سڤیل: مەریوان عومەر

لەكاتێكدا بەرپرسە عێراقییەكان لەهەوڵی دۆزینەوەی لایەنی بەرپرسی تەقینەوە خوێناوییەكەی هەفتەی رابردووی شاری بەغدا دان، كە دڵی حكومەتی كردە ئامانج، خەڵك ترس و گومانیان سەبارەت بە مەترسیەكی گەورەتر لادروست بووە، كە بڵاوبوونەوەی گەندەڵییە لەئاستێكی فراوانەوە، لەنێو دەزگا حكومییەكاندا، لەلوتكەی وەزارەتەكانەوە، تا دەگاتە ئەو سەربازانەی لەبازگەكانی پشكنیندان.
پشكنەری گشتی وەزارەتی ناوخۆی عێراقی لەو ماوانەی دواییدا لەراپۆرتێكدا ئاماژەی بەوەداوە، كە لەبازگەكانی پشكنیندا بەرتیل وەردەگیرێت.
تەقینەوەكەی چەند رۆژ لەمەوبەری شاری بەغدا، كە وەزارەتی دادی كردە ئامانج و 160 كوژاوی لێ كەوتەوە، لەكاتێكدا بە چەندین خاڵ و بازگەی پشكنین چواردەوری گیراوە، تەقینەوەكەی مانگی (ئاب)ی رابردووش بە هەمان شێوە وەزارەتەكانی دەرەوە و دارایی كردە ئامانج و لانیكەم 22 قوربانی لێ كەوتەوە.
عەبدولقادر بەیرەقدار وتەبێژی ئەنجومەنی باڵای دادوەری لەبارەی دواین تەقینەوەكە گوتی «ئەم ئۆتۆمبێلە بۆمبڕێژكراوە لەئاسمانەوە دانەبەزیوە، دەبێ هەر بەشەقامەكاندا هاتبێت تا گەیشتۆتە ئامانجەكەی خۆی. گەر بوونی گەندەڵی نەبوایە، ئەنجامدەرانی ئەو تەقینەوەیە نەیاندەتوانی بەبازگەكانی پشكنیندا تێپەڕ ببن».
پێدەچێت رەگوڕیشەی گەندەڵی زۆر لەمە قوڵتر بە دەزگا حكومیەكاندا شۆڕ بووبێتەوە، بە جۆرێك خەڵك هەست بە مایەپوچی دەزگا ئەمنیەكانی عێراق بكەن، لەكاتێكدا ئەمریكا خەریكی دەستكردن بە كێشانەوەی هێزەكانیەتی. لەكاتی ئێستادا لەدەزگا ئەمنییەكانی عێراقدا، هێندەی گرنگی بە دەسكەوت و دەوڵەمەندبوون لەرێگای پۆستەكانەوە دەدرێت، ئەوەندە گرنگی بە رۆحی خەڵكی ئاسایی عێراق نادرێت.
جەواد پۆلانی وەزیری ناوخۆی عێراقی لەلایەن خۆیەوە دانی بەوەدانا، كە «گەندەڵی بۆتە دیاردەیەك هەڕەشە لە پەیكەری دەوڵەت دەكات». وەزارەتەكەی پۆڵانی دووەم گەورەترین وەزارەتی وڵاتە و سەرچاوەی زۆرینەی وەزیفە حكومیەكانی عێراقە.
راپۆرتەكەی وەزارەتی ناوخۆی عێراقی بە تێروتەسەلی باس لەجۆرەكای گەندەڵی نێو وەزارەتی ناوخۆ دەكات، كە وەزیری ناوخۆی پێی وایە هەنگاوی گەورەیان بۆ جڵەوكردن و سنورداركرنی ئەو گەندەڵیانە ناوە.
بە گوێرەی راپۆرتەكە پارەی موچەی مانگانە دەدزرێت و بۆ دەسكەوت و بەرژەوەندی شەخسی یاری بە گرێبەستەكان دەكرێت. لیستی موچەی ئەفسەران ناوی ئەفسەری پۆلسی وەهمی لە خۆیان دەگرن و بەرپرسەكانیان موچەكانیان بۆ خۆیان وەردەگرن. سەرەڕای هەموو ئەمانەش تاوانباران و تیرۆریستیان لەبەرامبەر بەرتیلی گەورەدا ئازاد دەكرێن و تێنوسە تاوانكارییەكان لەبەرامبەر پارەدا دادەخرێن و دەسڕدرێنەوە. بەندكراوان لە لایەن پاسەوانەكانی زیندانەوە دووچاری ئەشكەنجە و مامەڵەی خراپ دەبنەوە، لە پێناو ناچاركردنی كەسوكاریان بۆ ملكەچكردن بۆ داواكانیان و دەسكەوتی شەخسی لە بەرامبەریدا. لەگەڵ هەموو ئەو جۆرە گەندەڵیە ئیداری و داراییەدا، گەندەڵی سیاسیشی لەدامەزراوە ئەمنیەكاندا هەیە و ئەو حیزبانەی لەپێناو دەسەڵات لە ململانێدان، لەهەوڵی كۆنتڕۆڵكردنی دەزگا ئەمنیەكانی عێراقدان، هەروەك زۆر لەبەرپرسە عێراقی و رۆژئاواییەكانیش جەختیان لەسەر كردۆتەوە.
چەند ئەفسەرێكی پایەبەرزی پۆلیسی عێراقیش جەختیان لەسەر دروستی هەموو ئەو زانیاریانە كردەوە، كە لەراپۆرتەكەی وەزارەتی ناوخۆی عێراقیدا هاتوون، چەندین نمونەی تریشیان هێنایەوە، لەبارەی ئەو جۆرە گەندەڵیانەی هەڕەشە لە ئەمنیەتی عێراق دەكەن. ئەفسەرێكی پۆلیس دەڵێت «فەرماندەی فیرقەكەی ئێمە مانگانە لە كۆی 41 هەزار دۆلاری تەرخانكراو بۆ خواردن 34 هەزار دۆلار دەدزێت. چەندین جاریش ئامری كەتیبەكانی گۆڕیوە، چونكە لەگەڵیدا رێكنەكەوتوونە». ئەفسەرێكی تری عێراقی باس لەوە دەكات، كە چەندین ناوی وەهمی لە لیستی موچەكاندا هەن و تا ئێستا بۆ جارێكیش ئامادە نەبوونە، بەڵكو تەنیا موچەكانیان وەردەگیرێت و بەرپرسەكان لە نێوان خۆیاندا دابەشی دەكەن. ئەو زیاتر دەڵێت «هەر ئەفسەرێك بە پلەی عەمید یا بەرزتر، هەموو موچەكە یا بەشێكی زۆری موچەی لانیكەم 10 پۆلیس بۆ خۆیان دەبەن».
هەرچەندە راپۆرتەكە ناوی هیچ بەرپرسێك نابات، بەڵام ئاشكرای دەكات، كە ئەم گەندەڵیە لە ئاستە بەرزەكانی وەزارەتەوە دادەبەزێت، تا دەگاتە ئەفسەرە پۆلیسەكانی سەر شەقامەكان. لەگەڵ ئەوەشدا وەزیری ناوخۆ بەرگری لە هەوڵەكانی وەزارەت بۆ نەهێشتنی ئەو دیاردەیە دەكات و ئاماژەش بە بەرەوپێشچوونی ئەو هەوڵانە دەدات بە گەواهی بەرپرسە رۆژئاواییەكان. لە ماوەی دوو ساڵی رابردووشدا 62 هەزار فەرمانبەر بە تۆمەتی جۆراوجۆر فەسڵ كراون.
بەڵام عەقیل تەریحی پشكنەری گشتی وەزارەتی ناوخۆ دەڵێت، كە هێشتا هەزاران كەس لە ریزەكانی وەزارتی ناوخۆدا ماون، كە تۆماریان پاك نیە و جێگای گومان و نیگەرانین. تەنیا لە نیوەی یەكەمی ئەمساڵیشدا بە بڕی 122 ملیۆن دۆلار دزی لەو وەزارەتەدا ئەنجام دراوە.
لە لایەكی ترەوە بەشێك لە پسپۆران پێیان وایە دامەزراوەكانی حكومەتی عێراقی لە ئاست گەندەڵیدا بەرەوباشچوونێكی كەمی بەخۆیەوە بیینوە، ئاماژە بە هەوڵەكانی دەستەی نەزاهەی عێراقی دەكەن، كە لە ماوەی شەش مانگی سەرەتای ئەمساڵدا 1455 فەرمانی دەسگیركردنیان دەكردوە. بەڵام لەوەتەی دامەزرانی ئەو دەستەیە لەساڵی (2004)ەوە تاكو ئێستا تەنیا 397 كەس تۆمەتی گەندەڵیان بەسەردا ساغبۆتەوە. ماوەیەك پێشتریش وەزیری بازرگانی عێراق بە تۆمەتی گەندەڵی ناچار كرا، دەست لە كار بكێشێتەوە. هەر لەو مانگەشدا جێگری وەزیری گواستنەوە بە تۆمەتی وەرگرتنی بەرتیلێك بە بڕی 100 هەزار دۆلار لە كۆمپانیایەكی ئەمنی دەسگیركرا، لە بەرامبەر پێدانی گرێبەستی دابینكردنی ئەمنیەتی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی بەغدا.
بەشێكیش لە بەرپرسە عێراقی و ئەمنیەكان جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە، كە هەرچەندە ماوەیەكی درێژە دەزگا ئەمنییەكانی عێراق بە دەست گەندەڵیەوە دەناڵێنن، بەڵام لەگەڵ پاشەكشەكردنی هێزە ئەمریكییەكان لە بەشداریكردنی راستەوخۆیان لە كردە ئەمنیەكاندا، ئێستا گەندەڵی نێو ئەو دەزگا ئەمنیانە لە هەركاتێكی تری رابردوو ئاڵۆزتر بووە. جەنەڕاڵ رای ئۆدێرنۆ سەركردەی هێزە ئەمریكیەكان لە عێراقدا بۆ
«بی بی سی» دەڵێت «گەندەڵی لەكۆی سیستەمی عێراقیدا جێگیر بووە، نەوەك تەنیا دەزگا ئەمنیەكانی، بەڵكو لەكۆی سیستەمەكەدا، ئەمە گەورەترین كێشەیە لەبەردەم عێراقدا».
ئەوەی تێبینی دەكرێت، ئەو یاسایەی دەسەڵاتی زیاتر بە لێكۆڵەرەوە و كەسانی تایبەتمەند بە نەهێشتنی گەندەڵی دەدات، لە پەرلەمانی عێراقیدا پەكخراوە، ئەمەش رێگرە لە ئەنجامدانی چاكسازی. ئەو زەحمەتیەش لە هەوڵەكانی وەزارتی ناوخۆ لە بنبڕكردنی دیاردەی «بندیوار» لە ریزی پۆلیس و هێزەكانی ناوخۆدا بە ئاشكرا دەردەكەوێت. عەبدولباست ئەلتوركی سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای وردبینیكردن دەڵێت «هەموو هەوڵێكمان دا بۆ كۆنتڕۆڵكردنی میكانیزمی دابەشكردنی موچە، بەڵام ئەمە ئەنجام نادرێت بێ سەردانیكردنی هەموو بنكەكانی پۆلیس لەسەرتاسەری وڵاتدا و لەرۆژی دابەشكردنی موچەدا. ئەوكات دەبێ ئێمە پێداچوونەوە بە نزیكە 500 هەزار ناودا بكەین، بۆ دڵنیابوون لەو فەرمانبەرانەی لەو ماوەیەدا مۆڵەتیان وەرگرتووە».
شەرقلئەوسەت