سڤیل: بیلال سەعید

تەنیا لەماوەی هەشت مانگی رابردوو لەسنوری كەلاردا 976 كەس تووشی نەخۆشی شەكرە هاتوون

ناوێری شیرینی بخوا لەترسی ئەوەی نەوەك شەكرەكەی بەرزبێتەوە، بەشێوەیەكی هەمیشەیی دەرزی لێدەدەن، ئەمە حاڵ و گوزەرانی هیوایە، هەرچەند هیوا دەڵێ "زۆر حەزم لەچكلێتە، بەڵام دەڵێن نابێت بیخۆی"، هیوا كەریم، تەمەنی 16ساڵە، بۆماوەی 3 ساڵە تووشی نەخۆشی شەكرە بووە.
بەپێی ئامارێكی نەخۆشخانەی شاری كەلار، تەنیا لەماوەی هەشت مانگی رابردوو لەسنوری شاری كەلار، 976 كەس تووشی نەخۆشی شەكرە هاتوون، بەڕێوەبەری راگەیاندنی تەندروستی گەرمیان كردنەوەی سەنتەرێكی شەكرە لەگەرمیان بەگرنگ دەزانی.
نەخۆشی شەكرە، بریتییە لەزیادبوونی ئاستی رێژەی شەكر لەناو خوێنی مرۆڤدا، لەئەنجامی نەبوونی یان كەمبوونی یان كەمكاركردنی هۆرمۆنی ئەنسۆلین.
بەپێی ئاماری نەخۆشخانەی گشتی شاری كەلار كە دراوەتە (سڤیل)، لەماوەی ساڵی 2010 لەسنوری شاری كەلاردا ژمارەی تووشبووان بەنەخۆشی شەكرە تەنیا 669 هاوڵاتی بووە، بەڵام لەساڵی 2011 ژمارەكە زیادی كردووە و تەنیا لەهەشت مانگی رابردوو 976 كەس توشی ئەم نەخۆشیە بوون.
ئەركان محەمەد، بەڕێوەبەری راگەیاندنی تەندروستی گەرمیان، بە(سڤیل)ی راگەیاند "رێژەی تووشبوون بەنەخۆشی شەكرە لەشاری كەلار لەچاو ساڵی پار لەزیادبووندایە، بۆیە تەندروستی گەرمیان دەستی داوەتە هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیان".
یەكێتی نێودەوڵەتی نەخۆشی شەكرەو رێكخراوی تەندروستی جیهانی رۆژی 14/11ی هەموو ساڵێكی بەرۆژی جیهانی بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشی شەكرە ناساندووە، كە هاوكاتە لەگەڵ رۆژی فریدریك بانتین، كە توانی لەگەڵ شارلزبیست، مادەی ئەنسۆلین لەساڵی 1922دا بدۆزنەوە.
بەپێی ئامارەجیهانییەكان 3%ی دانیشتووانی ئەوروپا، 5_10%ی كیشوەری ئەمریكا نەخۆشی شەكرەیان هەیە، بەگوێرەی راپۆرتی وەزارەتی تەندروستی عێراق ساڵی 2008 نزیكەی 10.4%ی هاووڵاتیانی عێراق ئەوانەی تەمەنیان لەنێوان 25-65 ساڵدایە، نەخۆشی شەكرەیان هەبووە. لەكوردستانیش مەزەندە دەكرێ 8%ی دانیشتوان نەخۆشی شەكرەیان هەبێ، ئەو نەخۆشیە لەڕیزبەندی ئەو نەخۆشیانەی دەبێتە هۆی مردن لەكوردستان پلەی نۆیەمی هەیە.
بەپێی دوایین راپۆرتی رێكخراوی تەندروستی جیهانی، ژمارەی تووشبووان بەنەخۆشی شەكرە لەجیهاندا دەگاتە 280 ملیۆن كەس، پێشبینیش دەكرێ لەساڵی 2030 رێژەكە بەرزببێتەوە بۆ دوو ئەوەندە. بەپێی راپۆرتی رێكخراوی ناوبراو 80%ی ئەوانە بەهۆی نەخۆشی شەكرەوە لەجیهاندا دەمرن، لەوڵاتانی كەمدەرامەتن.
لەهەرێمی كوردستان وەزارەتی تەندروستی سێ بنكەی هەیە بۆ چارەسەری ئەو نەخۆشییە، كە لەهەریەك لەپارێزگاكانی سلێمانی و دهۆك و هەولێرن، بەڵام لەگەل ئەوەی ئێستا ئیدارەی گەرمیان مامەڵەی پارێزگای لەگەڵدا دەكرێت، بەڵام تا ئێستا هیچ جۆرە سەنتەرێكی تێدا نیە.
بەڕێوەبەری راگەیاندنی تەندروستی گەرمیان، ئاماژە بەوە دەكات لەسنوری گەرمیان تا ئێستا سەنتەری تایبەت بەنەخۆشی شەكرە نییە، بۆیە كردنەوەی سەنتەرێكی شەكرە هاوشێوەی پارێزگای سلێمانی و هەولێر لەداهاتوودا بە گرنگ دەزانێت.
د.خالس قادر، بەڕێوەبەری راگەیاندنی وەزارەتی تەندروستی بە(سڤیل)ی راگەیاند: لەبەرنامەی وەزارەتی تەندروستی دانیە كە سەنتەری شەكرە لەگەرمیان بكاتەوە، بەڵام بەهۆی فراوانی سنوری گەرمیان كردنەوەی سەنتەرێكی شەكرە لەو ناوچە بەگرنگ دەزانم".
سەبارەت بەبەرنامەی وەزارەتی تەندروستی بۆ كەمكردنەوەی نەخۆشی شەكرە لەكوردستان، بەڕێوەبەری راگەیاندنی وەزارەتی تەندروستی ئاماژە بەوەدەكات، لەڕێگەی چەند بەرنامەیەكەوە هەوڵی كەمكردنەوەی دەدات، وەك خێرا دۆزینەوەی نەخۆشیەكە، دابینكردنی دەرمان بۆ نەخۆشەكان، هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیان.
ئەركان محەمەد، بەڕێوەبەری راگەیاندنی تەندروستی گەرمیان، بەرنـــــــــامەی بەڕێوەبــــــــــەرایەتیەكەی بۆچارەسەركردنی توشبووانی نەخۆشی شەكرە بەوە باس دەكات، لەڕێگەی یەكەی نەخۆشیە درێژخایەنەكانەوە دەرمانی پێویست دەدرێت بەتووشبوان و هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیان بەبەردەوامی پەیڕەو دەكەن.
بەگوێرەی رێنماییەكانی WHO، رێژەی شەكرە لەخوێن لەكەسانی ئاساییدا، دەبێ بەر لەنانخواردن لە 100 مللیگرام كەمتر بێ و پاش نانخواردنیش لە 140 مللیگرام پتر نەبێ. هەر كەسێك بەر لەنانخواردن رێژەی شەكرە لەخوێنیدا بگاتە 126 مللیگرام و پاش دوو كاژێر لە نانخواردنیش بگاتە 200 مللیگرام ئەوا لەریزی تووشبووان بە نەخۆشی شەكرە تۆمار دەكرێ.
د.عومەر حەبیب، پسپۆری نەخۆشییەكانی هەناو لەنەخۆشخانەی كەلار بە(سڤیل)ی رایگەیاند ئەو نەخۆشانەی روو لەنەخۆشخانەی شاری كەلار دەكەن لەهەردوو جۆرەكەن، جۆری یەكەم ئەوانەن رێژەی ئەنسۆلین لەخوێنیان كەمە یان نیە كە زۆرێكیان لەتەمەنی منداڵیەوە بۆ 30 ساڵ دەبێ، جۆری دووەم ئەوانەن بەهۆی بۆماوەیی یان قەڵەوی تووشی نەخۆشییەكە بوون كە تەمەنیان لەسەروو 30 ساڵییە".
پزیشكەكەی نەخۆشخانەی شاری كەلار ئاماژە بەوەدەكات كە رۆشنبیری تەندروستی و پارێزكردن لەچۆنیەتی و جۆری خواردنەكان بۆ توشبووانی نەخۆشی شەكرە زۆر گرنگترە لەوەرگرتنی چارەسەری.

نیشانەكانی نەخۆشی شەكرە:
1. زۆر تینوبوون و ئاو زۆر خواردن.
2. میز زۆر دەكات.
3. كێشی بەرەو كەمبوونەوە دەچێت.
4. بێتاقەت و بێهێز دەردەكەوێت.
هۆیەكانی توشبوون:
1. هۆكاریی بۆ ماوەیی.
2. زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان.
3. زۆر خواردن.
4. وەرزش نەكردن.
5. بەكارهێنانی دەرمانی قەڵەوی.
رێگاكانی خۆپارێزی:
1. زوو زوو فشاری خوێن بگیرێت.
2. ڕێگەگرتن لەقەڵەوبوون.
3. گرنگی دان بەخاوێنی دەم و ددان.
4. وازهێنان لەجگەرەكێشان.
5. سەوزە و میوەجاتی زیاتر بخورێ.
كاریگەرییەكانی نەخۆشی شەكرە:
1. چاو بەرەو كوێری دەبات.
2. دەمارەكانی خوێن دادەخات.
3. گورچیلەكان لەكار دەخات.
4. نەخۆش تووشی جەڵتەی دڵ و مێشك دەكات.
5. قاچەكانی سست دەبن یان رەش دەبن.
6. بەرگری لەش كەم دەكات، بۆ چاكبوونەوەی برین.