سڤیل: مەریوان عومەر

بامەڕنی، بەرپرسی فەوجی پاسەوانیەتی پادشایەتی وردەكاری رووداوەكانی كوژرانی مەلیك فەیسەڵ و شۆڕشی 1958 دەگێڕێتەوە

كاتێك باس لە دوا رۆژەكانی ژیانی مەلەكی دەكرێت لەعێراق، باسی كوشتنی مەلیك و هەڵوێستی سەردەستەی پاسەوانەكانی دەكرێت، كە كوردێك بوو ناوی عەقید تەها بامەڕنی بوو، زۆر كەس بە باشە باسی ئەو دەكات، یان بەپێچەوانەوە بە هۆكاری كوشتنی خێزانی مەلەكی دەزانن، بەڵام ئەوەی بەم ساڵانەی دوایی ئاشكرا بوو، ئەو راپۆرتەی خودی تەها بامەڕنیە كە داویەتە سەركردایەتی شۆرشی 14ی تەمووز.
ئەوە تەنیا رووداوەكانی شۆڕشی 14ی تەمموزی ساڵی 1958 نین، كە شایانی لێكۆڵینەوە و ئاشكراكردنی لایەنە شاراوە و نهێنیەكانیەتی، بەڵكو مێژووی عێراق پڕە لەو رووداوی ئاڵۆز و ناڕۆشنی لەم شێوەیە. یەكێك لەو پرسە ناڕۆشنانەی جێگای گومانە، هەڵوێستی پاسەوانانی پادشایەتی و سەركردەكەیەتی لەڕووداوەكانی شۆڕشی 14ی تەمموزدا، سەبارەت بەو ئەركەی پێیان سپێردرابوو لەبەرگریكردن لەخانەوادەی پادشا و كۆشكەكانیان.
رووداوەكان بەشێوازی جۆراوجۆر دەگێڕدرێنەوە، پێدەچێت لەسەرەتاوە سەركردایەتی شۆڕش داوایان لەبەرپرسی پاسەوانانی پادشایەتی (عەقید تەها مستەفا بامەڕنی) كردبێت، كە راپۆرتێك لەو بارەوە بنوسێت، بەڵام بامەڕنی سەر بەبزووتنەوەی ئەفسەرانی ئازادیخواز نەبووە، رەنگە ناوی ئەم بزووتنەوەیەی هەر نەشبیستبێت.
جێگای خۆیەتی لێرەدا باس لەوە بكەین، كە بامەڕنی لەلایەن شۆڕشەوە گرنگی پێدراوە، لەساڵی 1959 راسپێردراوە كە یەكەی (بەرگری میللی) پێكبهێنێت، كە یەكەیەی نیمچە سەربازی بووە.
دكتۆر لەیس ئەلزوبەیدی و مامۆستا عەبدولجەبار ئەلعەمر و مامۆستا خەلیل ئیبراهیم حەسەن لەنوسینەكانیان ئاماژەیان بەم رووداوانە داوەو هەریەكەیان بەشێكی ئەو راپۆرتە تایبەتەیان بڵاوكردۆتەوە، كە لەو بارەوە نوسراوەتەوە. لەدەقی راپۆرتەكەشدا هاتووە:
هەڵوێستی عەقید تەها مستەفا بامەڕنی فەرماندەی فەوجی پاسەوانی پادشایەتی و بریكاری پێشووی فەرماندەی لیوای شۆڕشی سوپای عێراقی دژ بە ستەمی پادشایەتی گەندەڵ لەبەرەبەیانی 14ی تەمموزی 1958.
• من خێزانەكەمم لەماوەی هاویندا بۆ گوندی بامەڕنی رەوانە كردبووەوەو خۆم لەبارەگای فەوجدا دەمامەوە. ئەو رۆژە سەرۆكی ئێشكگران (سالم رەشید) و هەردوو ئەفسەری ئێشكگر ملازمی دووەم (محەمەد ئەمین) و ملازم (كازم جەبر) لەوێ بوون.
• بڕیار بوو پاسەوانی شەرەف لەبەرەبەیانی ئەو رۆژەدا ئامادە بكرێن بۆ بەڕێكردنی مەلیك فەیسەڵ بۆ گەشتەكەی بۆ توركیا، ئۆتۆمبێلی (باور) لەبارەگای فەوەجەوە كاتژمێرێك زووتر بەڕێكەوت و ئەفسەری پاسەوانانی شەرەفیان هێنا، ئەورۆژە من كاتژمێر (5) بەئاگاهاتم، تا سەرپەرشتی مەراسیمەكە بكەم و بەرەو فڕۆكەخانە بەڕێی بكەم.
• من خەریكی خۆرێكخستن بووم، كاتژمێر 5:15 بەرپرسی ئێشكگرەكان بەپەلە هاتە لام و پێی گوتم كە ملازمی دووەم (فالح زەكی حەنزەڵ) سەر بە یەكەمەكان بەتەلەفۆن پێی راگەیاندوە، كە سەر پرد و رێگاكان و فەرمانگەی پۆستە لەلایەن لیوای 20ەوە كۆنتڕۆڵ كراون و كودەتا ئەنجام دراوە. سەرەتا من پێم گوتن كە ئەوان لەوەهم دان و شتی وا نیە، پاشان بۆ دڵنیابوون چەند پەیوەندیەكی تەلەفۆنیمان ئەنجام دا، لەوكاتەدا فەرماندەی پاسەوانانی شەرەف (رەئیس عەبدولڕەحمان ساڵح) گەیشتبووە بارەگای سریەكەی خۆی، هەمان هەواڵی ملازم فالحی دووپات كردەوە.
• جارێكی تر بەرپرسی ئێشكگران پێی راگەیاندم، كە رەئیس عەبدولڕەحمان تەلەفۆنی كردووە و دڵنیای كردوونەتەوە كە شۆڕش بەرپا بووە، بەڵام چ شۆڕشێك؟ شۆڕش لەپێناو كورسی و پۆست هەروەك چۆن حیجازی ئەمەی دەویست؟ یا ئەمە شۆڕشی گەل و سوپایە پێكەوە لەپێناوی ئازادی؟ بۆیە من ئەم بڕیارانەی خوارەوەم دا:
- گەر ئەنجامدەرانی شۆڕشەكە خەڵكانێكی وەك حیجازی بن، ئەوا من بە هەموو توانای خۆمەوە بەرگری دەكەم.
- گەر شۆڕشەكەش شۆڕشی حەق و راستی بێت دژ بە ناحەقی و بەندایەتی، ئەوان دەچمە ریزیانەوە، بەهۆی ئەو ئازارەی من هەمبووە و چەشتوومە، لەو هەموو ستەم و ناپاكیەی لەسەرتاسەری وڵاتدا هەبووە، ئەم هەستەی منیش هەستی زۆرینەی خەڵكی وڵاتەكەم بووەو هەمیشەش لای خەڵكانی دڵسۆز و برایانی خۆم باسی ئەوەم كردووە.
• لەسەر بنەمای ئەم دوو بڕیارەی پێشووم، فەرمانم بەبەرپرسی ئێشكگرەكان دا، كە حاڵەتی نائاسایی رابگەیەنێت و چەك و تفاق دابەش بكات و كۆگای ئەفسەری خۆراك بشكێنێت و خێرا چەك و تفاق و پێویستی بەسەر سریەكاندا دابەش بكات. هەروەك داواشم لێكرد، كە یاریدەدەری فەوج (رەئیس هاشم كەمال) و ئەفسەر (رەئیس كامل) ئاگادار بكاتەوە و ئامادە بن، چونكە ئەوان نزیك بوون لەشاری حارسیە بەرامبەر بەكۆشكی (رحاب)ی پاشایەتی.
• خێرا جموجۆڵم كرد و جلی سەربازیم لەبەركرد، دەمانچە و چەك و تفاقی پێویستم هەڵگرت و سەرپەرشتی دابەشكردنەكەیم كرد بەسەر سریەكاندا، لەو كاتەدا هەردوو ئەفسەری ناوبراو ئامادەبوون.
• كاتژمێر 6ی بەرەبەیان گوێم لەدەنگی تەقەكردن بوو لەبەردەم كۆشكی ریحاب، بەرپرسی ئێشكگران پێی راگەیاندم، كە ئەمیر عەبدولئیلاه بە تەلەفۆن داوای منی كردووە، كە لەكۆشك لای ئەو ئامادە بم، بەڵام من نەمدەتوانی بارەگای فەوج بەجێ بهێڵم، تا دڵنیا نەبم لەوەی چەك و تفاق بە تەواوەتی رێكخراوە. پاشان فەرمانم بەیاریدەدەری فەوج كرد، كە سریەكان لەدەوروبەری بارەگای پاسەوانیەتی دابەش بكات و منیش بچم بۆ لای ئەمیر عەبدولئیلاه، ناشبێ بۆ هیچ شوێنێك جموجۆڵ بەو فەوجە بكرێت، بێ ئاگاداری من.
• چوار زرێپۆشی میلەر بەرەو كۆشكی ریحاب بەڕێكەوتن، زرێپۆشەكانم لەبەردەمی كۆشك وەستاند، خێرا چوومە ژوورەوەو بردمیانە ژووری تایبەت، دوای ماوەیەكی كەم ئەمیر عەبدولیلاه هات، بێجامەیەكی رەساسی لەبەر بوو، پێی گوتم دەنگوباس چیە؟ گوتم هیچ شتێك نازانم، تەنیا ئەوە نەبێت كە رەئیس عەبدولڕەحمان پێی راگەیاندوم.
• ئەمیر گوتی ئەی بۆچی لە ئیزگەوە ناوی وەزارەتەكان دەخوێندرێتەوە، لەوكاتەدا لەیەكێك لەژوورەكانەوە دەمبیست كە ئیزگە ناوی وەزیرەكان دەخوێنێتەوە، بەڵام نەمزانی وەزیرەكان كێن. لەو كاتەدا ئەمیر فەرمانی پێكردم و گوتی هەوڵ بدە لەزووترین كاتدا پەیوەندی بكەی بەو هێزانەی سەر بەئێمەن، گەر بارودۆخیش خراپتر بوو، بەتەلەفۆن پێت دەڵێم چی بكەیت. لەوكاتەدا مەلیك فەیسەڵ هاتە ژوورەوە، شەرواڵێكی مەلەكی و جلێكی سپی لەبەر بوو، هیچ قسەیەكی لەگەڵ نەكردم، تەنیا بزەیەكی بەروودا كردم، لەگەڵ كەمە چەمانەوەیەك وەك ئاماژەیەك بۆ سڵاوكردن، ئەمیر عەبدولئیلاه وەڵامی دایەوە. من ئەوكات دوای سڵاوی سەربازی لەژوورەكەیان دەرچووم.
• بەهۆی تێپەڕبوونی ئەزموونی زۆری لەم شێوەیە لەپێشتردا، لە بزووتنەوەی مایسی 1941 من یاریدەدەری فەوجی یەكەمی لیوای شەشەم بووم، كە خراپی بەسەر هێزە ئیستیعماریەكان هێنا لەجەنگی فەلوجە و بزووتنەوەی فەڵەستین لەساڵی 1948. من دەمزانی هەندێك كەس لەهەندێك حاڵەتدا شعوری خۆیان لەدەست دەدەن، بۆیە پێویستە پەلە نەكرێت لەهەڵسەنگاندنی بارودۆخەكاندا. بۆیە بڕیارم دا لەشوێنێكی پارێزراودا هێمن خۆم راگرم، كەمێك بیر لەو فەرمانە بكەمەوە، كە لەئەمیرەوە وەرمگرتبوو. چوومە ژووری پاسەوانانی دەرگای سەرەكی كۆشكی ریحاب.
بیرم لەداواكاری عەبدولئیلاه كردەوە، كە پەیوەندی بەهێزە لایەندارەكانمان بكەین، گوێم لەسەربازگەی وەشاش لەبەغدا گرت، دەنگی هیچ شتێكم نەدەبیست، وەك تەقەی بەرەنگاری پۆلیسەكان یا یەكەیەكی سەربازی وەشاش، نە هیچ یەكەیەكی سەربازگەی رەشید، بۆیە بیرم كردەوە، كە هێزەكانی سەر بە ئێمە دەبێ لیوای یەك و سەربازگەی حەبانیە بێت، پاشان بیرم لەنیوەی دووەمی فەرمانەكەی كردەوە (گەر بارودۆخ خراپتر بێت بەتەلەفۆن پێت دەڵێم كە چی بكەیت). واتە دەیەوێت بەرەو حەبانیە رابكات و هەمان كارەساتی ساڵی1941 دووبارە ببێتەوەو من ببمە بەرپرس و تاوانباری كوژرانی هەزاران كەسی بێتاوان بەرامبەر بە دوو كەس، هەروەك خۆشم دەتوانم لەگەڵیان دەربازم ببێت. بەڵام تاوانی منداڵەكانم و خانەوادەكەم چیە، كە بە خیانەت و ناپاكی لەگەڵ نەتەوەكەیان تۆمەتبار بكرێن؟ لەژێر رۆشنایی ئەم تێبینیانە، بڕیارمدا:
- پەیوەندی بەهێزەكانی شۆڕشەوە بكەم، تا بزانم هاوشێوەی حیجازین، بۆ ئەوەی پلانی یەكەمم جێبەجێ بكەم لەبەرگریكردن بە هەموو هێزی خۆمەوە.
- گەر شۆڕش هی گەل و سوپا بێت، لەژێر سەركردایەتی خەڵكانێكی دڵسۆز، پێویستە بچمە ریزیانەوە و كۆتایی پێبێنم، بەر لەوەی تاوانباران بتوانن رابكەن.
بەڵام چۆن پەیوەندی بەشۆڕشەوە بكەم، كە تەقەكردن هەر بەردەوامە؟ بانگم لەحەزیەری دراوسێكەمان كرد، عەریف (مەرزوق دهوی) پێی گوتم ئێمە تەقەمان راگرتووە. پاشان عەریفێكم لە لیوای 20 بەناوی (نیعمەت محسن قوڕەیشی) بینی و هاوارم لێی كرد، بۆچی تەقەمان لێ دەكەن و سەربازەكانمان دەكوژن؟ خۆ ئێمەش سەر بە سوپای عێراقین و لەگەڵ ئێوەین؟ ئینجا بانگی عەریف مەرزوكم كرد و لەگەڵیدا چوومە سەر شەقامە سەرەكیەكەی بەردەمی كۆشكی ریحاب، عەریف قوڕەیشی تەقەی وەستاند. لەوكاتەدا رەئیس عەبدولڕەحمان ئامر سریەی ریحاب هاتە لام و ئۆتۆمبێلەكەی ئەوم برد بۆ بینینی یەكێك لەئەفسەرەكانی شۆڕش، ملازم كازمیشم نارد، تا لەكۆشكەوە تەقە نەكرێت. بەم شێوەیە تەقە لەكۆشك وەستێندرا. پاشان خۆم چوومە نێو هێزەكانی شۆڕشگێڕەكانەوە و یەكەم ئەفسەر بینیم رەئیس (عەبدولستار سەبع) بوو، كاتێك بانگم كرد و داوام لێكرد لەسەر شتێك رێك بكەوین، داوای لێكردم دەمانچەكەم بەتاڵ بكەم، منیش دەمانچەكەم لەفیشەك خاڵی كردەوە. پرسیم لەبارەی هەڵوێستی شۆڕش و سەركردەكانی، پاشان لەدەوروبەری خۆمان چەند ئەفسەرێكی ترم بینی، سەر بەیەكەی سەربازی جۆراوجۆر بوون، ئیرادە و ئیمانێكی بەهێزم لەرووخساریاندا بینی، ئینجا ویژدانم پێی گوتم بچمە ریزی شۆڕشگێڕانەوە، پێم گوتن برایان لەم لەحزەوە من لەگەڵتانم، تەقەم لەهەردوو سریەكە وەستاند، پێشنیارم بۆ كردن چەند ئەفسەرێك بەچەكەوە لەگەڵم بێن بچینە نێو كۆشكەوە و مەلیك و ئەمیر عەبدولئیلاه بهێنین بۆ بارەگای سەركردایەتی شۆڕش، بەڵام ئەوان رەتیانكردەوە و گوتیان تۆ خۆت بەتەنیا بڕۆ. بیرم كردەوە گەر بەتەنیا بچم، رەنگە بەقسەم نەكەن، یا بمكوژن و كەسێكی تر بۆ سەركردایەتی فەوج و لیوای پاسەوانیەتی راسپێرن.
پاشان هەموو ئەفسەرەكان بڕیاریاندا و پێیان گوتم گەر من بەراستگۆیانە لەگەڵ شۆڕش دام، دەبێ هەردوو سریەی پاسەوانیەتی لەشوێنەكانیان دەربهێنم و چەك و تفاقیشیان لەسەر شەقامكە دابنێن و لەباخچەی بەرامبەر كۆشك دابنیشن. لەگەڵیان رێككەوتم و بەهەموو دەنگی خۆم بانگی فەرماندەی سریە رەئیس عەبدولڕەحمان و ئامر فەسیلەكانم كرد تا لەبەردەممدا كۆببنەوە، لەكاتێكدا دەشترسام بەقسەم نەكەن و بەتەنیا لەگەڵ شۆڕشگێڕاندا بمێنمەوە. بەڵام خوا ویستی حەق سەرخات بەسەر باتڵدا، بۆیە زۆر بەخێرایی هەردوو سریەكە كۆبوونەوە و چەكەكانیان لەسەر جادە دانا، پاشان دەنگی تەقەمان بیست لەهەموو شوێنێكەوە لەكۆشك دەكرێت، لەكۆشكیشەوە تەقە دەكرا، نەماندەزانی كێن تەقە دەكەن.
بیرم كەوتەوە چەند زرێپۆشێك بەچەك و تفاقەوە لەژێر سەركردایەتی یاریدەدەری فەوج دان لەحارسیە، ترسام هێزەكانی شۆڕش بەئاڕاستەیان بجوڵێن و كارەسات رووبدات، بۆیە داوام لەئەفسەرانی شۆڕش كرد تەلەفۆن بۆ یاریدەدەر دەكەم تا ئەم مەترسیە روونەدات، ئەوان رازی بوون. لەتەلەفۆنی دەرگای سەرەكی كۆشكی ریحابەوە تەلەفۆنم بۆ یاریدەدەرەكەم كرد و پێم گوت رەئیس هاشم لێرە لەكۆشكی ریحاب هەموو شتێك بەكۆتا هاتووە، هیچ بەرگریەك نەماوە، بۆ بەرگرتن لەروودانی هەر كارەساتێك، خێرا چەك و تفاقەكان بهێنەوە نێو جبەخانەكانی فەوج. ئەویش بەتەواوی ئامادەیی و ئیرادەوە پێی گوتم "بەڵێ فەرمانتە گەورەم". ئەو كەسێكی راستگۆ بوو، تاكە پاسەوانی پادشایی بوو، جار بەجار دەمتوانی قسەی دڵی خۆمی لا بكەم سەبارەت بەو پرسە نیشتیمانیانە و گاڵتەكردنی ئیستیعمار بە وڵاتەكەمان.
پاشان لەترسی ئەوەی نەوەك پاسەوانەكان بگەڕێنەوە و دەست بدەنەوە چەكەكەنیان، دەبوو من بەتەنیا جارێكی تر بچمەوە لایان و داوایان لێ بكەم لە كۆشك بێنە دەرەوە. بەڵام گومانی ئەوەم هەبوو لەحاڵەتی بەرەنگاربوونەوەیان بمكوژن، بۆیە جارێكی تر لەرێگای هەمان تەلەفۆن داوام كرد ئەفسەری ناو كۆشك قسە بكات. (شەریف حوسێن) هاتە سەرخەت و پێم گوت عەبدولئیلاه ئامادە بكات و بیهێنێتە دەرەوە، بەڵام گوتی ناتوانێت، داوای كرد چ راسپاردەیەكم هەیە پێی بڵێم، پێم گوت فەوجی پاسەوانیەتی ناتوانێت بەرگری بكات و خۆی بەدەست شۆڕشگێڕانەوە داوە. ئەفسەران داوا دەكەن لەگەڵ مەلیك فەیسەڵ بێتە دەرەوە تا بڕیار لەچارەنوسیان دەدرێت، ئەگەر نا كۆشكەكە وێران دەكرێت. هەردوولامان تەلەفۆنەكانمان داخست. پاشان بینم رەئیس (سابت یوسن) سەر بەفەوجی پاسەوانیەتی یاوەری مەلیك هاتە دەرەوە و داوای لەئەفسەران كرد بچنە ژوورەوە بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ مەلیك و ئەمیر. لەوكاتەدا ئەفسەرێك هات و پێی گوتم سابت یونس سەربازەكانی خۆی لەچێشتخانە حەشارداوە و فەرمانی پێكردوون تەقە لەئەفسەرێكی شۆڕش بكەن، لەبەرامبەر ئەمەدا سابت خۆشی بریندار بوو. دوای ئەم رووداوانە كۆمەڵێك ئافرەتمان بینی كە لەدواوەیان مەلیك فەیسەڵ و ئەمیر عەبدولئیلاه دەڕۆیشتن، ئەوان گەیشتنە ناوەڕاستی گۆڕەپانی كۆشك، لەوێوە بەرەشاش تەقەیان لێكرا و هەموویان كوژران.
لە كۆتایی راپۆرتەكەیدا بامەڕنی دەڵێت:
من بەو ئەركە نیشتیمانیە پیرۆزە هەڵسام، بێ ئەوەی رێكەوتنی پێشوەختەم لەگەڵ ئەفسەرانی شۆڕشدا هەبووبێت، خۆم و ویژدانی خۆم هاندەر بوون بۆ ئەنجامدانی ئەو كارە، بەدڵنیاییەوە ئەمە هۆكار بوو بۆ رێگرتن لەخوێنڕژانێكی زۆری رۆڵەكانی نیشتیمانەكەم، ئەو ئەگەرەی رەنگبوو هەر ئەفسەرێكی تر پەنای بۆ ببات، كە لەپلە و پێگەی مندا بووبێت، لەو هەڵوێستە ناسك و ترسناكەدا سوپاس بۆ خوا هیچ خەسارەتێك لەفەوجەكەدا رووینەدا، جگە لەبرینداربوونی سەربازێك. بەو بۆنەیەشەوە پیرۆزبایی گەرم ئاڕاستەی سەركردەی شۆڕش زەعیم عەبدولكەریم قاسم و عەقید عەبدولسەلام عارف دەكەم، پیرۆزبایی شۆڕشی پیرۆزی گەل و سوپایان لێ دەكەم، كە كۆتایی بەسەردەمی زۆرداری و گەندەڵی هێنا.