەوە چەندین
وێنەی ئاسمانی دەستكەوت، كە شوێنی مۆڵبوونی
هێزەكانی ئێرانی دیار دەخست، ئەوە جگە
لەچەندین ئاسانكاری دارایی و بارزگانی تر.
كاتێ سەدام تاوانی داگیركردنی كوێتی ئەنجامدا
خەونەكانی چەلەبی سەریان هەڵدایەوە. ئەوە بوو
ویستی ئەو دەمارە داراییانەی رژێمی بەغدا
بپچڕێنێ، كە پاراستبووی لەخنكاندن. ئەم (واتە
چەلەبی) گەیشتە ئەو قەناعەتە كە دواڕۆژی
رژێمەكە وابەدەست ئەمریكاوەیە، بەتایبەتی پاش
ئەوەی بۆی دەركەوت، بەرهەڵستكارانی كورد و
شیعە ناتوانن ئەو رژێمە لەناوبەرن. چەلەبی
وردە وردە دزەی كرد بۆ ناو ناوەندەكانی
توێژینەوە و لێكۆڵینەوە و چووە ناو هۆڵەكانی
كۆنگرێس و لەوێشەوە بەرەو داڵانەكانی (سی،
ئای، ئەی) و ئینجا بۆ ناو رێرەوەكانی وەزارەتی
بەرگری. تەواو نغرۆ بوو لەكاركردن
لەئەمریكاوە، بەڵام لەهەمان كاتیشدا ئێرانی
هەر لەخەیاڵدا بوو.
هەوڵیدا هەردوو بەرەی بەرهەڵستكارانی كورد و
شیعە لەژێر بنمیچێكدا كۆبكاتەوە تا واشنتۆن
بەوە قایل بكات كە دەستەی بریكار (بدیل) بوونی
هەیە.. ئەو گرژی و ناكۆكیەی لەنێوان رژێمی
عێراقی و تیمەكانی پشكنینی نێودەوڵەتی
لەئارادابوون تارادەیەك ئاسانكارییانی بۆ
ئەركەكانی چەلەبی هێنایە ئاراوە. ئیتر دەستگای
باڵای راگەیاندن كاری خۆیان كرد بۆ ئەوەی وای
نیشان بدەن، كە سەدام گەورەترین مەترسیە بۆ
ناوچەكە و بۆ جیهانیش. دەرچوونی (یاسای
رزگاركردنی عێراق) لەلایەن كۆنگرێسی
ئەمریكیەوە كە جێی پەنجەی چەلەبیشی بەسەرەوە
دیاربوو، بەشی ئەوەی نەدەكرد، بەڵكو كابرایەكی
تر رێی ئەوەی خۆش دەكرد و بەخۆیشی نەدەزانی بۆ
لەناوبردنی رژێمەكەی سەدام حوسێن، ئەویش
(ئوسامە بن لادن) بوو. ئەوە بوو پاش
هێرشەكانی11ی ئەیلول ساڵی 2001 لەناو ژوورە
تەنگەبەرەكانی ئەمریكادا چرپە چرپ كەوتە
ئاراوە كە سەدام حوسێن بۆتە مایەی ترس و
سەرئێشە. بۆ ئەم مەبەستە (موبەقێكی دانسقە)
كەوتە ئامادەكردنی ژەمێكی باش بۆ رای گشتی
ئەمریكا، سەبارەت بەچەكی وێرانكاری و
پێشێلكردنی یاسا نێودەوڵەتییەكان و
پەیوەندییان بەتیرۆریستی و دیكتاتۆریەت و
ئەشكەنجەدان و هەڵەبجەوە.
ئێران خۆشحاڵ بوو بەوەی سوپای ئەمریكا كەوتە
خۆی بۆ روخاندنی رژێمی تالیبان لەئەفغانستان،
هەروەها زیاتر خۆشحاڵ بوو بەوەی كە ئەمریكا
بەنیازە دوژمنە سەرسەختەكەیشی لەبەغدا
لەرەگوڕیشەوە هەڵكێشێ. چەلەبی دەركی بەوە كرد
كە بەرژەوەندییەكان یەكیان گرتەوە. ئیتر هەر
كە تانكێكی ئەمریكی پەیكەرەكەی سەرۆك و
رژێمەكەی لەبناهەڵكێشا، بەلێشاو جەنگاوەرە
عیراقیەكان لەئاوارەیی ئێرانەوە گەڕانەوە بۆ
ئەو وڵاتەكەی كە (پۆل بریمەر) سوپاكەی لەسەر
نەخشەی عێراق سریەوە.
ئەم قسانە دكتۆر ئەحمەد چەلەبی بۆی گێڕامەوە،
كاتێ كە قایل بوو بەوەی بۆ یەكەمجار دەربارەی
ئەو گەشتە دوورودرێژە قسەم بۆ بكات، كە
بەهۆیەوە جۆرج بۆش توانی ئەو كارە سەرەڕۆییە
بەرپا بكا و عێراق و ناوچەكە خەڵتانی خوێن بكا
و دەرگایش بۆ ئێران بخاتە سەرپشت تا داوای
پێشەوایەتی هەرێمەكە بكات. بیرەوەرییەكانی
حامد جبوریش پڕن لەرووداو و بەسەرهات، ئەو زۆر
شتی بینیوە، زۆر شتیشی گوێ لێ بووە.
هۆكاری ئەمەیش زۆر ئاسانە، ئەو پیاوە
سەردەمانێك بەڕێوەبەری نووسینگەی (باوكی
سەركردە) بووە، پاشان بۆتە بەڕێوەبەری
نوسینگەی جێگری بەرێز، پاش ئەمانەیش سەردەمانێ
بۆتە وەزیری راگەیاندن و لەوەزارەتی دەوڵەتیش
بۆ كاروباری دەرەوە كاری كردووە. جبوری دەڵێ:
شای كۆچكردووی ئەردەنی شا حوسێن لە22 ئەیلوولی
1980دا لەگەڵ سەدامدا لەسەر سنووری
عێراق-ئێراندا سواری تانكێك بوو، هەر لەوێووە
پیرۆزبایی خۆی بەرامبەر بە شەڕەكە دەربڕی،
بەوەی لەو تانكەوە تۆپێكی رووبەڕووی ئێران
تەقاند، پێم قورس بوو باوەڕ بەو بەسەرهاتە
بكەم، بەڵام جبوری پێی لەسەر راستی قسەكانی
دادەگرت. هەر لەپاڵ ئەم قسانەدا گوتی كە شەخسی
خۆی لەیەكێ لەباڵیۆزەكانی عەرەب لەبەغدا
كۆمەڵە وێنەیەكی وەرگرتووە كە مانگە
سیخوریەكانی ئەمریكی گرتوویانە، وێنەی
هێزەكانی ئێران دەردەخەن. هەروەها بۆی
گێڕامەوە گوتی بەخۆم لەوێ بووم كاتێ سەدام
چاوی كەوت بە راشد عەبدوڵڵا نعێمی وەزیری
دەرەوەی ئیمارات، لەقسەكانی نێوانیاندا
ئاماژەیەكی وا كرا كە وڵاتانی كەنداو نیازیان
وایە بڕێ لەو پاڵپشتەیان بۆ شەڕی ئێران كەم
بكەنەوە.
جبوری دەڵێ سەدام رووی كردە نعێمی و پێی گوت
"سڵاوم بگەیەنە بە (.......) پێی بڵێ (.....)
"نووسەر نووسیوویە من نامەوێ قسەكانی وەك خۆی
بگوازمەوە، چونكە شیاوی بڵاوكردنەوە نین".
بەهەرحاڵ قسەكان وا دەگەیەنن (ئەگەر سەدام
نەبوایە ئێران چی بە ئیمارات و دەوڵەتانی تر
دەكرد). سەدام چاوی بە باڵیۆزەكانی عێراق
كەوت، كە لەوڵاتانی دەرەوە كاریان دەركرد.
باڵیۆزی عێراق لەكوێت لەو دانیشتنەدا گوتی:
داوای لەوەزیری بەرگری كوێت كردووە كە كارێكی
وابكەن بەلەمە ئاویەكانی كوێت دەستدرێژی
نەكەنە سەرئاوی هەرێمی عێراق، بەڵام لەوە دەچێ
وەزیری ناوبراو قسەكانی بە هەند
لێوەرنەگرتبین، سەدام لەسەر ئەمە پەست بوو
رووی كردە باڵیۆزەكە و پێی گوت: بەیانی بەبێ
دواكەوتن دەگەڕێیەوە بۆ كوێت و یەكسەر دەچیتە
لای سەباح ئەلئەحمەد وەزیری دەرەوە و دەڵێی
سەدام دەڵێ: (..........) چۆلەكەیەك بەئاسمانی
عێراقدا بسورێتەوە كلكی دەبڕین). قسەكانی
تابڵێی توند و برینداركەربوو.
جبووری وەزیری راگەیاندن بوو، سەدام
كۆبوونەوەیەكی بەراگەیاندن كرد،
لەكۆبوونەوەكەدا كەوتە رەخنەگرتن لەكار و
ئەدای راگەیاندن. پاشان رووی كردە (قەسر) و بە
ئەلبەكری راگەیاند كە نیازی وایە ئیستقالە
بكا. لەم كاتەدا ئەلبەكر لەسەر كورسیەكەی
هەستا و ئاماژەیەكی بۆ كورسیەكەی خۆی كرد و
گوتی: میز بەسەر ئەم كورسیەدا دەكەم، كورسی
سەرۆك كۆمار كە حورمەت بۆ سەرۆكیش ناهێڵێتەوە.
ئیتر ئەلبەكر لەبەرخۆیەوە لەگەڵ خۆیدا دواو
گوتی: ئاخ باوكی هەیسەم چۆن قایل دەبی ببی بە
سەرۆك كۆمار و چۆن رازی دەبی بچیتە ریزی
حیزبەكەیانەوە. ئەلبەكر گەڕایەوە لای
كورسیەكەی و فرمێسكیشی لەچاوی دەباری و گوتی
"تۆ مەسەلەی ئیستیقالەكەت لەبیرخۆت بەرەوە، من
ناتوانم ئیستیقالەكەت لێ قبوڵ بكەم، ئەی من كێ
ئیستیقالەم لێ وەردەگرێ، ئێمە تازە دیلین،
تەنانەت هەقی ئیستیقالەشمان نیە".
لەسەرەتای دەستبەكاربوونی سەرۆك كۆمار شاندێك
لەبەغدادییەكان چاویان بە ئەلبەكر كەوت، لەو
دانیشتنەدا لێیان پرسی هۆی چی بوو شێخ
عەبدولعزیز ئەلبەرییان كوشت كە هاوڕێی خۆت
بوو، لەوە دەچوو ئەلبەكر ئاگای لەكەین و بەینی
رووداوەكە نەبووبێ، پاش ئەوەی شاندەكە رۆیشتن
جبووری دەڵێ رووی كردە من و گوتی "بەسەدام بڵێ
بەو كەسەی لەو سەری داڵانەكە دانیشتووە بپرسێ
هیچ نەبێ هەواڵێكم لەو بارەیەوە بدەنێ".
لە(نووسینگەی پەیوەندییە گشتیەكان) لەكۆتایی
داڵانەكەدا كە بەسەرۆكایەتی سەدام بەسترابوو،
چەندین پیاوێكی دڕ و پیاوكوژ دانیشتبوون،
ئەوانیش نازم گزار و سەعدون شاكر و عەلی رەزا
باوە و محەمەد فازل بوون. ئەم نووسینگەیە
دواجارا بووە كاكڵەی پێكهێنانی دەستگەیەكی
هەواڵگری بۆ بەعس. جبوری پەیامەكەی گەیاندە
سەدام، دەڵێ: چاوێكی تێبڕیم هیچ قسەی نەكرد.
سەدام بەئامادەبوونی جبووری چاوی بە نوێنەرێكی
سەرۆك (شازلی بن جدید) كەوت، كابرا دۆسیەكی
لەگەڵ خۆیدا هێنابوو، پوختەكەی وای دەگەیاند
كە لەئەنجامی ئەو لێكۆڵینەوەیەی وڵاتەكەی پێی
هەستاوە، دەركەوتووە كە ئەو موشەكەی فرۆكەكەی
وەزیری دەرەوەیان (محەمەد بن یەحیا)ی خستۆتە
خوارەوە، عێراقی بووە. (شایانی باسە محەمەد بن
یەحیا لەهەوڵی ئەوەدا بووە شەڕی نێوان عێراق و
ئێران رابگرێ). وەكو دەریشكەوتووە پارچەیەك
لەو موشەكە لەناو ئێراندا دۆزراوەتەوە،
روسەكان جەختیان لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە ئەوان
لەو موشەكەیان داوە بەعێراق، دۆسیەكەی
لێوەرگرتن، نە عوزرخوایی بۆ هێنانەوە، نە
قسەیەكی لێوەكرد.
جبوری دەڵێ سەدام پەیوەندییەكی دۆستانەی باشی
لەگەڵ شا حوسێندا هەبوو، تەنانەت بەناوی
ئامۆزا بانگی دەكرد، بەرابەر بەمەیش زۆر رقی
لەسەرۆكی سوری حافز ئەسەد دەبۆوە، گاڵتەیشی
بەعەقید مەعەمەر قەزافی دەهات، زۆر جار لەبەر
خۆیەوە دەیوت ئەم قەزافیە كێیە؟
سەدام حەزی بەچارەی سۆڤییەت نەدەهات.
ئێوارەیەكیان بەجبوری گوتوە: پیلانی 1973
(پیلانەكەی نازم گزار) و پیلانی ساڵی 1979
هەردووكیان دەستگەی (كەی.جی.بی) سۆڤیەتی
لەپشتەوە بووە و لەدووەمیاندا سوریاش هاوبەشی
كردووە. ئەو رستەی هەرگیز جبووری لەبیری
ناچێتەوە ئەو قسەیەیە كە شای مەغریبی شاحەسەنی
دووەم لەكۆشكی (صخیرات) كردوێتی، لەوێدا شا
بەئاشكرا گوتویەتی: (راستیەكەی كە سەدام دێتە
ناومان وەك ئەوەمان لێ دێ باڵندە بەسەر
سەرمانەوەبێ)، قسەیەكی وا لەلایەن شا حەسەنی
دووەمەوە وترابێ، هەروا سادەنیە.
|
