سڤیل: هێمن محەمەد

بەبڕوای شارەزایان و پسپۆڕانی بواری تەندروستی لەم سەردەمەدا ڕۆژ بەڕۆژ ئەو نەخۆشیانەی دووچاری دڵ دەبن روو لەزیادبوونن، بەپێی راگەیاندراوی رێكخراوی تەندروستی جیهانیش لەساڵی 2020 رێژەی توشبووانی نەخۆشییەكانی دڵ دووقات دەبنەوە.
محەمەد عەبدولڕەحمان هاوڵاتییەكی تەمەن 68ساڵەو خەڵكی شاری هەولێرە، ئەو یەكێكە لەو كەسانەی كە دووچاری نەخۆشی دڵ هاتووەو هۆكاری نەخۆشییەكەشی بۆ جگەرەكێشان گێڕایەوەو گوتی "راستی ئێستا دكتۆر جگەرەی لێ قەدەغە كردووم، دووچاری نەخۆشی دڵ هاتووم، چارەسەرێكی زۆرم وەرگرتووە، یەكێك لەبۆڕییەكانی خوێن كە بۆ دڵم دەچێت گیراوە، بەهۆی دەرمان و عیلاجی زۆر داواكارم خودا شیفام بدات، من جگەرە كوشتمی، هەتا دوو ساڵ پێش ئێستا هەر جگەرەكێش بووم، جەرگم ڕەش بووە، ئەگەر بەگەنجی دەمزانی ئەوهایە قەت نزیكی جگەرە نەدەكەوتم، ئێستا دكتۆرەكان قەناعەتیان وایە یەكێك لەهۆكارەكانی بێهێزبوونی دڵم بەهۆی جگەرەوەیە".
11 ساڵە 29ی ئەیلول لەلایەن رێكخراوی تەندروستی جیهانی وەك ڕۆژی جیهانی دڵ دیاریكراوە. دكتۆر ئازاد مەنتك پسپۆڕی نەخۆشییەكانی دڵ سەبارەت بەهۆكاری نەخۆشیەكانی دڵ گوتی "زیادبوونی نائارامی و پشێوی دەروونی و ناجێگیری باری كۆمەڵایەتی و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و قەرەباڵغی و پیسبوونی ژینگەو خۆراكی چەورو جگەرەكێشان و خواردنەوە كحولییەكان هۆكاری نەخۆشییەكانی دڵن، هەروەها بەگشتی لەعێراقدا ئێستا نەخۆشییەكانی دڵ هۆكاری سەرەكی مردنە و پلەی یەكەمی گرتووە". دكتۆر ئازاد باسی لەرێگاكانی كۆنتڕۆڵكردن و كەمكردنەوە و خۆپاراستن كرد لەنەخۆشییەكانی دڵ و گوتی "بەتاقیكردنەوە دەركەوتووە، ئەگەر مرۆڤ لەتەمەنێكی زووەوە كەوتە خۆكۆنتڕۆڵكردن و هۆكارەكانی تووشبوون بەنەخۆشی دڵی لای خۆی كەمكردەوە، ئەوا دوور دەبێت لەنەخۆشییەكە، بەگشتیش خۆپاراستنەكان دوو جۆرن، بەشێكیان خۆویستن، بەشێك خۆنەویستن، كردارە خۆویستەكان دەكرێت كۆنتڕۆڵ بكرێن، وەك نەكێشانی جگەرەو نەخواردنەوەی مادەكحولییەكان و چەند خۆپاراستنێكی تری خۆراكی، هەروەها خۆنەویستەكان لەدەرەوەی ویستی مرۆڤن، وەك توخم و تەمەن و هۆكارە بۆماوەییەكان، بەڵام پێویستە مرۆڤ لەهەر تەمەنێكدا بێت هەنگاوەكانی خۆپاراستن جێبەجێ بكات".
ئەوەی نەخۆشی دڵ جیادەكاتەوە لەنەخۆشییەكانی دیكە مردنی لەناكاوە، چونكە زۆر لەو كەسانەی دووچاری نەخۆشی دڵ دەبن، بەهۆی گیرانی بۆڕییەكانی خوێن لەناكاو گیان لەدەست دەدەن، بەبێ ئەوەی پێشتر هیچ زانیارییەكیان لەسەر نەخۆشییەكە هەبووبێت، هەروەها پسپۆڕانی بواری تەندروستی نكۆڵی لەزۆری ئەم نەخۆشیە ناكەن لەكوردستاندا، ئەگەرچی تائێستا ئامارێكی دروست نییە لەكوردستاندا بۆئەوەی بزانین رێژەی توشبووانی نەخۆشی دڵ چەندە، هەروەها رێژەی مردن لەچ ئاستێكدایە؟ بەڵام وەك دكتۆر سیروان گەرۆتە بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی رزگاری بۆ (سڤیل) گوتی "زۆربەی ئەو نەخۆشانەی لەنەخۆشخانەكەمان مردوون، بەهۆی جەڵتەی دڵ و دەماغەوەیە".
بەپێ ئامارەكانی رێكخراوی تەندروستی جیهانی ساڵانە لەسەرتاسەری جیهاندا نەخۆشییەكانی دڵ دەبنە هۆی مردنی زیاتر لە(17،1ملیۆن) كەس، هەروەها رێژەی 31%ی مردن لەسەرتاسەری جیهان بەهۆی نەخۆشییەكانی دڵەوەیە. هەروەها رێكخراوی تەندروستی جیهانی هۆشداری ئەوەی داوە لەزیادبوونی نەخۆشییەكانی دڵ لەساڵانی داهاتوودا. نەخۆشی دڵ تەنها دووچاری بەتەمەنەكان نابێت، بەڵكو ئەو نەخۆشییە بەشێوەیەكی بەربڵاو لەناو منداڵانیشدا هەیە.
هیوا محەمەد منداڵێكی تەمەن 6ساڵانەو لەپشكنینەكان دەركەوتووە، كە نەخۆشی دڵی هەیە، باوكی هیوا باسی لەوە كرد كە تاكو تەمەنی نەبۆتە 3 ساڵ نەیانزانیوە منداڵەكەیان نەخۆشی دڵی هەیە، ئەو دەڵێت "منداڵەكەمان لەسەرەتادا هیچ ئاسەوارێكی ئەوتۆی نەبووە، بەڵام كە تەمەنی بووە دوو ساڵ هەندێ حاڵەتی سەیری هەبوو، وەك لێو مۆربوون، یان هەناسە تەنگبوون، بەڵام وامانزانی شتێكی ئاساییە، بەڵام لەتەمەنی سێ ساڵی پشكنینی تەواومان بۆكرد، دەركەوت دڵی هێواشەو دەبێت زۆر ئاگاداری بین، دكتۆرەكەش گوتی هۆكارەكەی زگماكییە".
دكتۆر ئازاد مەنتك سەبارەت بەنەخۆشییەكانی دڵ لای منداڵان بۆ (سڤیل) گوتی "جاری وا هەیە دڵی منداڵانیش وەك گەورەكان تووشی نەخۆشی دەبێت، بەشێك لەمنداڵان لەزگماكییەوە نەخۆشی دڵیان هەیە، تائێستاش هۆكارەكانی نەزانراوە، بەڵام رەنگە كۆمەڵێك هۆكار هەبن، كە ببێتە هۆی ئەوەی منداڵ لەسكی دایكدا دووچاری نەخۆشی دڵ ببێت، وەك بەكارهێنانی دەرمان لەكاتی دووگیانیدا بەتایبەت هەندێ دەرمانی چالاككردنی كۆئەندامی دەمار و دەرمانە هێوركەرەوەكان، یان دایكەكە نەخۆشی سیل یا شەكرەی هەبێت، هەروەها ئەگەر دایكە دووگیانەكە جگەرەكێش یان مەیخۆرەوە بێت، ئەوا ئەگەرەكە زیاتر دەبێت".
چەندین هۆكار هەن، كە وەك نیشانەی نەخۆشییەكانی دڵ هەژمار دەكرێن، بەبڕوای دكتۆر ئازاد ئەو نیشانانە لەمنداڵدا مانای ئەوەیە كە ئەو منداڵە نەخۆشییەكی دڵی هەیە، دكتۆر ئازاد دەڵێت "چەند هۆكارێك هەن بۆ ئەوەی دەربكەوێ كە منداڵ نەخۆشی دڵی هەیە، لەوانە لەكاتی شیرخواردن و مژینی مەمكی دایك منداڵ ماندوودەبێت و ئارەقە دەكات، بەپشوو شیرەكە دەخوات، یان ناڕێكی لەهەناسەدان و زۆر ئارەقكردن و دڵەكوتەی زۆر، زۆرجاریش مۆرهەڵگەڕان لاوازی كێش وەك نیشانەی ئەو نەخۆشییە ئەژمار دەكرێن".