سڤیل: مەریوان عومەر

ئایا قەبارە و پێگەی جوگرافیای قەتەر رێگای پێدەدەن وەك هێزێكی هەرێمایەتی رۆڵی سەركردایەتیكردن لەناوچەكەدا بگێڕێت؟

تموح و ئامانجی سیاسی قەتەر لە خۆتێكەڵكردن و رۆڵبینینی سیاسیانەی لەم ماوانەی دواییدا چیە؟ ئایا سیاسەتی دەرەوەی قەتەر بۆتە میكانیزمی جیۆسیاسیانەی رۆژئاوا؟ یا دەیەوێ لەم رێگایەوە نفوزی سعودی لەناوچەكە سنوردار بكات؟ باشە ئەی بەرژەوەندیەكانی ئێران و قەتەر لە جیهانی عەرەبیدا چۆن بەیەكەوە دەگونجێن و بەریەك ناكەون؟
تموحە ئابووریی و سیاسیەكانی قەتەر لەم ماوانەی دواییدا ناوچەی كەنداوی تێپەڕاندوە، بەهۆی ئەمەشەوە بەشێك لە چاودێرانی سیاسی پێیان وایە چالاكبوونی دیپلۆماسیەتی قەتەری، كە زۆرینەی جار رۆڵی میانگیریی گێڕاوە لە چارەسەركردنی كێشەكانی نێو جیهانی عەرەبیدا، لە فەڵەستین و لوبنان و سودان، هەروەها لەكێشەی نێوان ئێران و وڵاتانی كەنداوی عەرەبیشدا، رۆڵی دەبێت لە زیادكردنی قورسایی سیاسی قەتەر و پێگەی وڵاتەكەش نەوەك تەنیا لەسەر ئاستی نیشتیمانی عەرەبیدا، بەڵكو لەئاستی كۆمەڵگای نێودەوڵەتیشدا بەرزتر دەكاتەوە.
ئەمە تەنیا رێكەوت نەبوو، كە قەتەر خۆی بخزێنێتە نێو هەڵمەتی وڵاتانی رۆژئاوا دژ بە لیبیا و بە سەخاوەتەوە هاوكاری دارایی پێشكەش بەهێزە ئۆپۆزسیۆنەكانی ئەم وڵاتە و خەڵكی بەنغازی بكات. رایەك هەیە پێی وایە خۆتێوەگلاندنی قەتەر لەكاروباری لیبیەوە، حەزی ئەو وڵاتە دەردەخات بۆ كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانی وزە لە لیبیا و كەناڵەكانی گواستنەوەی بۆ ئەوروپا، چونكە كاتێك توانی دەستی بگات بە دەروازەی راستەوخۆی بازاڕەكانی ئەوروپی، ئەوكات بەهاوبەشی لەگەڵ روسیادا، كە دۆستایەتیەكی باشیان هەیە، دەتوانن مەرجەكانی خۆیان بەسەر بازاڕی گازی جیهانیدا بسەپێنن.
هەندێكی تریش پێیان وایە ئامانجی قەتەر لە بەشداریكردن لەهەڵمەتی سەربازی رووخاندنی رژێمەكەی قەزافیدا، سنورداركردنی رۆڵی لیبیایە لە بیابانی گەورەی ئەفریقیادا، دووریش نیە مەبەستی قەتەر كۆنتڕۆڵكردنی پڕۆژە سەرمایەگوزاریەكانی لیبیا بێت لەوڵاتانی یەكێتی ئەفریقیادا.
وڵاتی قەتەر لەگەڵ سەرهەڵدانەكانی ئەم دواییەی وڵاتانی عەرەبیدا، هەوڵ دەدت بەتایبەت لەرێی بابەتی رووداوەكانی میسر و لبیبیا و سوریا و دواتریش لوبنان، رۆڵێك لەناوچەی دەریای ناوەڕاست و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەوردەدا بگێڕێت، هەروەك غافڵیش نیە لە تموحی پەرەسەندوی توركیا لە ناوچەكە بەگشتی و كەنداوی عەرەبیدا بەتایبەتی، هەروەها لە سوریا و لوبنانیشدا. لەلایەن خۆیەوە توركیاش لەو جموجۆڵەی قەتەر بێئاگا نیە، كە بەهاوكاری ئیسرائیل و ئەمریكا لەناوچەكەدا ئەنجامی دەدات.
بەلای قەتەرەوە ئێران بەشداری لە سەركردایەتیكردنی ناوچەكەدا بكات باشترە وەك لەتوركیا، كاریش لەسەر ئەمە دەكات و نایەوێت ئێران لەبەردەم سوری و لوبنانیەكاندا ئیحراج بكات، چونكە دەزانێت ئێران بەحوكمی جوگرافیا و نزیكی سنور و جیۆسیاسی و تێكەڵاوی گەلانیان، مەترسیەكی گەورەترە لەسەر قەتەر، بۆیە لەبەرژەوەندی دایە لەئێران نزیك ببێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هیچ كاتێك لە بەشداریكردنی پەلاماری سەربازی ئەمریكا و رۆژئاوا و ئیسرائیل دژ بە ئێران دوودڵ نابێت.
لەسەرێكی تریشەوە قەتەر بە نزیكبوونەوە لەئێران دەیەوێت رۆڵی سعودیە سنوردار بكات، بۆیە دۆستایەتیكردنی ئێران بۆ قەتەر سوودی زیاترە وەك لە توركیا، كە پەیوەندی تایبەتی لەگەڵ سعودیە و وڵاتانی تری كەنداودا هەیە، بەجۆرێك گەر ناچار بێت، قەتەر لای ئاساییە لەگەڵ ئێراندا بەرەیەك دژ بە سعودیە و توركیا پێك بهێنێت. بەڵام لەسەرێكی ترەوە قەتەر پەیوەندی باشی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریكادا هەیە و ئەمریكا بنكەی سەربازی زەبەلاحی لە قەتەردا هەیە، كەواتە چۆن قەتەر دەتوانێت ئیسرائیل و ئەمریكا بەو دۆستایەتیەی لەگەڵ ئێران رازی بكات؟ رەنگە داهاتوو وەڵامی ئەو پرسیارەمان بداتەوە، بەڵام ئەوەی سەرنجڕاكێشە، تا ئێستا هیچ رەخنە و گلەییەكی ئەوانمان بەرامبەر بەم هەڵوێستەی قەتەر نەبیستووە، ئەمەش وەك هەڵكردنی گڵۆپی سەوزە وایە بۆ قەتەر، لەپێناو دروستكردنی هەڕەشەیەك بۆ سعودیە و وڵاتانی تری كەنداو و بۆ ئەو ئامانجانەی مەبەستیەتیانە بەم رێگایە لەم وڵاتانەوە بەدەستی بێنن.
هەرچی ئامانجی دووەمی ستراتیجی وڵاتی قەتەرە، مەبەستیەتی پێگە و رۆڵێكی گرنگ لەپڕۆژەی رێگای ستراتیجی گواستنەوەی وزە وەربگرێت، كە لە ئەفغانستانەوە بە پاكستاندا تێپەڕ دەبێت بەرەو دەریای عەرەب، پاشان بەكەنداو و عێراقدا تێپەڕ دەبێت و لەوێوە بۆ كەنارەكانی بەیروت و قوبرس و یۆنان دەچێت. ئەم رێگا ستراتیجیە ئەمریكا هەژموونی تەواوی بەسەردا كردووە و دەشڕژێتە بەرژەوەندی ئیسرائیلەوە، بەڵام پێگەی جوگرافی سوریا گرێی خستۆتە پڕۆژەكەوە، بۆیە لە ئێستادا ئەمریكا لەهەوڵی دۆزینەوەی رێڕەوێكی دەریایی دایە، بۆیە دەبێ لەهەوڵی زامنكردن و پاراستنی هەموو ئەو رێگا و گەروو و جومگانەدا بێت و هەژموونیان بەسەردا بكات، كە ئەم وزەیەی لێوە دەگات، بۆ ئەو مەبەستەش سەركەوتوانە توانیویەتی گەرووی (بابولمەندەب)ی ستراتیجی كۆنتڕۆڵ بكات، دوای ئەوەی گرەوێكی لەبەریتانیا بردەوە، كاتێك لەكێشەی لیبیایەوە گلاند، بەریتانیا بابولمەندەب و یەمەن و پێگەی مێژوویی و ستراتیجی بۆ بەرژەوەندی واشنتۆن لەدەست دا، بەم شێوەیە واشنتۆن نیوەی رێگای گەیشتن بە خەونە دوورمەوداكەی بڕیوە، كە دەستگرتنە بەسەر تەواوەی رێڕەوی گواستنەوەی وزەی جیهانی، لە یەكێك لەهەرە مەترسیدارترین و گرنگترن ناوچەكانی جیهان.
(عەلی سەفار) لەیەكەی توێژینەوەی (ئیكۆنۆمیست) لەبەرنامەی (بازاڕەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست)ی كەناڵی CNN لەو بارەوە گوتی "چەند ساڵێكە قەتەر هەوڵی بەهێزكردنی پێگە سیاسیەكەی دەدات، لەساڵی 2008 رۆڵێكی گرنگی بینی لە رێكەوتنی لایەنە ناكۆكەكانی لوبنان، پاشان هەمان رۆڵی لە كێشەكانی یەمەن و دارفۆری سودانیدا بینی". سەفار وتیشی، كە بایەخی قەتەر لەشەقامی عەرەبیشدا رۆژ لەدوای رۆژ لەهەڵكشان دایە، بەتایبەت لەنێوان لاواندا، چونكە وەك مەڵبەندی كەناڵی ئەلجەزیرە دەیبینن، كە رۆڵی گرنگی هەیە لە دروستكردنی رووداوەكاندا.
جموجۆڵی قەتەر لەدۆسیە جۆراوجۆرەكاندا جیاواز بووە، لەدۆسیەی لیبیادا، قەتەر یەكەم وڵاتی عەرەبی بوو فڕۆكەی جەنگی بۆ هاوكاریكردنی هێزە نێودەوڵەتیەكان رەوانە كرد، بۆ سەپاندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین بەسەر قەزافیدا، یەكەم دەوڵەتی عەرەبیش بوو دانی بە ئەنجومەنی نیشتیمانی كاتیی لیبیدا نا، كە نوێنەرایەتی شۆڕشگێڕەكانی دەكرد، رەزامەندیشی نواند لەسەر هاوردەكردنی سامانی نەوتییان.
توانا سیاسی و دیپلۆماسیەكانی قەتەر لەسەرچاوە سروشتیە دەوڵەمەند و بێ شوومارەكەیەوە دێت، كە لەمڕۆدا گەورەترین بەرهەمهێنەری گازی شلە لەجیهاندا، بەهۆی ئەمەشەوە بووە بەیەكێك لەهەرە دەوڵەمەندترین وڵاتانی جیهان، هەروەك ئابووری قەتەر توانیویەتی بە سەركەوتوویی ئەو قەیرانە ئابوورییەی دووچاری جیهان بوو تێبپەڕێنێت، لەگەڵ ئەوەی ئابووریی جیهان روو لە پاشەكشە بوو، هی قەتەر لەگەشەسەندن دابووە.