|
 سڤیل:
نازم ئیسماعیل و شوان سدیق
لە
ئەنجامی بەهەڵە بەكارهێنانی دەرزی سێ
هـــــاوڵاتی گیـان لە دەست دەدەن
بازرگانیكردن بەدەرمان بەشێوەیەكی نایاسایی
لەكوردستان ئەنجام دەدرێت و دەرمان بەخراپی
بەكاردێت، بەشێوەیەك كە دواجار بەهۆی
خراپهێنانی دەرمانەوە سێ هاوڵاتی گیانیان
لەدەست داوە، نەقیبی سەندیكای دەرمانسازانیش
لەبارەی ئەو دیاردانەی كە پەیوەندی بەخراپی
دەرمانەوە هەیە، لەلێدوانێكدا تایبەت بە
(سڤیل) دەڵێ "ئێمە یەك كۆمەڵ نوسراومان بۆ
وەزارەتی تەندروستی و ناوخۆ و پەرلەمانی
كوردستان كردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كێشەكە
چارەسەرنەكراوە".
"وەك باس دەكرێت چەند كەسانێك هەن، كە دەرمان
دەهێنن بۆ هەولێر و لەوانەیە لەكوالێتی
كۆنتڕۆڵ نەبینرابێت، لەڕێگای بەرپرسانەوە
هاتۆتە ناو هەولێر و فرۆشراوە، ئێستا
لەدەرمانخانەكانیش هەیە". ئەمە وتەی (محەمەد
سەلیم قادر)ی خاوەن دەرمانخانەیەك بوو
لەبرایەتی.
محەمەد سەلیم لەلێدوانێكدا بۆ (سڤیل) باسی
لەجیاوازی نرخ كردو دكتۆرەكانی بەهۆكارێكی ئەو
دیاردەیە زانی و گوتی "دەتوانرێت هەموو
دەرمانخانەكان نسبەیەك دابنێن، هەیە (80%)
دادەنرێت لەسەر نرخی دەرمانەكەی، دكتۆر هەیە
لەو دەرمانخانەیەو بەشێكی قازانجی ئەو
دەرمانخانەیە دەبات، بەوەی كە دەرمانێك
دەنووسێت ناوی خوازراوی بۆدادەنێت، كە تەنها
لەلایەن خۆیان هەیە"، ئەو خاوەنی دەرمانخانەیە
باسی لەڕۆڵی سەندیكای دەرمانسازان كردو بە یەك
دێڕ گوتی "سێ ساڵە لەسەندیكای دەرمانسازان
كەسێكم نەدیووە سەردانی سەیدەلیەمان بكات".
(M.O.H) ناوی ئەو دەرمانانەیە، كە
لەنەخۆشخانەوە بە نەخۆشەكان دەدرێت، محەمەد
باسی لەو دەرمانانە كردو گوتی "ئەوە دەرمانی
نەخۆشخانەكانەو لە(مدخر)ە كان هەیەو
لەدەرمانخانەكانیش زۆر ئاسان دەست دەكەوێت،
هەتا ئێستاش رەقابە لێپرسینەوەی نەكردووە".
سەبارەت بەدەرمانی قاچاغیش محەمەد لەدرێژەی
قسەكانیدا گوتی "K.M.C.A جۆرە دەرمانێكە ڕێگەی
پێ نەدرابوو داخل بێت، داخلیش بووە،
ئاگاداریشین زیاتر لەسێ چوار كۆنتێنەری دەرمان
هاتووە كەلەڕێگای كوالێتی كۆنتڕۆڵ ڕێگای پێ
نەدراوە داخل بكرێت، لەڕێگای كەسی
دەسەڵاتدارەوە داخل بووەو دابەشیش كراوە".
محەمەد سەلیم لەكۆتایی قسەكانیدا چەند
رەخنەیەكی لەسەندیكای پزیشكان گرت و گوتی
"سەندیكای پزیشكان نرخ دانانێت، چونكە بەشیان
هەیە، من (صیدلیە) دەناسم مۆڵەتیشی نییە،
بەڵام لەڕێگای نەقابە یان باڵادەستێك
دەرمانخانەكەی دادەنێت، دكتۆرمان هەیە
لە(نقابەی دەرمانسازان) لەهەموو ئیختساسێك ئیش
دەكات، یان لەكاتی نزیكبوونەوەی
ئیكسپایەربوونی دەرمان دكتۆرەكە ئاگادار
دەكاتەوە كە ئەو دەرمانە بەنەخۆش بنووسێت.
لەنەخۆشخانەكانیش بەرپرسی كۆگای دەرمان یان
سیدەلانیەكە تەنسیقی هەیە لەگەڵ دكتۆر،
بۆنموونە Atacand، یان هەندێك دەرمان (إعشاب)
ە ماددەك هەیە گلوكۆزامین هەیەو دەبێتە هۆی
(سەرەتان) و نەقابەش دەزانێت".
كاتێك باس لەفرۆشتنەوەی دەرمانی حكومەت دەكرێت
لەبازاڕەكاندا، بەرپرسی نەخۆشخانەكان لەو
دیاردەیە بەرپرسن، دكتۆر سیروان ئەحمەد گەرۆتە
بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی رزگاری، ئەو دیاردەیە
بەدیاردەیەكی خراپ وەسف دەكات و لەحاڵەتی
بوونی دیاردەیەكی ئاوهاش لەنەخۆشخانەكەیدا
ئەوا ئەو خۆی بەبەرپرسیار دەزانێت، لەبارەی
بردنە دەرەوەی دەرمان لەنەخۆشخانەكان گوتی
"لەوانەیە دەرمان دزە بكات، من وەكو بەرپرسێكی
ئەم نەخۆشخانەیە لێی بەرپرسیارم، ئەگەر هاتو
شتێك لەنەخۆشخانەكەی منەوە دزەی كردبێت
بۆدەرەوەو ئەگەر سەرەداوێكیش بگرن بۆ ئەو
مەسەلەیە من بەدواداچوونی بۆدەكەم، بەڵام
بەرپرسیارنیم لەجێگای ترەوە ئەگەر شتێك
دەكرێت".
دكتۆر دلۆڤان بەرپرسی كۆگای دەرمان
لەنەخۆشخانەی رزگاری نكۆڵی لەوە دەكرد
كەدەرمانی M.O.H ی تایبەت بەنەخۆشخانەكان
لەدەرەوە بفرۆشرێت و لەلێدوانێكی تایبەت بە
(سڤیل) گوتی "ئەو دەرمانە لەبەغدا و كەربەلا و
جنوب دێتە هەرێمەوە و كەسی واهەیە بەڵێندەری
ئەو كارەیە دەچێ لەجنوب دەهێنێتەوە هەرێمەوە،
بەڵام لای ئێمە لەكۆگاوە بەژمارە دابەش
دەكرێتە ناو دەرمانخانەكانی نەخۆشخانە، ئێمە
سجلمان داناوە بۆ ئیمزای دكتۆر و دەرمانخانە و
كەسی وەرگر ئەو دەرمانانە دابەش دەكرێن". د.
دلۆڤان لەسەر قسەكانی بەردەوام بوو گوتی "ئەو
كەسەی ئەو دەرمانەی هێناوە لەكوێی هێناوە؟ یان
لە (سەیتەرە) هێناویەتی، یان ڕێگای قاچاغ
لەلای مەخمور و شوێنی ترەوە، ئەنسۆلین لە هەشت
پلەی گەرمی زیاتر بێت تێك دەچێت، ئەوەی
هێناویەتی (تبرید)یش پێبكات ناگاتە هەشت پلە.
بەئەركی دەرمانسازەكانی دەزانم كە نەیفرۆشن،
هەروەها سەندیكای دەرمانسازان و سەندیكای
پزیشكانیش ماوەیەك پێش ئێستا نەخۆشێك
(پلاڤێكس)ی لەبازاڕ هێنابوو، (M.O.H)ی لەسەر
بوو پشكنینیان بۆ كرد بوو، سفر ئیشی نەدەكرد
لەسەنتەری دڵ، كە پلاڤێكس نزیكەی بە 100
دۆلارە، تیجاری هەیە نزیكەی بە 25 دۆلاریش،
بەڵام ساختەیە، دەرمان بەلۆری دێت بڕێكی زۆرە،
نەفەرێك ناتوانێت بەڕێی قاچاغ لەسەر وڵاغ شەش
هەزار كارتۆن بێنێت، ماوەیەك پێش ئێستا سێ كەس
مردن بەلێدانی دەرزییەك دوای لێكۆڵینەوەی (طب
عدلی) دەركەوتووە دەرزییەكە هیچ كێشەی نییە،
تەنها بەخێرایی لەنەخۆش دراوە، كە پێویست بووە
بە (10) دەقیقە لێی بدرێت".
شاهۆ سلێمان لەكۆگای دەرمانی هەرێم
لەلێدوانێكدا بۆ (سڤیل) باسی دەرمانی تەقلیدی
كردو گوتی "دەرمان هەیە لەبازاڕ تەقلیدە و
كەسیش نازانێت، خۆشمان جاری واهەیە نایزانین،
یان هەیە بەقاچاغ دەیهێنێت و بەقاچاغ
دەیفرۆشێت، هەیە دەیهێنێت و بەقاچاغ واسیتەی
هەیە". دكتۆر س.ج لەكۆگایەكی دەرمانی شەقامی
پزیشكان كاردەكات، ئەو كە رازی نەبوو ناوی
بهێنرێت لەلێدوانێكی بۆ (سڤیل) جەختی لەسەر
هەبوونی دەرمان ی M.O.H كردەوە لەناو بازاڕداو
گوتی "سەرچاوەی دەرمانەكە وەزارەتی تەندروستی
عێراقییە، وەزارەت هاوردەی كردووە جا بەرامبەر
خۆراكە یان بەرامبەر نەوتە یا هەر شتێك، دابەش
كراوەتە سەر پارێزگاكان و كوردستانیش بەشی خۆی
هەیە، كاتێ دەگاتە نەخۆشخانەكان لەوێ دزە
دەكات (تسریب)، لەتەجهیزات یان نەخۆشخانەكان
دەدزرێت و دەفرۆشرێتەوە".
ئەو وەك شارەزایەك ئەو هێمایەی ئاشكراكرد، كە
دەرمانە حكومیەكانی پێدەناسرێتەوە، ئەو گوتی
"لە (Batch No)ەوە دەزانی، كە ئەو دەرمانە
دزەی كردووە لەسەر هەموو دەرمانێك Batch No.
هەیە لەو (Batch No)ەوە دەزانی، كە ئەوە ئەو
وەجبەیە كەوا بۆ كوردستان هاتووە. ئەگەر بتەوێ
بزانی ئەو ماددە دزراوەی كە لەبازاڕ هەیە
سەرچاوەكەی لەكوێیە لەڕێگەی ئەو (Batch No)ەوە
دەچێتە سەری". (س، ج) گوتیشی "كۆگا رەسمیەكان
هەڵسوكەوتی لەگەڵ ناكەن، لەبەرئەوەی لایان
ڕوونە و دیارە، ئەگەر پشكینینێك لەسەندیكابێت
و سەیری بكات یەكسەر ئەو كۆگایە دەستنیشان
دەكرێت و لەدوو ناحیەوە عەیبە یەكەم سومعە و
دووەم ئەگەر كابرا ئیلتیزاماتێكی دینی هەبێت
ئەوە ناكات، چونكە دەزانێ دزراوە، كەم كەمە
لەهەندێ كۆگاش هەیە دەستدەكەوێت".
لە بارەی نرخی دەرمان و ئیكسپایەربوونی س. ج
گوتی "لەبەرئەوەی ئێستا یاسایەكی جێگیر نییە
لەلایەن سەندیكاوە، كەوا رێژەی چەند بخرێتە
سەر دەرمان، بەڵام دەرمانخانەكان پەیڕەوی
قاعیدەیەكی گشتی دەكەن، ئەگەر دەرمانەكە گران
بوو لە 25% تا 30% دەخەنە سەری، گرانتر بوو
دەبێتە 20%، چەند گرانتر بوو ڕێژەی خستنەسەر
كەمتر دەبێتەوە، هەموو كۆگایەك توشی ئەوە
دەبین كە دەرمانمان ئێكسپایەر بێت، بەڵام
بۆمان نییە بیفرۆشین، فرۆشتنی ئێكسپایەر ئەوە
تاوانە نەك بوونی ئێكسپایەر، زۆربەی كۆگاكانیش
بەرنامەجیان هەیە پێت دەڵێ ئەو دەرمانە
ئێكسپایەرە".
بۆ بەدواداچوونی زیاتر (سڤیل) دكتۆر ئەمیر شیت
چەلەبی، نەقیبی سەندیكای دەرمانسازانی
كوردستانی دواند، ئەویش لەلێدوانێكیدا چەند
روونكردنەوەیەكی دا، سەرەتا لەبارەی جۆری
دەرمانی "aitacand" لە بازاڕەكانی كوردستان
دەفرۆشرێت بە ئاگاداری سەندیكا، دكتۆر ئەمیر
گوتی "دەرمانی ئەتاكاند دەرمانی نەخۆشی دڵ و
شتی وایە، رەنگە ئەو جۆری دەرمانە پەیوەندی
بەوەوەهەبێ كە ناوەكەی لە "ئارتان" ئەو جۆری
دەرمانە دەبێ دكتۆری پیسپۆر بۆ نەخۆشی
بنووسێت، بەڵام "aitacand" هیچ قەدەغەنییە".
لەبارەی نرخیشەوە نەقیبی سەندیكا گوتی "دانانی
نرخی دەرمان ئەوە پەیوەندی بە وەزارەتی
تەندروستییەوە هەیە، لەیاسای سەندیكاكەماندا
هاتووە، دەڵێ وەزارەتی تەندروستی لیژنەیەكی
پێنج كەسی پێكدێنێت، بۆ دانانی نرخی دەرمان و
پێداویستییە پزیشكییەكان، ئێمەش وەك سەندیكا
ئەندامین لەو لێژنەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی
لەكوردستان یەك سەرچاوە نییە بۆ هێنانی
دەرمان، هەروەها جیاوازی نرخی دەرمانی ئەوروپی
و توركی و ئێرانی، بۆیە نەبوونی ئەم یەك
سەرچاوەیە وایكردووە، كە نرخ دانانی
دەرمانەكان تۆزێك زەحمەتە لەحاڵی حازردا،
پێشمانوایە وەزارەتی تەندروستی هەرهەوڵێكی بۆ
بدات سەركەوتوونابێت لەو بارەوە، چونكە یەك
سەرچاوە لە كوردستان نییە بۆ هێنانی دەرمان،
وەزارەتی تەندروستی كەی توانی خۆی دەرمان
بێنێت، ئەوكاتە دەتوانێ نرخیشی بۆ دانێت".
لەبارەی ئەو كەسانەی كە باس دەكرێت كە لە
ئەنجامی بەكارهێنانی دەرزی هەڵە گیانیان
لەدەست داوە، نەقیبی سەندیكای دەرمانسازان
گوتی "ئەوە پەیوەندی بەئێمەوە نییە، هەر
دەرمانخانەیەكیش سكاڵای لەسەر بێت ئێمە
بەداواچوونی بۆ دەكەین، تا ئێستاكە "281"
سەیدەلییەمان هەیە لەكوردستان، تەنیا لە
هەولێر "130" دانەهەیە، تا ئێستاش هیچ كەسێك
سكاڵایەكی نەهێناوە بۆ ئێمە كە ئەو سەیدەلیانە
دەرزییەكان بەهەڵە فرۆشتبێت، ئەوەی ئێوە
ئاماژەی بۆ دەكەن، رەنگە پەیوەندی بەو 4000
شوێنە نا یاساییە هەیە لەكوردستان، بەبێ مۆڵەت
كار دەكەن، چونكە دەبینین، دەچینە شوێنێك هەم
عەیادەیە هەم نەخۆشخانەیە، هەروەها
دەرمانخانەشە، بۆیە ئیحتیمالە ئەو رووداوانە
لەو شوێنە بێ مۆڵەتانە روویدابێت، ئەوە
پەیوەندی بە ئێمەوە نییە".
دكتۆر ئەمیر لەدرێژەی لێدوانەكەیدا دانی بە
بوونی زۆربەی دیاردەكان نا و لەمبارەیەوە
هەڵوێستی خۆیانی روونكردەوەو گوتی "بەڵێ شتەكە
ئاشكراو هەمووشمان دەزانین، ئێمە یەك كۆمەڵ
نوسراویشمان بۆ وەزارەتی تەندروستی و ناوخۆ و
پەرلەمانی كوردستان كردووە، بۆ سەرۆكایەتی
ئەنجومەنی وەزیرانمان كردووە، ئەوانیش
نوسیویانەتەوە بۆ وەزارەتی ناوخۆ و لەوێیشەوە
رەوانەی پارێزگاكان كراوە، كە ئەمە دیاردەیەكی
نایاساییەو پێویستە چارەسەربكرێت، بەڵام لەگەڵ
ئەوەشدا كە چارەسەرنەكراوە، بەراستی وەڵامەكەی
لەلای ئێمە نییە". |
